Skip to main content

Full text of "Forschungen zur Reichs- und Rechtsgeschichte Italiens"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pari of a projcct 

to make the world's books discoverablc online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encouragc the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct and hclping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search mcans it can bc used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

Äbout Google Book Search 

Google's mission is to organizc the world's Information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs 
discover the world's books while hclping authors and publishers rcach ncw audicnccs. You can search through the füll icxi of ihis book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



IJber dieses Buch 

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Realen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfugbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 
Das Buch hat das Uiheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 

Nu tzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mit Bibliotheken in Partnerschaft lieber Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nie htsdesto trotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu veihindem. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche Tür Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials fürdieseZwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 

+ Beibehaltung von Google-MarkenelementenDas "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 

Über Google Buchsuche 

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser We lt zu entdecken, und unterstützt Au toren und Verleger dabei, neue Zielgruppcn zu erreichen. 
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter |http: //books . google .coiril durchsuchen. 







L.L. 

I Italy 
610 



^P .^Aw- 


n 


1 FORSCnUNGEN 


^ 


^^ 


I 


TIEKJHS- imi) RE(!H'rSfiESfIHl(;HTE 


^ 


^^ ITALIENS. 


^ 


m . 


<^ \ 


^^F iD«' JTJLITTS F-10KI3R. 


t" "■• 


Jd 


^^K VI»:UTlfiit ItANO. 


I 


^^^^^^^ 


■ 


■ - 


1 


^^^^H 


n 


■ liIHffAtt »KU «'AllKKB'lijütVi IDIlVEianXTi^VIJiniUiXlILVVtl. 


1 


1 ie73. 


1 



jIGe riniY [ti KSru tVvlgQad'in Rw«it«n Abtjw])uiii{ von RifibiKm UnifiinffC'. 



4 ' 



r 






*• 



■' ♦ 



w 






^ 



^ -^ 



b 



► 



» • 



I « 



r 



*• * 



« • • 



*•- V 






m* 






■ 
I 



FORSCHUNGEN 



•V 

'. ^ 



ZUR 



REICHS- UND RECHTSGESCHICHTE 



ITALIENS 



• . • 



VON 



i,' 



Ü"- JULIUS FIOKER. 



I ■ 
r 



?i.'. 



i. 



PBOFS880B AN DBB K. K. UMIVBB8ITJST ZU IMXSBBÜCK. 



VIERTER BAND. 



■-o^io— 



INNSBRUCK. 

VBiaAÜ D£R WAGKEK'SCHBN UNIVERSITABTS-BÜCHHANDLÜNG. 

1874. 



« M 



URKUNDEN 



ZUR 



REICHS- UND RECHT8GE8CHICHTB 



ITALIENS. 



GESAMMELT UND HERAUSGEGEBEN 



VON 



D«^ JULIUS FIOKER. 



PROFKSaOB AN DER K« K. UHIVBBSIT JST ZU IMNBBBUCK. 




-^%<^- 



INNSBRUCK 

T8EU0 DER WAONER'SCHEN DNIVERSITiBTS-BUCHHANDLDNO. 

1874 






• I 









DftUCK DER WAGKER*dCHEll UKlVEBSITAETS-BUCHDBUCKBBBI. 



LUCIANO BANCHI 



IN GR(KSSTER HOCHACHTUNG UND FREUNDSCHAFT 



eiWIDMET. 



• • « 



^1 ' r 



Vorwort. 



Bei der Veröffentlichung der hier folgenden Sammlung von Urkunden 
beabsichtigte ich zunächst, genauere Beleije zu meinen Forschungen zu bieten, 
durch Vorlage einer Auswahl der wicliti^ern oder bisher unbekannten Urkun- 
den, welche ich benutzte, es zu ermöglichen, über die Richtigkeit meiner Schlüsse 
sicherer urtheilen zu können, als die blosse Anführung der aus dem Zusammen- 
hange gerissenen Stellen das p:estattet. Aber es war dies keineswegs der 
einzige Zweck. Einmal hoffe ich durch eine solche, sehr Verschiedenartige« 
bietende Sammlung, bei deren Auswahl durchweg andere Gesichtspunkte mass- 
gebend waren, als bei den sonstigen V(»röffentlichun^en italienischer Urkunden, 
wohl auch Anregung und vorläufigen Halt fiir Forschungen auf solchen Ge- 
bieten zu jiewähn^n, welche ich selbst nicht berührte. Dann aber bietet sie 
vielfach Mittel, meine eigenen Erörterungen zu ergänzen und weiterzuführen. 
Denn als ich vor mehr als zwei Jahren die Nachträge des dritten Bandes zum 
Abschlüsse brachte, waren mir von den hier veröffentlichten Stücken nahezu 
zweihundert überhaupt noch nicht oder nur in unzulänglichen Auszügen und 
Anfuhrungen bekannt; sie sind durch einen der laufenden Zahl zugefügten Stern 
kenntlich gemachte Ergab sich bei diesen ein doppeltes Bedürfniss, sie in be- 
stimmtere Beziehung zum Texte zu bringen, so musste sich das auch für die 
bereits benutzten Urkunden empfehlen, dazumal für die schon früher gedruckten 
im Texte noch nicht auf den Wiederabdruck verwiesen werden konnte, da weiter 
der Fall nicht selten sein wird, dass weniger die Urkunde als Beleg zum Texte, 
als vielmehr dieser als Erläuterung der Urkunde benutzt werden soll. Ich habe 
daher einmal bei den einzelnenUrkundenaufalleStellen des Textes verwiesen, 
zu denen ihr Inhalt irgendwie in Beziehung steht, wobei freilich, da ein und 
dieselbe Urkunde oft für so sehr verschiedene Gegenstände in Betracht kommt, 
einzelnes übersehen sein mag; ich habe dann weiter umgekehrt am Schlüsse 
eine Uebersicht dieser Verweisungen nach Ordnung des Textes gegeben. 

Ein nicht unbeträchtlicher Theil von dem, was ich biete, war auch 
flrOher schon veröffentlicht. Von der Gesammtmasse ist ein starkes Fünftel, 
117 Nummern, nur aus Drucken wiederholt. Auch von den von mir nach hand- 
schriftlicher Quelle gegebenen Urkunden war eine nicht unbedeutende Zahl 
schon anderweitig gedruckt; und dass ich das übersah, war nur in einzelnen 






f 



Vni Vorwort. 

Fällen für die Aufnalime massgebend. Handelt es sich dabei um Werke, welche 
in Deutschlaad kaum auf ein oder anderer der grösste'n Bibliotheken zu finden, 
wohl auch in Itah'en selbst nur schwer aufzutreiben sind, so wird der Wieder- 
abdruck keiner Rechtfertigung bedürfen. Wo in 'dieser Richtung die zweck- 
mässige Gränze zu ziehen, lässt sich freih'ch allgemeingültig kaum bestimmen. 
Mehrfach habe ich dabei beachtet, dass meine Arbeit doch auch in Italien Ein- 
gang fand. Für Deutschland würde der blosse Wiederabdruck der Klagschrift 
des Petrus Crassus trotz ihrer Wichtigkeit kaum ein en genügenden Zweck haben ; 
ich wurde dazu veranlasst durch die Klage eines italienischen Gelehrten, der 
sich lebhaft dafiir interessirte, dem es aber nicht gelungen war, den Druck 
Sudendorfs zu erlangen. Dasselbe trifft einige andere Stücke, wie etwa Nr. 141, 
178,499, welche in Deutschland in bändereichen, auf italienischen Bibliothe- 
ken vielfach fehlenden Werken vereinzelt veröffentlicht sind. 

Mag man aber in dieser Richtung die Gränze noch so weit ziehen wollen, 
so zeigt doch ein Blick in das Verzeichniss der benutzten Drucke, dass der 
Gesichtspunkt, schwer Erreichbares zugänglich zu machen, in vielen Fällen 
unmöglich der massgebende sein konnte; es sind auch Werke herangezogen, 
welche auf keiner bedeutendem Bibliothek zu fehlen pflegen. Ueberwiegend 
trifft das Gerichtsurkunden. Denn bezüglich dieser erstrebte ich allerdings 
eine gewisse Vollständigkeit der Sammlung. Von den mir zugänglichen un- 
gedruckten nahm ich bis in die frühern Zeiten des zwölften Jahrhunderts alle 
auf, ohne zu berücksichtigen, ob sie gerade besonders geeignet waren, als Be- 
leg zu dienen; manche von diesen wären denn auch zweifellos ausgeschieden, 
wenn zur Zeit des Druckes der Codex diplomaticus Langobardiae schon vor- 
gelegen hätte. Für spätere Zeit nahm ich auch von ungedruckten Gerichts- 
urkunden ausnahmslos nur die der Reichsgerichte auf, mich für andere auf eine 
Auswahl beschränkend. Den so gewonnenen Vorrath suchte ich dann aber 
aus Druckwerken in der Weise zu ergänzen, dass sich wenigstens ein oder 
anderes Beispiel für jede der Hauptarten der Gerichtsurkunden fände, wie sich 
dieselben aus der Verschiedenheit der Stellung der Vorsitzenden, aus den 
Unterschieden der Zeit, des Ortes, des Verfahrens, des Gegenstandes ergeben. 
Mehr vielleicht noch, als den Beleg für die eigenen Forschungen, hatte ich dabei 
Anregung und Erleichterung für weitere Arbeiten über italienisches Gerichts- 
wesen im Auge, von welchem ich nur einzelne Seiten berührte. Allerdings 
liegt da nun in der kürzlich erschienen Fortsetzung des so bedeutenden Werkes 
von Bethmann- Hollweg eine auf den umfassendsten Studien beruhende Be- 
arbeitung vor. Aber das scheint mir jenen Gesichtspunkt kaum weniger wichtig 
zu machen, auch wenn ich davon absehe, dass der Gegenstand in jenem Werke 
zxmächst nur bis zur Zeit der Wiederbelebung des römischen Rechtes verfolgt 
ist Denn die Bedeutung einer solchen Arbeit, zumal wo es sich um ein bisher 
so wenig beachtetes Gebiet handelt, wird doch immer nicht so sehr eine ab- 
schliessende, als eine bahnbrechende sein, indem es eine feste Grundlage für 
den Weiterbau schafft; durch die Erleichterung, welche es gewährt, wird es 
zu weiteren Forschungen eher anregen, als davon abschrecken durch den Ge- 
danken, dass nun das Wichtigste schon geleistet sei. Aufs lebhafteste muss 



Vorwort. i IX 

ich bedaaern, dass ich diese Grundlage nicht bereits vorfand; ich fQhle nur asa 
wohl, mit wie viel leichterer Mühe ich da zu ungleich genügenderen Ergeb- 
nissen gelangt sein, wie manchen Missgriff ich da vermieden haben würde. 
Andererseits aber doch auch, dass manche meiner dieselben Gegenstände be- 
rührenden Untersuchungen nach jener Bearbeitung ihre Berechtigung nicht ver- 
loren hätten. Sie haben mich insbesondre im dritten Bande, der Bethmann 
bei der Ausarbeitung der betreffenden Partieen noch nicht vorlag, in nicht un- 
wesentlichen und für die Weiterentwicklung beachtenswerthen Dingen mehrfach 
zu abweichenden Ergebnissen geführt, an denen ich selbst der Ansicht des 
Altmeisters gegenüber glaube festhalten zu dürfen, die auch anderen wenig- 
stens in soweit beachtenswerth sein möchten, als sie zeigen, wie die wohlge- 
fügte Grundlage, deren wir uns nun erfreuen, doch auch für weitere Forschung 
noch manchen Spielraum lässt. Wandte sich diese verl^ältnissmässig wenig 
einem Gebiete zu, das so manche dankbare Aufgaben für £inzelarbeiten bietet, 
oder wurden in bezüglichen Abhandlungen neben der longobardischen Gesetz- 
gebung und der an sie anschliessenden Litteratur die Urkunden wenig oder gar 
nicht benutzt, so liegt gewiss der Hauptgrund darin, dass diese nur in so vielen, 
dem Juristen ohnehin grossentheils fernerliegenden Werken zerstreut gedruckt 
sind. Daran freilich durfte ich nicht denken, dem durch Wiederabdruck des 
gesanmiten, so überaus reichen urkundlichen Materials abzuhelfen. Aber es 
schien mir da doch schon viel gewonnen mit einer leicht zugänglichen Samm- 
lung, welche alle Hauptgestiltungen in einzelnen Belegen vor Augen führt 
und so dem Forscher, der bisher auf diesem Gebiete nicht thätig war, eine 
vorläufige üebersicht über dieselben vermittelt und über das, was er bei wei- 
term Verfolgen aus dieser Art von Quellen voraussichtlich erwarten darf. Eine 
geeignete Auswahl konnte ich, nachdem ich mich so lange mit dem Material 
beschäftigt hatte, wohl leichter treffen, als ein anderer. Unter mehreren gleich 
geeigneten Stücken zog ich dann natürlich diejenigen vor, welche sich in sel- 
tener vorkommenden Werken fanden. Waren mir aber solche nicht bekannt, 
so trug ich auch kein Bedenken, das mir tauglich scheinende Beispiel aus den 
verbreitetsten Quellenwerken zu wiederholen. 

Bei anderen Gegenständen hielt ich mich für den Wiederabdruck in en- 
geren Schranken. Neben der grösseren oder geringeren Seltenheit des Werkes 
war dabei natürlich die Wichtigkeit einzelner Urkunden sehr massgebend. Ist 
der wichtige Vertrag mit Mailand Nr. 155 wenigstens in dem Wiederabdruck 
bei Graevius in grossem Bibliotheken durchweg vorhanden, so schien mir das 
kein Grund, ihn nicht nochmals einer Sammlung einzuverleiben, die doch auch 
vielfach ihren Weg in Privatbibliotheken finden wird. Die tuszische Bundes- 
urkunde Nr. 196, obwohl damals schon in zwei italienischen Werken gedruckt, 
blieb Hurter und Abel unerreichbar; ist sie seitdem noch zweimal in Italien 
gedruckt, so dürfte sie trotzdem hier noch immer an ihrem Platze sein, zumal 
da, wie bei andern Stücken, noch in's Gewicht fiel, dass ich einen nach den 
Handschriften gebesserten Text geben konnte. Für alles, was ich über die 
Bestrebungen der Päbste zur Erweiterung des Kirchenstaates bemerkte, schien 
mirNr.499, wofürüberdies noch eine abweichende Ueberlieferung benutzt werden 



.» 



X Vorwort. 

konnte, einen so bezeichnenden Abschlnss zu bilden, dass ich mir den noch- 
maligen Abdruck nicht versagen mochte; dann durfte aber auch die unmittel- 
bar damit zusammenhängende Nr. r>00 kaum fehlen, obwohl ich sie nur aus zu- 
gänglichsten Werken wiederholen konnte. Es würde zu weit fuhren, auf alle 
Gresichtspunkte einzugehen, welche in diesem und jenem Falle den Wiederab- 
druck zu rechtfertigen schienen. 

Auch bei dem, was mir von Ungedrucktem vorlag oder doch erreichbar 
war, konnte es vielfach fraglich erscheinen, in wie weit es überhaupt des 
Druckes werth sei oder gerade hier seinen geeigneten Platz finde. Ohne weitere 
Auswahl habe ich alles aufgenommen, was sich auf die Thätigkeit der Reichs- 
beamten in Italien bezieht, mochte der Inhalt an und für sich ein noch so ge- 
ringfügiger sein. Daraufmusste mich schon hinweisen, dass ich in dieser Rich- 
tung auch in meinen Untersuchungen das Material möglichst erschöpfend her- 
anzuziehen suchte. Noch im zwölften Jahrhunderte sind da der Zeugnisse 
verhältnissmässig so wenige, dass auch das Unbedeutendste von Werth ist. 
Später, unter Friedrich IT., steigt dann allerdings dio Zahl. Aber auch da 
glaubte ich von Ausscheidung des minder Wiclitigen absehen zu sollen. Es 
knüpft sich doch ein allgemeineres Interesse daran, möglichst genaue Einsicht 
in die einheitliche Organisation zu gewinnen, durch welche der Kaiser sicht- 
lich nach wohlüberlegtem Plane die bisher massgebenden Momente des Feu- 
dalismus und kommunaler Selbstverwaltung zu beseitigen oder doch auf die 
engsten Gränzen einzuschränken suchte; nicht ohne Erfolg: und nicht ohne 
mannichfache Nachwirkung für die weitere Entwicklung. Haben wir für die 
verwandten, aber doch nicht gleichgestalteten sizilischen Verhältnisse unmittel- 
barere Quellen, so sind wir für Italien lediglich auf mühsames Zusammfassen 
der vereinzelten urkundlichen Zeugnisse hingewiesen; und da wird auch das 
an und für sich unbedeutendste im Zusammenhange seinen Werth gewinnen 
können. Gingen meine Untersuchungen in dieser Richtung auf die Zeit nach 
dem Ausgange der Staufer nicht mehr genauer ein, so ist hier noch manches 
Material für die spätere Gestaltung der Reichs Verwaltung gegeben, wie sie 
sich insbesondere in Tuszien fortsetzte. Nirgends war das System des Kaisers 
vollständiger durchgeführt; und gestatten da die spätem Zeugnisse einerseits 
manchen Rückschluss auf die frühere Gestaltung, so geben sie andererseits 
Zeugniss fUr ihre nachhaltige Wirkung. Es ist doch sehr beachtenswerth, wie 
lebhaft auch später gerade Tuszien sich als Reichsland fühlte, wie die gewohnten 
Formen der Reichsverwaltung hier immer wieder aufgenommen wurden, wie 
leicht man sich da nicht blos zur formellen Anerkennung der Hoheit des Reichs, 
sondern auch zu vielfach sehr bedeutenden Leistungen an dasselbe verstand. 
Es fiel mir das insbesondere noch auf für die Zeit Kaiser Karls lY., auf 
welche ich zwar bei der Fülle des Materials in dieser Richtung meine Samm- 
lung nicht ausdehnen mochte, die ich aber aufden von mir benutzten Archiven 
genauer zu beachten hatte, behufs Ergänzung der nächstens von meinem 
Freunde und Kollegen Haber zu veröffentlichenden Regesten Böhmer*s, welche 
mannichfache Belege dafür bringen werden. 

Was dann sonstige Urkimden betrifft, so war mir für die Auswahl na- 



Vorwort. XI 

türlich znnächt massgebend, ob sie geeignet waren, das im Texte Gesagte zu 
belegen, zu erläutern oder zu ergänzen. Oft ist da freilich der Zusammenhang 
nur ein sehr loser; manches Stück hätte ich zweifellos ausgeschlossen, wenn 
lediglich die nähere Beziehung zur Forschung das Enscheidende gewesen wäre. 
Aber diese selbst beschäftigt sich mit so verschiedenartigen Gegenständen, 
dass Bne an sie anschliessende Urkundensammlung sich ohnehin sehr bunt 
gestalten musste, zumal überwiegende Gründe, welche ich wohl nicht näher 
erörtern darf, dagegen sprachen, von der rein chronologischen Anordnung ab- 
zugehen und eine Zusammenstellung nach dem Inhalte zu versuchen. Um so 
weniger hatte ich Bedenken, einzelne Urkunden, welche mir von Interesse för 
die Reichsgeschichte oder Rechtsgeschichte zu sein schienen, während ich zu- 
nächst keine andere Gelegenheit zu geeigneter Veröffentlichung hatte, auch 
dann aufzunehmen, wenn sie kaum noch in näherer Beziehung zum Texte 
standen. Zweifellos würde manches, wie etwa die auf die Verhandlungen K. 
Friedrichs II. mit dem Lombardenbunde bezüglichen Stiicke, auch an andern 
Orten willige Aufnahme gefunden haben. Aber wo nicht besondere Gründe 
sie rechtfertigen, bin ich den Einzelveröffentlichungen von Urkunden abgeneigt; 
werden solche auch nicht gerade übersehen, so werd<'n sie doch in der Regel 
nur dann beachtet, wenn es sich um ihren Hauptinhalt handelt; für alle die 
mannichfachen, von vornherein gar nicht zu bostinnnenden Nebenzwecke, de- 
nen die Veröffentlichung von Urkunden dienen kann, wird diese nur da genü- 
gend ins Gewicht fallen, wo sich grössere Massen vereinigt finden. Wobei 
dann freilich der Nutzen wächst, wenn die Masse möglif^hst Gleichartiges um- 
fasst. 

Von diesem Gesichtspunkte aus hätte ich es für die hier eingereihten 
Kaiserurkunden und manche andere, zunächst für die äussere Reichsgeschichte 
wichtige Stücke allerdings vorgezogen, sie in einer Sammlung veröffentlichen 
zu können, welche sich in ihrer Anlage an Böhmer's Acta iniperii näher an- 
geschlossen hätte. Ich dachte dabei zunächst an eine Erweiterung der von 
Stumpf vorbereiteten Sammlung in der in der Vorrede zu -den Acta S. XXIV 
angedeuteten Weise; für eine solche stand mein gesammtes dazu geeignetes 
Material immer zur Verfügung. Da aber mein Freund an seinem ursprüng- 
lichen Plane festhielt, während sich wenigstens für die nächste Zeit keine Aus- 
sicht bot, selbst wieder eine solche grössere Sammlung veröffentlichen zu 
können» so nahm ich insbesondere auch von den von mir gesammelten Kaiser- 
urkunden alle auf, welche den von mir behandelten Gegenständen näher traten 
oder inhaltlich von grösserem Interesse schienen. Eine nicht unbedeutende Zahl 
von Kaiserurkunden war danach freilich auszuscheiden. Von diesen fanden die 
▼or 1197 fallenden in Stumpfs Sammlung ihren Platz ; die nicht aufgenommenen 
oder mir erst später zugänglich gewordenen Otto's IV. und Friedrich's II. bis 
zur Kaiserkrönung wird Winkelmann im Anhange zur Geschichte Otto's zum 
Abdrucke bringen, so dass nur die späteren zunächst unverwerthet bleiben. 
Für die Friedrich's U. würde die geeignetste Steile in einem Ergänzungsbande 
zu Haillard*8 Werke sein, auf den freilich kaum noch zu hoffen ist. 

Von den 414 Urkunden, welche nach Handschriften gegeben wurden. 



XU Vorwort. 

ist die stärkere Hälfte von mir abgeschrieben; für nicht ganz zweihundert be- 
nutzte ich von Andern gefertigte Abschriften. Sie sind auch da, wo ich den 
Abschreiber ode^ Mittheiler nicht nannte, dadurch auseinander gehalten, dass 
es bei jenen heisst: „Aus dem Orig. u. s. w.^, bei diesen; „Nach Abschr. aus 
dem Orig. u. s. w.^ Die eigenen Abschriften wurden grossentheils gefertigt 
auf Reisen in den Osterferien 1871 und 1872, einige auf einer dritten um 
Ostern 1873, wo der grösste Theil des Bandes bereits gedruckt war. Stand 
mir immer nur die kurze Zeit von einigen Wochen zur Verfugung, so musste 
ich suchen, dieselbe möglicht auszunutzen; zumal ich keineswegs ausschliess- 
lich die Vervollständigung dieser Sammlung im Auge hatte, sondern auch die 
Durcharbeitung von Druckwerken und die Fertigung von Auszügen zur Er- 
gänzung von Böhmer*s Regesten, Habe ich einzelne wichtigere, schon früher 
gedruckte Stücke, wie etwa Nr. 73 oder 196, nochmals abgeschrieben oder ge- 
nau kollationirt, so wird man es begreiflich finden, wenn ich mich im allge- 
meinen auf das bisher unbekannte Material beschränkte und daher mehrfadi 
auch solche Urkunden, deren Originale mir erreichbar gewesen wären, nur aus 
den Drucken wiederholt habe; so wenig das unter anderen Verhältnissen zu 
rechtfertigen sein dürfte, so unbillig würde es mir doch scheinen, wenn man 
in dieser und anderer Beziehung das, was ein Privater zu leisten vermag, nadi 
dem Massstabe bemessen wollte, der bei grösseren abschliessenden, aus öffent- 
lichen Mitteln unterstützten Ausgaben an seinem Platze ist Liess derselbe 
Gesichtspunkt mich bei weniger Wichtigem durchweg anf EoUationirung ver- 
zichten, so möchte ich kaum glauben, dass das zu starkem Verstössen Anlass 
gegeben haben sollte. Eher möchte bei einigen der altern Urkunden die Schrift 
der italienischen Notare, in die ich mich erst hineinzulesen hatte, einzelne 
Missgriffe veranlasst haben, zumal die Stücke theilweise nicht gerade wohl 
erhalten waren; wo ich in einzelnen Fällen wegen Undeutlichkeit der Schrift 
Worte weniger absdirieb, als errieth, sind diese mit Cursiv gesetzt. Von den 
fremden Abschriften, die mir vorlagen, Hessen einige sichtlich manches zu 
wünschen übrig; auch manche der benutzten Drucke bieten einen sehr ver- 
derbten Text; doch stand da die Sache durchweg so, dass ich mich entweder 
mit demselben begnügen, oder die für meine Zwecke oft besonders geeigneten 
Urkunden ausschliessen musste. Zweifellose später Verderbnisse habe ich 
vielfach stillschweigend gebessert; manches Anstössige aber auch einfach be- 
lassen; es ist ja ohnehin bei diesen Notariatsinstrumenten nicht leicht zu er- 
messen, wo die Nachlässigkeit des Notar aufhört, die des Abschreibers be- 
ginnt. Jeder Aenderung enthielt ich mich bei Originalen, welche ich selbst 
benutzte oder von denen mir zuverlässige Abschriften vorlagen, in welchen, 
wie insbesondere in den auf den toskanischen Staatsarchiven und dem zu Mai-- 
land, dann in den von Gereda gefertigten, die Uehereinstimmung des Originals 
bei Unrichtigem oder Auffallendem ausdrücklich bemerklich gemacht war. Im 
Drucke wurde solches durch einen Stern bezeichnet. Aber freilich bieten die 
Notarinstrumente oft so viel Anstössiges, dass davon nur sparsamer Gebrauch 
gemacht werden kann, soll der Druck nicht das Bild des gestirnten Himmels 
bieten; der Benutzer wird da doch überwiegend auf Zuverlässigkeit von Ab- 



Vorwort XIII 

Schrift und Korrektar zu verweisen seio. Alles Ergänzte ist eingeklammert; 
lassen sich, wo so viel nach Formeln gearbeitet wurde, Lücken auch oft mit 
▼ollster Sicherheit ergänzen, so wird doch auch dann nicht zu billigen sein, 
dass das stillschweigend geschieht; vergl. in den Ergänzungen das zu Nr. 40 
Bemerkte. Lücken oder absichtliche Auslassungen, welche sich schon in meiner 
Vorlage fanden, sind punktirt; von mir Ausgelassenes ist durch wagerechte 
Striche bezeichnet. Im allgemeinen bin ich allerdings der Ansicht, dass ins- 
besondere Urkunden, für welche noch kein anderer Druck vorliegt und bei 
welchen ein nochmaliger Abdruck nicht zu erwarten ist, vollständig gedruckt 
werden sollten, da das, was fiir die nächsten Zwecke ohne Bedeutung ist, ftlr 
andere von Werth sein kann. Aber in einigen Fällen glaubte ich davon ab- 
sehen zu sollen, wo das fiir meine Zwecke Werthlose theils sehr viel Raum, 
theils so viel Zeit für das Abschreiben in Anspruch genommen hätte, dass ich 
glaubte, dieselbe nützlicher verwerthen zu hönnen. 

Wenn ich auf meinen kurzen Reisen in Italien verhältnissmässig viel 
bewältigen konnte, so verdanke ich das vor allem der nicht genug zu rühmen- 
den Weise, in der ich mich überall, wo ich arbeitete, unterstützt und gefördert 
' fand. Auf den Staatsarchiven und öffentlichen Bibliotheken lassen die bezüg- 
lichen Einrichtungen nichts zu wünschen übrig. Wo man nicht geuöthigt ist, 
durch Einholung von Erlaubniss bei irgendwelchen aussenstehenden Behörden 
Zeit zu verlieren, wo eine ununterbrochene Arbeitszeit von sieben Stunden zu 
Grebote steht, die Schliessung um die Osterzeit sich auf ein oder anderen Tag 
beschränkt, wo die eigene Benutzung aller Uülfsmittel gestattet ist, welche 
das Auffinden des Gewünschten 'erleichtern können, da lässt sich auch bei 
kurzem Aufenthalte vieles erreichen. Und nirgends fand ich das, was die li- 
beralen Einrichtungen gewähren wollten, durch eine engherzigere Praxis ver- 
kümmert; -es wurde mir umgekehrt überall von den Beamten Unterstützung 
und Begünstigung über das hinaus gewährt, was ich anzusprechen hatte; ging 
das doch häufig so weit, dass sie die freie Zeit ganzer Sonntage opferten, um 
mir auch an diesen das Arbeiten zu ennöglichen. Dieselbe Zuvorkommenheit 
fand ich auf den benutzten Munizipalarchiven. Es macht einen wohlthuenden 
Eindruck, an der meistens guten Ordnung zu sehen, wie grossen Werth man 
auf die Zeugnisse aus der Vergangenheit des Gemeinwesens legt, auch wenn 
dieselben längst jede Bedeutung, ausser der geschichtlichen, verloren haben. 
Und das kommt denn auch dem Benutzer zu Gute; er hat nicht das Gefühl, 
lästig zu fallen; er sieht umgekehrt, wie es dem Munizipal Patriotismus Genug- 
thuong gewährt, die archivalischen Schätze der Vaterstadt auch in der Ferne 
gekannt und gewürdigt zu wissen. Nicht minder freundliches Entgegenkommen 
fimd ich auf einzelnen kirchlichen Archiven, die ich benutzte; von andern wurde 
mir freilich bemerkt, dass sie zumal in neuerer Zeit gar nicht oder nur schwer 
zugänglich seien, so dass ich, da es mir ohnehin nicht an Beschäftigung man- 
gelte, von vornherein vom Versuche abstand. Gebrach es mir zumal auf der 
ganz unvorbereitet angetretenen ersten Reise durchaus an ausreichenden Em- 
pfeUongeu, so fand ich um so mehr Gelegenheit, mich zu überzeugen, wie 
Idcht sich auch in dieser Richtung das Arbeiten in Italien gestaltet. Verdankte 



XIV Vorwort 

ich da der Güte Wüsteofelds die Vermittluug der ersten Anknüpfungspunkte, 
so liess sich der Faden anstandslos weiterspinnen; und wo es sich nicht mög- 
lich zeigte, eine Weiterempfehlang an die zunächst massgebenden Stellen za 
erhalten, da genügte mir bei der liebenswürdigen Zuvorkommenheit und IXenst- 
willigkeit, welche die Italiener auszeichnet, irgendwelche Empfehlung an irgend- 
welche Person des Ortes, um ohne Zeitverlust zum Ziele zu gelangen. 

Die Hauptmasse der 414 aus Handschriften gegebenen Urkunden ver- 
theilt sich, wie die angehängte Uebersicht zeigt, auf verhältnissmässig wenige 
Archive. Beinahe die Hälfte stammt aus den drei Archiven zu Siena mit 90, 
Florenz- mit 62, Gremona mit 50 Nummern. Ein weiteres Viertel ergaben 
Verona mit 39, Wien mit 35, Mailand mit 31 N. Das letzte Viertel vertheilt 
sich dann anf sehr verschiedene Herkunftsorte, unter welchen noch Brescia 
und Perugia mit je 17 N. vertreten sind, dann Imola mit 9 N. folgt, bei allen 
andern die Zahl geringer ist. 

Was Einzelnes betriflft, so war ich auf der ersten Reise 1871 zu Mai- 
land eine Woche, welche ich zur Benutzung des Staatsarchives in S. Fedele 
verwandte. Wie der damalige Direktor Oslo, ist auch Ferrario, der mir 
bei meinen Arbeiten zur Haud ging, schon nicht mehr unter den Lebenden. 
Bis 1 100 waren die Urkunden sehr gut geordnet und ausfuhrlich in einem 
Generalrepertorium verzeichnet, das ich für meine Zwecke fdurchsah. Weiter 
waren auch meine Arbeiten für Böhmens Regesten sehr dadurch erleichtert, 
dass alle Kaiserdiplome des Archivs in einer besoudern Abtlieiluug vereinigt 
sind. Der übrige Bestand des Urkuudenarchivs war nicht so geordnet, dass 
er eine weitergreifende Benutzung in kurzer Zeit ermöglichte; die Urkunden 
der einzelnen Klosterarchive waren in sehr oberflächlicher chronologischer Ord- 
nung in Faszikeln vereinigt und unverzeichoet. Ich beschränkte mich auf Durch- 
sicht der Provenienz S. Benedetto diMantova (Polirone) für das zwölfte Jahr- 
hundert, welche mir wegen des mathildischen Gutes von besonderm Interesse 
war; auf vereinzeltes ans anderen Provenienzen machte mich Wüstenfeld auf- 
merksam, der gleichzeitig dort arbeitete. So weit ich die hier mitgetheilten 
Stücke nicht selbst abschrieb, wurden die Abschriften von einem Beamten des 
Archivs, Herrn Gins. Porro, gefertigt. 

Alles, was ich aus Brescia veröffentliche, verdanke ich der liebenswür- 
digen Zuvorkommenheit des Herrn Pietro da Ponte, der mich auf dieQui- 
riniana und in das Munizipalarchiv geleitete und mir die Abschriften der mich 
interessirenden Stücke selbst fertigte. Denn bei ganz flüchtigem Aufenthalte 
sah ich vorzüglich nur nach Kaiserurkunden, ohne jedoch Unbekanntes zu 
finden, nachdem ich einiges schon in Böhmer*s Acta veröfientlichen konnte. 
Dank der Güte des Ab. Luigi Lodrini, der mir auch jetzt viel Freundlich- 
keit erwies. Die älteren Urkunden auf der Quiriniana sind trefflich geordnet, 
aber durchweg von Odorici bereits verwerthet. Der noch wenig geordnete spä- 
tere Bestand würde nur mit grösserem Zeitaufwande zu benutzen sein. Es 
beruht hier insbesondere das reiche Archiv von S. Giulia; in einem probeweise 
durchgesehenen Faszikel fand sich Nr. 242. Die meisten der mitgethmlten 
Stücke sind dem Über Poteris, dem grossen, 1255 geschriebenen Kopialbuche 



Vorwort. XV 

der Stadt entnonimeD, dessen Origioal sich jetzt gleichfalls auf der Qtdriniana 
befindet. 

Aus Cremona, wohin ich selbst nie gekommen, habe ich schon in 
, Böliner*8 Acta (vergl. Vorr. XXX.) eine sehr bedeutende ürkundenmasse 
veröffentlicht Wie jene, so verdanke ich auch die hier mitgetheilten sämmt^ 
lieh der Güte des Archivsekretärs Ippolito Cereda. Nur Nr. 380, wohl die 
letzte der in den Bereich der Acta imperii fallenden, bisher noch unveröffent- 
lichten Cremoneser Urkunden, besorgte mir Wüstenfeld, dem ich ausser ei- 
nigen vereinzelten Stücken insbesondere auch das verdanke, was aus dem 
Archive zu Mantua mitgetheilt ist. 

ESnen dreitägigen Aufenthalt zu Parma bestimmte ich dazu, um auf 
der reichen Nationalbibliothek Druckwerke zu benutzen, welche mir bis dahin 
unzugänglich geblieben waren, den Besuch des Arcliivs, wo ich zweifellos vieles 
: zu finden hoffen durfte, auf einen spätem ausgedehntem Aufenthalt verschie- 
bend, zu dem es dann freilich bis jetzt nicht gekommen. Die Benutzung der 
Bibliothek wurde mir von Odorici in zuvorkommendster Weise gestattet und 
erleichtert, während es mir dann insbesondere die seltene Bücherkenntniss 
Barbieri*s ermöglichte, hier auch solche Werke und Aufsätze aufzufinden, 
über welche ich nur selir ung(>naue und unzulängliche Angaben hatte. Er machte 
michauchaufdie wichtige Nr. 423 aufmerksam, während ich noch später seiner 
Gefälligkeit mehrere Abschriften verdankte, von denen hier Nr. 137, 421,422 
aufgenommen sind. 

Von Parma fuhr ich nach liavenna. Abgesehen von dem Sehens- 
werthen, das die mir bisher unbekannte Stadt so reichlich bietet, bestimmte 
mich dazu insbesondere der Wunsch, das wichtige Privileg K. Friedrichs I. 
Nr. 130 zuerhalten. Nach einer sich auf Bethmann stützenden Angabe Stumpfs, 
Reg. n. 3955, sollte sich dasselbe in einem Codex der Bibliotheca Glassensis 
befinden. Aufs bereitwilligste von den Bibliothekaren Prof. Zoli und Uccel- 
lini unterstützt, begann ein langes fruchtloses Suchen; der ganze Katalog der 
Handschriften wurde durchgesehen, dann jede Handschrift selbst zur Hand , 
genommen, bei welcher der Titel nur irgend darauf sohl iessen Hess, sie könne 
die gesuchte Abschrift enthalten; als der Tag vorüber, gab ich die Hoffnung 
auf. Ermöglichte mur die Zuvorkommenheit der Bibliothekare auch an deip 
folgenden Palmsonntage zu arbeiten, so mochte ich die fruchtlosen Versuche 
* nicht fortsetzen, sondern wandte mich den Originalurkunden zu, unter denen 
eine Reihe von Kaiserdiplomen; und da fand sich denn schliesslich auch das 
lang gesuchte, unter den Resten des Archivs von S. Apollinare. 

Zu Imola gestattete mir der Sindaco, Conte Codronchi, mitgrösster 
Bereitwilligkeit die Benutzung des Munizipalarchivs. Das stattliche, vortreff- 
lich geordnete und gut gehaltene Archiv reicht in seinen Originalen bis in das 
eilfte Jahrhundert zurück, wie das bei städtischen Archiven selten der Fall 
ist; ein sehr gut gearbeitetes, chronologisch geordnetes Yerzeichniss vermittelt 
schnell die Uebersicht über den ganzen Bestand. Später habe ich es bedauert, 
*da88 ich mich auf das Abschreiben der ungedruckten Stücke beschränkte, da 
ich mehrfach Grelegenheit biat^e, mich zu überzeugen, dass die meisten der nur 



• 



iv 



XVI Vorwort 



I 



i 

i 



I 

. I 



.: ' 



1 



von Manzoni veröffeatliohten Stücke iDsbesondere wegen der vielen Auslas- 
sungen den Wiederabdruck durchaus verdienen würden. Das Kopialbuch der 
Stadt, derLibrorosso, ist erst für das dreizehnte Jahrhundert von Bedeutung. 
Zu Bologna ist leider der von l^Vati angeregte, vonBonaini erweiterte ^ 
i Plan zur Errichtung eines Gentralarchivs (vergl. Bonaini Gli archivi delle pro- 

vincie deirEmilia) nicht zur Ausführung gekommen. Wie die Sachen standen, 
musste ich von jedem Versuche, das Stadtarchiv oder Domanialarchiv zu be- 
t ■' nutzen, absehen. Lag daher ein längerer Aufenthalt nicht in meiner Absicht, 

so veranlassten mich doch die ausserordentlichen Erleichterungen, deren ich 
mich bei Benutzung der reichen Munizipalbibliothek zu erfreuen hatte, den- 
selben auf eine Woche auszudehnen. Der gelehrte Vorsteher derselben, Luigi 
Frati, war unermüdlich bestrebt, meine Zwecke zu fördern. Nachdem sich 
von den mir bekannten, aber bisher vergeblich gesuchten Werken eine Reihe 
vorgefunden hatte, so insbesondere das von Acquacotta und ein ganz voll- « 
ständiges ESxemplar von Golucci, wurde es mir gestattet, in dem Saale, in 
welchem sich die Werke über italienbche Geschichte in wohlgeordneter Auf- 
stellung vereinigt finden, alles mir noch Unbekannte zur Hand zu nehmen, um 
mich zu überzeugen, ob es für meine Zwecke in Betracht komme. Nur diese 
besonders dankenswerthe Erleichterung ermöglichte es mir, eine Reihe von 
jj j Werken zu benutzen, welche nicht blos mir, sondern selbst meinem Freunde 

''i \ Stumpf unbekannt geblieben waren, so dass sich insbesondere noch manche 

Ergänzung für den Nachweis der Drucke von Kaiserurkunden ergab; auch 
* von dem, was ich hier aus selteneren Drucken mittheile, wurde vieles zu Bo- 

logna abgeschrieben. War es mir damals besonders erfreulich, ältere freund- 
schaftliche Beziehungen zu Filippo Serafini erneuern zu können, so wurde 
ich im folgenden Jahre bei ganz flüchtigem Aufenthalte von seinem Nßphfolger, 
Prof. Guido Pad«lletti, aufs freundlichste aufgenommen und auf die üni- 
t • • versitätsbibliothek geföhrt, wo sich in der reichen Abschriftensammlung der 

t * Monumenta civitatis Bouoniae für die Zeit K. Friedrichs II., auf weiche ich 

j mich beschränken musste, noch manche von Savioli nicht aufgenommene Stücke 

fonden*, von denen mir später aufs bereitwilligste Abschriften besorgt wurden, 
die hier freilich noch keine Verwerthung gefunden haben. 

Das auf dem Museo civico befindliche Archiv zu Padua ist sehr reich, 
da sich hier viele Urkunden aufgehobener Klöster befinden. Wurde mir die 
Benutzung vom Direktor Gloria aufs freundlichste gestattet, so musste ich 
! , mich bei kurzem Aufenthalte damit begnügen, nach Anleitung eines eine Aus- 

wahl aus dem ganzen Archive enthaltenden Verzeichnisses einige Urkunden 
zu kopiren. Von hohem Interesse war mir insbesondere das älteste Statuten- 
buch der Stadt, aus dem schon Dondi dairOroIogio einiges veröffentlichte; 
* wurde mir gesagt, dass die Drucklegung wohl beabsichtigt, aber kaum in 

nächster Zeit zu erwarten sei, so wünschte ich, wenigstens den vom Banne 
handelnden Abschnitt veröffentlichen zu können, wie mir das die Güte meines 
. früheren Kollegen und werthen Freundes Francesco Schupfer ermöglichte, 
dem ich auch sonst für manche Förderang meiner Arbeit verpflichtet bin. 

Wenn ich aus dem Kapitelsarchive zu Verona, obwohl ich mich auf 



i 






I. 
I 



Vorwort. XVII 

der Rückreise nur drei Tage dort aufhielt, eine Reihe zum Theil wichtiger Ur- 
kunden veröffentlichen kann, so verdanke ich das der grossen Gefälligkeit 
meines verehrten Gönner, des Bibliothekar des Kapitels, Conte Giuliari. 
Allerdings sind keine davon den vorhandenen Originalen entnommen; war 
deren Benutzung damals ohnehin aus andern Gründen unthunlich, so hätte 
ich denselben bei eng bemessener Zeit auch nur weniges entnehmen können. 
Giuliari legte mir aber die neueren Abschriftensammlungen vor, von denen die 
von Carinelli sich nur über die wichtigern Stücke, die von Muselli dagegen 
über den Gesammtbestand erstreckt. Ich beschränkte mich wesentlich darauf, 
diese letztere durchzugehen und alles auszuheben, was theils meine nächsten 
Zwecke, theils die Trienter Geschichte betraf. Erübrigte mir dann nur die Zeit, 
einige Stücke selbst zu kopiren, so hatte mein Gönner die Güte, mir später 
alles abschreiben zu lassen. Hat nun auch Muselli hie und da Unbedeuten- 
deres ausgelassen, hat weiter der Text unter dem zwein)ali<;en Abschreiben 
zweifellos mannichfacli gelitten, so scheint mir das doch nur an wenigen Stellen 
wenigstens für die Zwecke, welch«? ich zunächst im Auge hatte, die Sicherheit 
der Benutzung zu beeinträchtigen. Die früher im Demanialarchive befindlichen 
Archive der aufgehobenen Klöster sind nun auf der Munizipalbihliothek und 
damit zugänglich geworden; doch war die Ordnung derselb(Mi damals erst wenig 
vorgeschritten, so dass ich schon des.shalbdioHenutzunj,' auf spätere Zeit ver- 
schob, ohne doch bis jetzt dazu gelangt zu sein. 

Die mir 1872 zu Gebote stellende Zeit verwerthete ich grossentheils zu 
Siena und Florenz, während mir dazwischen in der Charwoche wenige Tage 
genügten, um auf den benutzten umbrischen Munizipalarchiven meinen Zweck 
zu erreichen. Zu Perugia bin ich insbesondere dem Bibliothekar Prof. Rossi 
verpflichtet, der mich auf der Bibliothek auf manche mir noch unbekannte 
Schriften aufmerksam machte und mir dann auch auf dem Munizipalarchive 
oder Archivio decem virale zur Hand ging. Der Sindaoo, Conte Ansidei, 
gestattete mur nicht allein die Benutzung aufs bereitwilligste, sondern hatte 
auch die Freundlichkeit, mich weiter an die Sindaci von Assisi und Fdigno zu 
empfehlen. Das Archiv ist wohl geordnet und verzeichnet. Die Originale, unter 
denen besonders viele päbstliche Schreiben, reichen nicht über das dreizehnte 
Jahrhundert zurück. Wichtiger waren mir die vier Libri submissionum, tnit 
A. B. G. und f gezeichnet, beglaubigte Abschritlen aus dem dreizehnten Jahr- 
hunderte, nur wenig Späteres enthaltend. Nur bei der ersten Anlage mögen 
sie vorzugsweise für Submissionsurkunden bestimmt gewesen sein, unter wel- 
chen die älteste der von mir notirten die Submission der Inseln von J. 139 in 
A. Bl. 37; sie sind dann zu einem allgemeinen Ropialbuche insbesondere ftbr 
die auswärtigen Angelegenheiten der Stadt geworden. Doch ist nicht blos in 
den verschiedenen Bänden, sondern selbst in demselben Bande manches wie- 
derholt, so dass sich von manchen Urkunden drei und vier Abschriften finden. 
Nach zweitägigem Aufenthalte fuhr ich nach Assisi, wo mich der Ge- 
flchichtschreiber der ätadt, Prof. Cristofani auft freundlichste unterstützte. 
Die Originale des Mumzipalarchivs sind numerirt, mit Aufschriften versehen, 
do<di ist in einem Bepertor nur das Wichtigste verzeichuet; sie begmnen mit 

• 



XVni / Vorwort. 

einer päbstlichen Urkunde von 1198, auf welche das Privileg K. Philipp's 
Nr. 212 folgt; weiterhin viele päbstliche Urkunden ohne allgemeineres Interesse. 
Von einem Munizipalregister, auf grossen, nur auf einer Seite beschriebenen 
Pergamentblättem von verschiedenen Händen des dreizehnten und vierzehnten 
Jahrhunderts geschrieben, haben sich leider nur einige Reste erhalten; das 
Stück, aus welchem ich mehrere wichtige Urkunden veröffentliche, gehört 
in die Zeiten K.Otto's IV. und Friedrich's II; weitere Stücke fallen um 1280 
und 1330. Da das Eapitelsarchiv, wie mir versichert wurde, nicht zugänglich 
war, so schrieb ich noch einiges ab aus dem mir bisher ganz unbekannten 
Werke: Disamina degli scrittori e dei monumenti risguardanti s. Rufino, in 
welchem viele Urkunden aus jenem Archive gedruckt sind; es scheint nur 
wenig über seinen Eutstehungsort hinausgekommen zu sein und der grösste 
Theil der Auflage noch bei den Erben des Verfassers De Gonstanzo zu beruhen. 
Wie ich mir auf der Fahrt nach Siena die Zeit genommen hatte, die alte Reichs- 
burg zu S. Miniato zu besuchen, von der noch ein mächtiger Thurm weithin 
sichtbar in die Lüfle ragt, so stieg ich auch hier nach gethaner Arbeit, noch 
ehe ich in S. Francesco war, vor allem hinauf zur Rocca d*Assisi, dem ein- 
stigen Sitze Herzog Kunrads von Urslingen. Die mächtigen Ruinen, welche 
den Gipfel krönen, gehören übrigens wohl ausnahmslos einer Citadelle späterer 
Zeit an; die Reichsburg wurde 1 198 zerstört und sollte nach Urk. Nr. 212 nicht 
wieder erbaut werden. 

Zu Foligno genügten mir wenige Stunden zur Benutzung des Munizi- 
palarchivs; der Siudaco Hess mir sogleich das Repertor, dann die gewünschten 
Stücke selbst vorlegen. Die beiden ältesten Nummern sind päbstliche Privi- 
legien furdasBisthum; dann folgen als Nr. 3 in einer Blechkapsel wohl ver- 
wahrt die beiden Originale K. Friedrichs I. von 1177, unten Nr. 150, und 
1184, Böhmer Acta Nr. 151. Weiter ist dann Nr. 4 ein leider sehr beschä- 
digtes Heft mit beglaubigten Abschriften von 1340; ausser päbstlichen Pri- 
vilegien enthielt es jene Friedrichs, das Otto's IV. Nr. 222, dann zu meiner 
besondem Freude das Herzog Diephold's Nr. 226, von dem mir früher kerne 
Urkunde bekannt war, während ich jetzt auch schon eine andere, Nr. 25>^, zu 
Perugia einem Drucke hatte entnehmen können. 

" Die Hauptmasse der von mir gesammelten, hier nur theilweise veröffent- 
lichten Urkunden ist den toskanischen Staatsarchiven entnommen. Auf 
die ganz vortrefflichen Einrichtungen derselben hier einzugehen, werde ich um 
so eher unterlassen dürfen, als dieselben ohnehin in weiteren Kreisen bekannt 
sind und iph selbst erst kürzlich Veranlassung nahm, anderweitig auf dieselben 
hinzuweisen; vgl „Die Ausstellung der toskanischen Archive zu Wien 1873^ 
in der Internationalen Ausstellungszeitung der Neuen Freien Presse Nr. 3209 
und 3210, übersetzt im Archivio storico, lU Ser., T. 18. 

Zu Florenz hatte ich bereits 1853, als die Neuordnung der Archive 
noch im Entstehen war, längere Zeit gearbeitet, vgl. Urkunden zur Gesch. des 
Römerzuges K. Ludwig*s S. VIH; jetzt war ich 1872 zehn, dann nochmals 
vier Tage 1873 dort Dem jetzigen Vorsteher der Staatsarchive, Cesare 
Guasti, der die Schöpfung Bonaini's so trefflich weiter führt, fahle ich midi 



Vorwort. XIX 

aofs dankbarste verpflichtet fQr die überaus zuvorkommende Weise, mit der 
er meine Arbeiten nicht blos zu Florenz selbst, sondern auch durch Empfeh- 
lungen an die Tochterarchive zu fördern bemüht war; ebenso Cesare Paoli 
für die freundliche Bereitwilligkeit, mit derermichauf dem Archive und später 
mehrfach brieflich unterstützte. So weit sich meine Arbeiten auf Kaiserur- 
kunden erstreckten, wurden dieselben hier, wie auf den andern toskanischen 
Archiven sehr dadurch erleichtert, dass eben kurz vorher in Veranlassung 
einer Anfrage von Pertz Verzeichnisse aller in denselben befindlichen Kaiser- 
diplome gefertigt waren. Für meine sonstigen Zwecke die Masse der Reper- 
torien des Archivio diplomatico, an hundert Folianten, ^anz durchzu arbeiten , 
hätte mehr Zeit erfordert, als mir zu Gebote stand. Ausser Durchsicht der 
Verzeichnisse der Provenienzen, in welchen ich ohnehin einzelne mir bereits 
bekannte Urkunden zu suchen hatte, nahm ich insbesondere solche zur Hand, 
in welchen ich Urkunden von Reichsbeamten zu finden hoffen durfte. Auch 
von dem noch nicht veröffentlichten Theile der CapitoH sah ich nur B. 26 und 
43 durch, aus welchen ich Nr. 170 und 196 zu entnehmen hatte. Stand mir 
nach siebenstündiger Arbeit auf dem Archive noch eine Stunde auf der Na- 
tionalbibliothek zur Verfügung, so kopirte ich dort, ausser den hier mitge- 
theilten Privilegien für Sarzana, manches für die Zeit Karls von Anjoii aus 
dem Briefcodex Magl. 25, 341. Während des kürzeren zweiten Aufenthaltes 
beschränkte ich mich auf Befiutzung der Provenienz Camaldoli und der sehr 
viel Interessantes bietenden Strozzi'schen Sammlung:?; doch kam von den da- 
mals gefertigten Abschriften hier nur nach Nr. 495 zum Abdrucke. 

Auf dem Staatsarchive zu Sie na, welches zu dieser Sammlung die 
grösste Masse beigesteuert, arbeitete ich 1872 durch zwölf Tage. Wie ich 
aber bereits in den Acta Böhmer's eine Reihe Urkunden des Archives ver- 
öffentlichen konnte, so war mir auch ein Theil der hier abgedruckten schon vor 
jener Reise durch die zuvorkommende Güte des Vorstehers, LucianoBanchi, 
zugänglich geworden, der das lebhafteste Interesse für meine Arbeiten zeigte 
und dem auch, als ich nur erst in brieflichem Verkehre mit ihm stand, durch 
Widmung seiner Statuti Senesi öffentlichen Ausdruck gab. So freute es mich 
doppelt, ihm nun auch persönlich näher treten zu können. Dass er mir er- 
laubte, seinen Namen dieser Sanmdung vorzusetzen, wird mir immer eine 
überaus werthe Erinnerung sein an die Tage, welche ich damals mit ihm ver- 
lebte, an die herzliche Aufnahme, an einen täglichen freundschaftlichen Ver- 
kehr in und ausser dem Archive, dem ich so manche Anregung und Belehrung 
verdanke. Den Hauptbestand des Staatsarchives bildet das Archivio delle 
riformagioni, dessen Repertor ich bis 1284 vollständig durchsah. Ausser 
Cremona dürfte es kaum ein zweites Stadtarchiv iu Italien geben, welches in 
seinen Originalen und Kopialbüchern in solcher Fülle so weit zurückreicht. 
Auch im dreizehnten Jahrhunderte hielt ich dasselbe durch so manche neuere 
Veröffentlichungen, insbesondere die von Huillard und Saint Priest, für un- 
gleich mehr ausgebeutet, als wirklich der Fall. Suchte ich möglichst alles ab- 
zuscbreiben, was die unmittelbaren Beziehungen zum Reiche betrifft, so habe 
ich doch auch da manches Unwichtigere bei Seite gelassen oder nur ausgezogen. 



Vorwort. 

während eingehendere Benutzung wohl auch noch Wichtigeres zu Tage fördern 
dürfte. Auch für das Caleffo vecchio habe ich das treffliche, von Paoli (vgl. 
dessen Bericht über die Caleffi iiu Arch. storico, III Ser., T. 4) gefertigte Re- 
pertor vollständig durchgosehen. Manche für die Reichsgeschichte wichtige 
Notiz enthalten noch dio Consigli di campana, welche ich nicht näher beachtete, 
da bereits eine auszugsw(>iso Bearbeitung durch Banchi vorlag, auf deren bal- 
digen Druck ich bei der Wichtigkeit des Gegenstandes glaubte rechnen zu 
dürfen. Unter den andern Provenienzen des Archivs ist die bei weitem reichste, 
verhältnissmässig noch wenig ausgebeutete die von S. Salvator in Monte Amiata, 
welche nun wieder vollständig in Siena beruht. Auf dem Archive zu Siena 
benutzte ich dann auch den zeitweilig dort befindlichen Libro delle coppe des 
Munizipalarchivs zuMontepulciano, der aber für die Reichsgeschichte nichts 
Unbekanntes ergab. 

Auf einer dritten Reise 1873 war icli zunächst vierzehn Tage zu Lncca. 
Auf dem Staatsarchive benutzte ich das Archivio diplomatico nach dem sehr 
ausfuhrlichen, sämmtliche Provenienzen in chronologischer Reihefolge zusam- 
menfassenden Zettelrepertor bis 12ö0; dann wird die Zahl der Urkunben so 
gross, dass ich mich fiir spätere Zeit auf Einsicht der Einzelrepertore und 
Aktenbände beschränkte, in welchen ich für meine nächsten Zwecke etwas er- 
warten durfte. Dabei hatte ich denn hinreichend Gelegenheit, das kurz vorher 
veröffentlichte luven tario del R. Archivio di stato in Lucca seinem vollen 
Werthe nach schätzen zu lernen; es ist eine geradezu mustergültige Arbeit des 
Vorstehers des Archivs, Salvatore Bongi, der mich aufs freundlichste auf- 
nahm. Durch Vermittlung von Giovanni Sforza, der auch auf dem Staats- 
archive meine Arbeiten mit unermüdlicher Gefälligkeit förderte, mir überhaupt 
die grösste Freundschaft erwies, wurde mir auch der Eintritt in das erzbischöf- 
liche Archiv vom Erzbischofe aufs zuvorkommendste gestattet. Das reiche 
Archiv, dessen älterer Bestand genügend bekannt ist, ist sehr wohl gehalten; 
es ist auch ein vollständiges, gut gearbeitetes Repertor da, das aber ohne alle 
chronologische und sachliche Ordnung der ganz zufalligen Einreihung der Ur- 
kunden in die Laden folgt, was eine Benutzung für bestimmte Zwecke nur mit 
grossem Zeitaufwande ermöglichen würde. Da es mir auf dem Staatsarchive 
ohnehin nicht an Arbeit fehlte, so begnügte ich mich mit dem Abschreiben 
einiger zunächst gesuchter Stücke aus dem Kopialbucbe. Später war Sforza 
dann noch so freundlich, mir ein Verzeichniss mich näher interessirender Stücke 
aus dem schwerer zugänglichen Kapitelsarchive zu schicken und mir die ge- 
wünschten zu kopiren. 

Von Lucca ging ich nach Pisa, wo ich während eines zwölftägigen Auf- 
enthaltes zunächst das Staatsarchiv für die Zwecke, welche ich im Auge hatte, 
ziemlich vollständig ausgebeutet haben dürfte. Der Vorsteher desselben, Leo- 
poldo Tanfani, hatte mir schon früher mit grösster Zuvorkommenheit Ab- 
schriften einzelner gewünschter Urkunden besorgt und war auch jetzt aufs 
freundlichste bemüht, meine Arbeiten in jeder Weise zu unterstützen. Ausser 
den Repertorien über die einzelnen Provenienzen vermittelt auch hier ein 
chronologisch geordneter Zettelkatalog die Uebersicht über den ganzen Ur- 



Vorwort. XXI 

knndenbestaDd, welcher überdies durch Anwendung verschiedenfarbigen Pa- 
pieres die anmittelbare Auffindung gewisser Klassen von Urkunden, so der 
päbstlichen, kaiserlichen, gerichtlichen, ermöglicht. Es lag dann insbesondere 
die Benutzung des Archives Roncioni in meinem Wunsche. Wie schon 1854 
beim damaligen Besitzer (vgl. Die Ueberreste des Reichsarchivs zu Pisa, in den 
Sitzungsber. der Wiener Akademie B. 14), so fand ich auch jetzt bei dessen 
Schwiegersohne Herrn Camici-Roncioni die zuvorkommendste Bereitwillig- 
keit, für die ich mich doppelt verpflichtet fiihlen muss wegen der Schwierig- 
keiten, die sich daraus ergaben, dass er damals aufdem Lande wohnte. Nach- 
dem er mir zunächst das Repertor zur Verfügung gestellt hatte, durfte ich 
alle mich interessirenden Urkunden ausheben, die er mir dann auf das Staats- 
archiv bringen Hess, wo ich sie in aller Müsse benutzen konnte. Den Palm- 
sonntag verwandte ich zu einem Ausfluge nach der Certosa di Calci, nach- 
dem mir vom Präfekten auf Verwendung Tanfani's die Benutzung des dortigen 
reichen Archivs gestattet war, dessen Vereinigung mit dem Staatsarchive ge- 
wiss zu wünschen wäre. Aus dem auf dem Staatsarchive befindlichen Repertor 
brachte ich die Nummern der für mich wichtigen Urkunden mit; aber leider 
war das sonst sehr wohlgehaltene Archiv in die durchgreifendste Unordnung 
gerathen, da es kurz vorher nötbig gewesen war, alle Urkunden herauszu- 
nehmen, die dann wieder ganz willkürlich zu den an den Gestellen befestigten 
Nummern eingelegt waren, so dass sich ohne Durchsicht des ganzen Vorraths 
nichts auffinden liess. Für die eignen Zwecke nmsste ich mich daher damit 
begnügen, einige Stücke aus einem Bande zu entnehmen, in dem die älteren 
Urkunden sehr sorgfältig abgesclirieben sind. Aber wenigstens gelang es, den 
Hauptzweck des ganzen Ausfluges zu erreichen und für Stumpf die Urkunde 
des Gegenkönig Konrad von 1097 (Stumpf Acta Nr. 325) aus dem glücklich 
aufgefundenen Originale abzuschreiben ; und es mag immerhin Erwähnung ver- 
dienen, dass die am Sonntage Nachmittags in der Certosa kopirte, Abends zu 
Pisa zur Post gegebene Urkunde am Dienstag Abend bereits zu Innsbruck ge- 
setzt, korrigirt und in den druckfertigen Bogen eingeschoben war. 

Ist ausserhalb Italiens insbesondere das Staatsarchiv zu Wien stark 
vertreten, so trifft das zunächst das prachtvolle Munizipalregister von Asti, 
aus welchem ich bereits in Böhmer's Acta eine grössere Zahl von Stücken zum 
Abdrucke brachte. Was sich für die Beziehungen zum Reiche findet, wird 
damit ziemlich erschöpfend veröffentlicht sein; für die Geschichte der Stadt 
selbst und ihrer Nachbarschaft bietet sich hier noch eine Fülle unbekannten 
Materials, das doch wohl nur in der ursprünglichen Heimath seine rechte Ver- 
werthung finden würde, so dass ein gelegentlicher Austausch gegen Sachen, 
die für das Wiener Archiv unmittelbaren Werth hätten, gewiss nur wünschens- 
werth wäre. Was sonst aus dem Wiener Archive, dann aus dem Statthalterei- 
archive zu Innsbruck veröffentlicht wird, stammt grossentheils aus dem Ar- 
chive des Fürstenthums Trient, welches leider ohne einen durchgreifenden Ge- 
sichtspunkt nach anscheinend ganz zufalligen Momenten in beide Archive ver- 
theiltist« Was ich nicht selbst kopirte, verdanke ich meinem Freunde Prof. 
Durig, der ein Trienter Urkundenbuch und die bisher ganz unbeachteten 



XXH Vorwort. 

Imbreviatoren der Notare Ubert nnd Jakob drockfertig hat, Arbeiten, welche 
insbesondere anch fiir rechtsgeschichtliche Zwecke von grösster Bedeutung sind. 

Von den mehr als anderthalbhondert Urkunden, welche ich im vorigen 
Jahre zu Lucca, Pisa und Florenz abschrieb, sind hier nur einige wenige auf 
den letzten Bogen verwerthet, obwohl ein sehr grosser Theil derselben durch- 
aus in den Rahmen der Sammlung passen würde. Aber der Band war damals 
grossentheils schon gedruckt; und einen Nachtrag daraus zu bilden, hielt mich 
ab einmal die Unbequemlichkeit eines solchen für die Benutzung, dann der 
Umstand, dass ich die Arbeiten auf italienischen Archiven noch weiter fortzu- 
setzen beabsichtige. Werde ich dabei zunächst die Gegenstände im Auge be- 
halten, mit denen ich mich in den Forschungen näher beschäftigte, so habe 
ich doch schon auf meiner letzten Reise die Gränze weiter gesteckt und über- 
haupt alle Urkunden beachtet, die mir von rechtsgeschichtlichem Interesse 
schienen, auch wo es Gebiete betraf, welche, wie insbesondere das dos Privat- 
rechts, meine bisherigen Studien nicht näher berührten. Und in dieser Rich- 
tung bieten auch die am stärksten benutzten Archive durchweg noch reiche 
Ausbeute; wo nicht, wie das doch nur theil weise und nur für ältere Zeiten der 
Fall ist, der ganze Bestand zum Abdrucke gebracht wurde, haben sich die 
Heransgeber vorwiegend auf solche Stücke beschränkt, welche, wenn nicht flbr 
die allgemeine, doch fSr die äussere Ortsgeschichte von Bedeutung waren. Wie 
das bereits gesammelte und noch zu sammelnde Material dann später zu ver- 
werthen sein wird, mag noch dahingestellt bleiben. Wenn ich diesem Bande 
einen Sondertitel zufügte, so lag mir dabei allerdings der Gedanke nicht fern, 
nach einigen Jahren eine weitere, insbesondere auch das Privatrecht mehr be- 
rücksichtigende Folge von Urkunden zu veröffentlichen, falls ich auf günstige 
Aufnahme derselben hoffen darf. 

Zog der Abschluss dieses Bandes sich länger hin, als ich erwartete, so 
lag der Grund im Register. Ich habe nie ein Register gefertigt, das mich so 
viel Zeit und Mühe gekostet und schliesslich doch so wenig befriedigt hätte. 
Von einem vollständigen Namenregister war zweifellos abzusehen bei einer 
Sammlung, deren Auswahl zum grossen Theil gar nicht nach dem individuell 
bestimmten Inhalte der Stücke getroffen war; wo in dieser Richtung insbe- 
sondere auch jeder nähere örtliche Zusammenhang so sehr fehlt, würde der 
darauf zu verwendenden Mühe gewiss der Nutzen, der sich für diesen oder 
jenen Eünzelzweck ergeben möchte, nicht entsprochen haben. Glaubte ich, eine 
Auswahl treffen zu müssen, so war fSr die Aushebung der zu verzeichnenden 
Personen zunächst massgebend, ob es sich bei ihnen um Stellungen handelte, 
bezüglich deren schon bei der Forschung möglichste Vollständigkeit der Reihe 
erstrebt war, oder doch um Personen, welche f&r die dort behandelten Gegen- 
stände von besonderer Bedeutung sind Diese sind unter dem Personennamen 
aufgeführt, während dann bei Erwähnung des Amtes oder Amtssprengeis dar- 
auf zurückverwiesen ist; auch die Geschlechtsnamen oder sonstige Nebenbe- 
seichnungen nochmals besonders aufzufahren, schien unterbleiben zu dürfen, 
zumal, da ohnehin das Register zum Texte durchweg zur Aushülfe dienen 
kann; bei untergeordneten Reichsbeamten schien überhaupt die Erwähnung 



Vorwort. XXUl 

beim Amtssitze zu genügen. Um dann die Benutzung fiir Nebenzwecke zu 
fördern, worden auch von solchen Personen, welche zum Inhalte der Forschun- 
gen m keiner nähern Beziehung stehen, die geistlichen Grossen einschliesslich 
der Bischöfe und Aebte, die weltlichen einschliesslich der Grafen nachgewiesen, 
aber nicht zum Personennamen, sondern zum bezüglichen Ortsnamen. Weiter 
hinab, insbesondere auch bezüglich der städtischen Behörden, schien es zu ge- 
nügen, bei den einzelnen Orten auf die Urkunden zu verweisen, in denen sich 
Personen dieser oder jener Stellung finden. Auch für die Auswahl weniger 
bedeutender Orte war insbesondere massgebend, ob sie zu den von mir be- 
handelten Gegenständen in näherer Beziehung standen. 

Wenn so f&r die auszuwählenden Namen in erster Reihe das sachliche 
Interesse den Ausschlag gab, so war überhaupt mein nächstes Augenmerk 
die Anfertigung eines Register, welches alles verzeichnete, was für Reichsge- 
schichte und Rechtsgeschichte von sachlicher Bedeutung schien. Dabei war 
ich anfangs zweifelhaft, ob ich einer systematischen Anordnung, wie ich sie 
schon früher für solchen Zweck befürwortete (vgl. Böhmer Acta S. LV), oder 
der alphabetischen den Vorzug geben sollte. Ausschlaggebend für die letztere 
war mir insbesondere der nähere Anschluss an das Inhaltsverzeichniss des 
Textes, welches zweifellos alphabetisch zu ordnen war, da dort den Zwecken 
des systematischen Register ohnehin durch die in den einzelnen Bänden be- 
findlichen Uebersichten über den Gang der Forschung zum guten Theil genügt 
war. Dafür machten sich nun jetzt alle Schwierigkeiten geltend, auf welche 
ich bei der früheren Besprechung des Gegenstandes bereits hinwies, Zweifel 
über die Auswahl des Stoffes, über die Wahl der Schlagworte, über die Yer- 
theilung des Stoffes unter dieselben, über die mit den Rücksichten auf Raum- 
erspamiss vereinbare Ausführlichkeit der Angaben Dazu kam noch ein be- 
sonderer Uebelstand. Wo Auswahl und Anordnung so wenig bestimmt vor- 
gezeichnet, so sehr durch das willkürliche Ermessen des Bearbeiters bedingt 
sind, wird sehr viel davon abhängen, in wie weit sich dieser auf sein Gedächt- 
niss verlassen kann; das diuin aber wieder davon, ob es ihm möglich ist, die 
Arbeit ohne Unterbrechung in einem Zuge durchzuführen. Musste ich sie oft 
durch Wochen und Monate liegen lassen, so wurden dadurch die ohnehin zu 
überwindenden Schwierigkeiten ausserordentlich gesteigert. 

Mit dem Sachregister zugleich ein ausführlicheres Wortregister zu geben, 
lag anfangs nicht in meiner Absicht. Bei der ersten Ausarbeitung hatte ich 
mich damit begnügt, dem deutschen Schlagworte die lateinischen Ausdrücke 
der Urkunden ohne Sondernachweise zuzufügen, dann wohl auch solche von 
diesen, auf welche ich bereits bei den Untersuchungen grösseres Gewicht ge- 
legt hatte oder die mir besonders beachtenswerth schienen, als selbstständige 
Schlagworte einzureihen. Aber eben dieses Vorgehen überzeugte mich doch 
mehr und mehr, wie nützlich ein ausgedehnteres Wortverzeichniss sein dürfte. 
Dabei hatte ich keineswegs nur die ungewöhnlicheren oder unverständlichem 
Ausdrücke im Auge; diese habe ich überhaupt nicht vollständig beachtet, nur 
die sonat eingehaltenen Gränzen bei ihnen etwas weiter gezogen. Es schien 
sich mir vielmehr darum zu handeln, eine Beherrschuug des gesammten, ffir 






XXIV Vorwort. 

rechtsgeschichtliche Zwecke in Betracht koiuniendeo Sprachgebrauchs der Ur- 
kunden zu ermöglichen. Oft genug habe ich bei eigenen Arbeiten erfahren, 
wie viel davon abhängt, von einzelneu, oft an und für sich gar nicht unge- 
wöhnlichen Worten oder Wendungen nachweisen zu können, ob sie in einer 
bestimmten Zeit, an einem Orte, in gewisser Beziehung gebraucht wurden oder 
nicht; wie leicht sich da aber das blosse Gedächtniss selbst bei andauernder 
Beschäftigung mit einem bestinmiten Urkundenkreise täuscht, wie mühsam 
und zeitraubend es ist, dann nur des einen Ausdruckes wegen bezügliche Ur- 
kundenwerke durchzusehen. Gerade für Italien aber konnte solche Bearbeitung 
eines Yorrathes, der zeitlich, örtlich und sachlich so weit Aaseinanderliegendes 
mnfasst, besonders lohnend scheinen. Denn einerseits war dort der urkund- 
liche Sprachgebrauch schon wegen der überwiegenden Benutzung von Formu- 
laren ein sehr feststehender, andererseits aber doch wieder nach den örtlichen 
Rechtskreisen scharf geschiedener, während sich dann mit der Wiederaufnahme 
der wissensohafllichen Beschäftigung mit den römischen Rechtsquellen eine 
durchgreifende Aenderung vollzieht. Nur das konnte es fraglich machen, ob 
der Nutzen einer solchen Bearbeitung der aufzuwendenden Mühe entsprechen 
dürfte, dass in dem bearbeiteten Vorrathe eben wegen seiner Mannichfaltig- 
keit doch die einzelnen Gruppen zu wenig zahlreich vertreten sind, als dass 
ihr bezüglicher Sprachgebrauch hier auch nur in annähernder Vollständigkeit 
vorläge. Aber ich glaubte mich durch dieses Bedenken nicht abhalten lassen 
zu sollen; in gar vielen Fällen wird doch schon das hier Gebotene ausreichen, 
um sich zu vergewissern, ob ein Ausdruck etwa nur in lombardischen, oder 
auch in romagnolischen Urkunden vorkommt, oder ob sein Gebrauch etwa erst 
auf den engern Wiederanscliluss an die altrömische Rechtssprache zurückzu- 
fuhren; noch häufiger wird wenigstens ein vorläufiger Halt geboten sein, der 
eingehendere bezügliche Untersuchungen sehr erleichtern kann. 

So entschloss ich mich, als das Register bereits druckfertig vorlag, für 
jenen Zweck nochmals den ganzen Vorrath durchzugehen, dabei nur das län- 
gere Stück Nr. 80 von vornherein ausschliessend, da dessen Einbeziehung aus 
nächstliegenden Gründen unzweckmässig scheinen nmsste. Bei der nöthigen 
Auswahl war dann freilich fast alles auf persönliches Ermessen gestellt, welches, 
wenn es auch durch langjährige Beschäftigung mit italienischen Urkunden un- 
terstützt wurde, schwerlich überall die geeignetste Gränze getroffen haben 
wird. War if^h im allgemeinen geneigt, diese möglichst weit zu ziehen, da sich 
ja kaum voraus bestimmen lässt, für welche besondere Zwecke ein Ausdruck 
von Gewicht werden kann, wird es leicht scheinen können, dass ich manches 
Ueberflüssige aufgenommen, so mag auch wieder mancher Ausdruck unberück- 
sichtigt geblieben sein, der Beachtung verdient hätte. Die Schwierigkeiten 
sind da ungleich grösser, als wenn es sich nur um das Ausheben ungewöhn- 
licher Ausdrücke handelt. Nicht blos wegen der Auswahl. Hatte es keinen 
Zweck, jedes Vorkommen auch Tiäufiger gebrauchter Worte anzuführen, so 
war vorzüglich auf die ersten Erwähnungen zu achten. Nicht selten aber über- 
zeugte ich mich erst im weitern Verlaufe der Arbeit, dass die Aufnahme eines 
Ausdruckes zweckmässig sei; ich durfte mich dann oft die Mühe nicht ver«* 



Vorwort. XXV 

driessen lassen, des einen Ausdruckes wegen ganze Reihen von Urkunden 
nochmals durchzugehen. Das mag dann hie und da auch Ungenauigkeiten ver- 
anlasst haben. Wo nicht gerade auf die frühesten Erwähnungen Gewicht zu 
legen war, habe ich mich wohl mit der Andeutung begnügt, dass der Ausdruck 
auch sonst noch vorkomme. Bei Ausdrücken, welche später aus dem Gebrauche 
verschwinden, wurden neben den frühesten wohl auch die spätesten Erwäh- 
nungen hervorgehoben; doch würde das, auch abgesehen von den eigenthüm- 
lichen Schwierigkeiten der Durchführung, in den meisten Fällen , wo nicht 
überhaupt jedes Vorkommen verzeichnet ist, keinen genügenden Zweck ge- 
habt haben. 

Habe ich mich früher, allerdings unter wesentlich anderen Voraussetz- 
ungen gegen die Verbindung von Sach- und Wortregister ausgesprochen (vgl. 
Böhmer Acta S. LV), so war mir hier die Zweckmässigkeit derselben zweifel- 
los; die Fälle, wo ein und derselbe Nachweis dem sachlichen und dem sprach- 
lichen Zwecke zugleich genügt, sind so überaus zahlreich, dass eine Trennung 
sich gewiss nicht gerechtfertigt haben würde, nachdem ich mich auch beim 
Sachlichen für alphabetische Ordnung entschieden hatte. Nur glaube ich auch 
bei solcher Verbindung an der früher begründeten Ansicht festhalten zu dürfen, 
dass wenigstens da, wo es sich um einen Vorrath aus so verschiedener Zeit, 
aus so verschiedenen örtlichen Kreisen handelt, die Ausdrücke der Urkunden 
selbst im allgemeinen zu Schlagworten auch für das Sachliche nicht geeignet, 
dieselben vielmehr, wo nicht besondere Gründe ein anderes Vorgehen befür- 
worten, frei der Sprache zu entnehmen sind, in welcher das Register überhaupt 
zu fertigen ist; also hier der deutschen. Wie dann ein solches beide Zwecke 
gleichzeitig berücksichtigendes Verzeichniss zweckmässig und gleichförmig zu 
gestalten wäre, darüber würde ich trotz mancher Schwierigkeiten kaum im 
Unklaren sein, wenn ich ein solches Register nochmals zu arbeiten hätte. Hier 
darauf näher einzugehen muss mich schon der Umstand abhalten, dass man 
nur zu schnell finden würde, wie wenig ich selbst die von mir zu befürworten- 
den Regeln streng eingehalten habe. Ist meine Anordnung vielfach eine will- 
kürliche und regellose, so wird mich die besondere Sachlage auf Entschuldi- 
gung rechnen lassen dürfen. Das anfangs vorzugsweise nur das Sachliche, 
aber wenigstens nebenbei und im Anschlüsse an jenes auch schon das Sprach- 
liche berücksichtigende Register war druckfertig, als ich mich nachträglich zu 
weitergehender Beachtung des letzteren entschloss. Das Ganze nun nochmals 
im Interesse der Gleichmässigkeit umzuarbeiten, hätte, ohne voraussichtlich 
die Brauchbarkeit wesentlich zu erhöhen, einen Aufwand von Zeit erfordert, 
zu dem ich mich um so weniger noch entschliessen mochte, als das Register 
mich ohnehin bereits länger in Ansprucli genommen hatte, als die Ueberar- 
beitung der Urkundenvorrathes selbst. Dann aber blieb mir nichts übrig, als 
die sprachlichen Nachträge in das fertige Register einzuschieben, wie es eben 
statthaft war. Dabei waren natürlich auch manche Aenderungen am bisheri- 
gen Bestände nicht zu vermeiden. Suchte ich diesen aber doch möglichst zu 
belassen, so war dafür keineswegs nur die Rücksicht auf Ersparung von Zeit 
und Mühe massgebend, sondern insbesondere auch die Erfahrung, wie bedenklich 



XXVI Vorwort. 

es ist, an einem Register za ändern, dessen Artikel durch Verweisungen zu 
einander in Beziehung stehen, so dass jede Aenderung eine Reihe ande^^er 
nOthig macht, von denen dann nur zu leicht einzelne übersehen werden. Dar- 
unter musste freilich die Gleichförmigkeit der Arbeit sehr leiden, was dann 
auf die Bequemlichkeit der Benutzung zurückwirkt; aber wenigstens dürfte 
durchweg genügend ermöglicht sein, das Gresuchte schliesslich zu finden, wenn 
man es auch zunächst an anderen Orten erwartet hätte. Manche Ungleich- 
fSrmigkeit war dann auch wohl eine absichtliche; findet sich in sonst entspre- 
chenden Fällen bald Verweisung, bald Wiederholung der schon anderweitig 
gegebenen Belege, so war da der Gresichtspunkt massgebend, dass diese viel- 
fach den geringeren Raum beanspruchte oder nach Lage des Einzelfalls durch 
die Verweisung nicht gleich genau zu ersetzen war. 

Von allen Zeitangaben glaubte ich im Register absehen zu können, da 
dieselben bei streng chronologischer Ordnung der Urkunden sich wenigstens 
oberflächlich ohnehin aus den Nummern ergeben; um die Benutzung in dieser 
Richtung zu erleichtem, begnügte ich mich, in der Seitenüberschrift zu einer 
Reihe von Jahreszahlen die auf dieselben treffenden oder ihnen nächstfolgen- 
den Nummern zu verzeichnen. 

Ist dem alphabetischen Register noch eine Uebersicht nach dem ört- 
lichen Zusammenhange zugefQgt, so versuchte ich dasselbe schon in den Acta 
Böhmer*s und habe mich dort S. LVII näher darüber autgesprochen. Die 
Schwierigkeiten waren hier allerdings noch grösser, als dort, wo die Haupt- 
masse der Urkunden durch die einheitliche Ausstellung von vornherein in en- 
gerem Zusammenhange stand; manche Einreihung war weniger nach folge- 
richtig eingehaltener Regel, als nach der sich dieser nicht fügenden Sachlage 
des Einzelfalles zu treffen. 

Innsbruck 1874 Februar 20. 



URKUNDEN 



ZUR 



EEICHS- UND RECHTSGESCHICHTE 



ITALIENS. 



* 



* J 






• . '\. 



Ä» 

^ 



*l^ 



d» 



1. Im Gerichte des Herzogs von Spoleto wird wegen misslungener^eweis^ 
fährung des klagenden Bischofs von JRieü von Vorsitzer und Beisitzern 
zu Gunsten des beklagten Klosters Far/a geurtheilt, Spoleto 776 Dec, 

In nomine domini dei salvatof is nostri lesu Christi. Dura nos Ildeprandus 
gloriosQS dux ducatus Spolctani resedissenius Spoleti in palatio, et adesset 
nobiscum Adeodatus episcopus, Giialtarius opiscopus de Firmo, Valdepertus 
episcopas Balbensis, Auderisius episcopus Esculanas, Rimo castaldius Reati- 
nus, Lupo comes de Firmo, Maiorianus castaldius de Furcone, Lupo comes de 
£sculo, Anscausus castaldius de Balba, Halo comes, Gumpertus, Nardo seu 
Gampo castaldii sive Citherius iudices nostri, tunc in nostram presentiam 
venerunt venerabilis Sinualdus episcopus Reatine civitatis una cum sacerdoti- 
bas ipsius civitatis, idest Halone vicedomino, Johanne, Acherisip, Lupone, 
Candido, Septimino presbyteris, habentes altercationem cum viro venerabili 
Probato abbate cenobii sancte dei genitricis Marie et suis monachis. At ubi 
proponebant Sinualdus episcopus vel eins sacerdotes: ,Quia casalis, <fa\ nun- 
cupatur Balberianus, fuit cuiusdam Liutperti; et filius eins noraine Lupo optulit 
ipsum casalem in die transitus sui in ecclesia nostra b. laeinthi; modu vero 
ipse casalis apprehensus est per istum Probatum abbatem in monasterio s. 
Marie; pro quo, nescimus.* At contra respondebat Probatus abbas cum suis 
monachis: ,Gasalis iste, quemtudicis, nihil pertinet tibi, nee potuit ipsum dare 
Lupo in ecclesia vestra b. laeinthi; sed ipsum casalem pater ipsius Luponis 
Liutpertus sibi apprehendit de publico, idest de curte Germaniciana, dum ibi- 
dem per multos annos actor fuisset. Nos vero preceptum d. Haistulfi regis pre 
manibus tenemus, sicut ipse rex suo tempore ipsam curteiu Germanicianam 
cum hominibus, casalibus et pertinentiis suis concessit in monasterio nostro s. 
Marie; et dum anno preterito in presentia ipsius d. Hildebrandi ducis Agio 
electus cum lohanne vicedomino et suis sacerdotibus nobiscum de causa ista 
altercarentur in tua, Hildeprande, presentia, recordari potes, qualiter inter nos 
iudicaret, at ostenderet pars ecclesie Keatine, hoc est ipse Agio cum suis sa- 
cerdotibus, guadiam dedit, ut si non esset in constituto parati aut cum testibus 
suis, qui scirent, qualiter illi Propalatus donatus fuisset, aut preceptum osten- 
derent, amitteret nobis ipsas causas/ Quod nos prefatus dux recordatus su- 
mosomnia, sicut abbas dixit; et cum minime per tria constituta fuissent parati, 
ipse electns cum suis sacerdotibus nobis mandavit, quod nee testes haberet, 
neqne preceptum, quod ostenderet. Iteratim quidem et modo. Iterum respon- 
debat Sinualdus episcopas cum Halone vicedomino et cum suprascriptis sacer- 
dotibos: «Quanquam Agio electus minime consignare potuisset, ut dicitis, nos 
sie possnmas consignAe, quomodo a multo tempore Liutpertus ipsum casalem 

IV. 1 



2 776 Dec. 

per doDum habuisset, euinquo Propalatus possedisset, et sicut guadiam itera- 
tim in presentia vestra modo in Reate constitutum posuimtm^ habentes testi- 
monia, qui sciunt, quomodo Liutpertus ipsum casalem Propalato donatum h^ 
buisset, quia preceptura exinde rainime habemus, sed consignamus, sicuta 
malto tempore possessum est pex ipsum; et in illis diebus castaldii, qui erant, 
potestatem habebant casalem donandi ex dono suo sine duce.' At ubi in no- 
strum quorum supra adducti sunt presentiam ipsi testes, Sintarius gastaldius, 
iratres ipsius Sinualdi et Lupo comes de Finne, et dum a nobis fuissent in- 
quisiti, quid exinde scirent, ipsi nobis dixerunt: ,Deus testis est, «a nullo 
modo aliquid de causa ista scimus/ Post hec vero dum minime alios testes 
invenire potuissent, tunc professi sunt snpradicti sacerdotes, quia minime alioja 
teste^ l^berent. Tunc nos gloriosus dux inquisivimus ss. episcopum et gastai^ 
dios nostros iam prenominatos, si talis ante tempora ipsa fuisset consuetudo, 
at haberent licentiam iudices ducatus istius absque dnce unicuique homini do- 
nandi casalem in integrum. At illi unanimiter dixerunt: ,Quia non; excepto in 
modico termlam aut casellam absque berede; nam medium aut integrum ca- 
salem non sine palatio/ Dum hec omnia suprascripta a nobis duce, episcopis 
et gastaldiis ss. taliter fuissent inquisita, iustum nobis omnibus esse comparuit 
pro eo, quod pars Sinualdi episcopi vel eins suprascripte civitatis Reatine sa- 
cerdotes nee preceptum nee testes habuissent, quos ostenderent, et pars mona- 
sterii s. Marie vel abbas, qualiter ipsam curtem Germanicianam cum omnibus 
suis pertinentiis per ipsius regis concessum et in eius precepto eontinebaturi 
quod statim ante nos relegi fecimus, haberent et possiderent prenominatum ca- 
salem Balberianum, sicut ad eandem curtem pertinet in integrum; et pars Si- 
nualdi episcopi vel eius sacerdotes de hac causa sibi essent contenti. Et finitum 
est. Unde pro amputanda intentione omoium huius notitiam iudicatus ex 
iussione supradicte potestatis et ex dicto Dagarini gastaldii scripsi ego Audui- 
nus notarius, mense decembris, per indictionem xv. f Ego in 'dei nomine 
Hildeprandus gloriosus dux in hoc iudicatum manu mea subscripsi. 

Nach dem Drucke: Fatteschi Memorie dei duchi di Spoleto 277 ex Reg. Farfensi n. 110, 
▼erglichen mit dem Drucke: Galletti Gabio 92 aus derselben Quelle. — Vgl. §431 n.3; 517. 

2. Auf vor dem Könige Karl erhobene Klage und in dessen Auftrage wird 
im Gerichte des Herzogs von Spoleto von diesem und seinen Judices wegen 
mangelnden Beweises des Klägers zu Gunsten der Abtei Farfa bezüglich 
eines derselben vom Herzoge geschenkten Klosters geurtheilt. Spoleto 
781 Juli. 

In dei omnipotentis nomine. Dum d. noster Karolus excellentissimus rex 
Francorum atque Langobardorum a liminibus beatorum apostolorum Petri et 
Pauli reverteretur et a Roma, et coniunxisset ad Vadum Medianum finibus 
Florentinis, et d. Hildeprandus gloriosus dux ibi in eius servitio cum eo ad-r 
esset, querelatus est Paulus fil. Pandonis de Reate ipsi d. regi de monasterio 
s.Angeli, quod situm est prope civitatem Reatinam, dicens, quod de suis pa- 
rentibus fuisset, et ostendebat regale praeceptum emissum a d. Liutprando 
rege, qui confirmaverat de substantia cuiusdam Guttae amitae eorum. ,Et ecce 
dux noster contra legem nobis tulit ipsum monasterium et donavit illudGuig- 
perto episcopo.' Ad haec statim dux inquisitus ab ipae praecelsod.rege, quo- 
modo causa ipsa facta fuisset, iile respondit: , Monasterium illud, undedicitis, 
apalatii potestate illud invenietego ipsum donavi Guigperto episcopo; iterum 
et oonfirmavi in monasterio sanctae dei genitricis in Af^tiano et per vestrae 



781 Juli. 3 

praecelsae potestatis praoceptuiii iuibi confiriuatum est.* Et ipse d. rex prae- 
oepit, ut dum reverteretur Spoletum cum suis iudicibus diligenter causam 
ipsam inquireret et finiret Qui dura reversus fuisset, convocatis episcopis 
vel iudicibus, idest Adeodato et alio Adeodato, Arnefrido, Petro, lustolfo et 
Sinualdo venerabilibus episcopis, de iudicibus quidera idest Sin taro, Maioriano, 
Gumperto, Hilpidio, Halone, Lupone, Herferaaro, Baruso seu Unifrido castal- 
diis et comitibus vel aliis pluribus circumstantibus, et dum in nostram prae- 
sentiam venisset Pando cum filiis et consortibus suis, ostendit ipsum regale 
praeceptnm. Quod dum relectum fuisset, continebat, qualiter substantia cuius- 
dam Gutte confirmaverit in eis. Nam nequaquam continobat de monasterio 
8-Angeli. Tunc inquisivit praefatus dux cum episcopis vel iudicibus ss.dicens: 
,Quomodo non ostenditis praoceptum istud, quando de ipso monasterio vobis- 
cum agebat Teuto episcopus frater vester, quando illud ad partem palaii de- 
fensabat et in praesentia Teudicii ducis vobiscum exinde habebat iudicium?* 
Respondit Pando cum tiliis et cum consortibus suis: ,Quia illo tempore prae- 
ceptum istud non habebamus, sed postea illud invenimus.' At contra respon- 
debat pars mouasterii, idest Ragambaldus abbas cum suis monachis: ,Mona- 
sterium istud, unde agitur, iam diebus Teudicii ducis, ut dicitis, ad partem 
palatii per sacramentum firmatum est ipsum monasterium s. Angeli per Pro- 
batnm fratrem vestrum et Martinianum sculdhorom et Goderisium de sub 
muro, et iudicatum exinde factum est per iussionem Theodici ducis per manum 
Dagarini castaldii et rt^ferendarii/ Et cum interogassemus ipsum Pandonem 
et filios et consortes eins, idest Agionem presbiteruni et Ursum, ut ostenderet 
nobis ipsum iudicatum. At illi dixeruot: ,Eo quod Teuto episcopus ad diem 
transitus sui cum venisset, convocavit nos ad se et dedit nobis ipsum iudica- 
tum, et nos a praesenti illud in ignom combussimus/ Ad haec interrogati sunt 
a nobis et suprascriptis iudicibus et episcopis, quid continebatur in ipso iudi- 
cato. Respondit Pando: ,Si nobis contrarium non fuisset, nos eum niinime in- 
cendissemus/ Agio presbiter dixit: ,Quia illud relegi, sed non recordor, si Ad 
palatium aut ad eccb'siam factum fuisset ipsum iudicatum.' ürsus dixit: ,Quia 
me astante ipsum iudicatum in igne combustum est; nam ad cuius partem 
factum est, nescio.* Post haec praenominatus dux inquisivit Dagarinum ca- 
staldium, si illud iudicatum ipse scripsisset, vel quae pars causam ipsam vi- 
cisset. At ille nobis dixit: ,Quia interfui in ipso iudicio, quando Teudicius dux 
causam ipsam iudicavit; et ad partem palatii victum est; et exinde sacramenta 
deductasunt; et ipsum iudicatum manibus meis scripsi/ Et nos ss. iudices in- 
terrogavimus Pandonem, si verum esset. Quod et ipse Pando sie attestatus 
est et dixit: ,Omnia ista sie sunt vera, sicut iste Dagarinus castaldius dixit; 
et sacramenta exinde facta sunt et iudicatum ipsum nos combussinms; vos 
modo iudicate, qualiter vobis placuerit, quia amodo veritatem dico, quia ipsum 
iudicatum sie continuit, qualiter ad partem palatii causa ipsa per sacramenta 
victa est, et per hoc illud in igne combussimus.' Itenim interrogati sunt a 
nobis, si alia munimina haberent exinde, ostenderent. Et negaverunt in nostra 
praesentia: ,Quia amplius exinde nulla munimina habemus/ Dum haec omnia 
taliter agerentur in nostra praesentia, qualiter plus rectum nobis vel nostris 
episcopis seu iudicibus comparuit esse et decrevimus, ut ipse Pando cum suis 
oonsortibas guadiam daret Dagarino castaldio ad partem palatii nostri, ut 
oompooeret, iuxta qubd edicti continet pagina de ipso iudicato incenso et ep- 
sentato. Et exiit fideiussor Hildericus sculd. Et pars praedicti abbatis haberet 
et possideret iam noniinatam ecclesiam s. Angeli cum omni integritate sibi 

1* 



• 



t 



4 781 Juli. 

pertineote, sicnti pro palatio habuit concessum ; et pars Pandonis cum oon* 
sortibas suis de hac causa sibi esset contenta. Et finitnm est. Unde pro 
ampntanda intentione unam notitiam brevis iudicati ex iussione ss. potestatis 
et ex dicto Dagarini castaldii scripsi ego Totemannus notarius in mense iulii, 
per indictionem iv. f Ego Hildeprandus gloriosus dux in hoc iudicato ma- 
Dus inea. f Ego Ädeodatus indignus episcopus in. m. f Ego Senoaldns 
episcopus m. m. + Ego Ädeodatus episcopus m. m. scripsi. + Ego lustol- 
phus episcopus m. m. f Ego Siotarius castaldius m. m. s. f Ego Halo vir 
magnificus comes m. m. f Ego Herfemarius castaldius m. m. 

Nach dem Drucke: Galletti Memorie di tre chiese dlBieti 39 ex Reg. Farfensi n. 149. 
— Vgl. S 431 n. 5; 517; 536 n. 8. 

3* Im Gerichte des Bischofs von Pisa werden unter Vorsitz und auf Ur- 
theil dreier Locopositi oder Skabinen Genannte nach Vernehmung der 
Zeugen und nach schliessUchem Geständnisse der Kirche von Pisa als 
Unfreie zugesprochen. Pisa 796 Juni 5. 

In Christi nomine. Regnante piissimo domno nostro Carulo, viro excel- 
lente, rege Francorum et Langubardorum hac patricius Romanorum, quod 
Langubardia cepi anno vigesimo secundo, et domno nostro Pippino rege Lan- 
gubardorum, filio eins, anno regni eins sextodecimo, quinto die intrante mense 
iunio, indictione quarta. In dei nomine. Dum resedisse Rheginardus [in 
dei] nomine vocatus episcopus sancte ecclesie Pisane civitatis, et nos insimol 
Petrus diaconus, Fiducia clericus loci posite suprascripte ecclesie huius Pisaue 
civitatis, atque et Dondo idem scabino de Pisa, ubi aderant nobiscum Thomas 
diaconus, Otus presbiter, Chunifrid presbiter, Roschisi presbiter, lohannis 
'clericus, Hildibertus subdiaconus, Grimpo clericus, Sanitas notarius, Sachipertu 
clericus, Petro clericus, Baucherat vassus domni regi, Willardo gast[aldio], 
Istabili, Manepas, Gumpertus filius quondam Ursi, Teodingo, Pertualdo, Amulo, 
AUo, Gumprando et Walprando germanis, Grauso clericus, Suliprando, Nan- 
difrid, Lautpertu, et alios plures, venerant ibi ante nos Arnulfus vicedomi- 
itus, nee non et Sotprandulu, Aspertulu clericus et Perticausulu germanas 
personas, aitergationem habentes. Dicebat Arnulfus vicedominus contra iam* 
nominatos Sotprandulo, Aspertulu clerico et Perticausulu: ,Pro quas re per- 
sonas vestras queritis subtrahere de servitio sancte Marie? quia quidem Ans- 
causulu genitor vestrorum servo fait sancte Marie domoi episcopaiis civitatis 
Pisana.' Hac contra respondebat soprascripti Sotprandulus, Aspertulus cleri- 
cus et Perticausulu: ,Non faciatdeus, quod genitor noster servus fuisset sancte 
Marie, nee nos de personas nostras servi esse devemus, nisi tantum de ipsa 
casa sancte Marie hie fecimus servitio pro liveris homenis.' Tunc qui supra 
Petrus diaconus, Fiducia clericus, seo Dondo scabini, partractantis nos una 
cum suprascripti auditores, iudicabimus, et wadiam dare fecimus Arnulfus 
vicedomini consignare per testimonia, qualiter Ascausulu, pater Sotpranduli, 
Alpertuli clerici et Perticausuli, servus fuisset sancte Marie, et ante nos eorum 
fideiussore posuet. Et dum praefatus Arnulfus ivi presentem testimonia ante 
nos presentasset, et nos eos singulatim et diligenter sub dei timore inquisivi- 
mus. In primis Tiontii dixit: ,1 scio, Ascausulu pater istorum Sotpranduli, 
Alpertuli clerici et Perticausuli infra trigintas annos esset servus sancte Ma- 
riae; et quando Rincualdo battedit ipsum Anscausulu, ad parte sancte Mariae 
pro servo composuet' Gumprando filius quondam Gausperti similiter dixit. 
Aorulos germanus eins similiter dixit Audilasd presbitere dixit: ,Scio Sicualdo 



796 Joni 5. 5 

presbitero esse vicedomoi sancte Mariae, et prindere Ascansnla, pater istoram 
Sotpranduli, Aspertuli clerici et Perticausuli, et batebant eum pro servo; et_ 
infra trigintas annos servo fuit sancte Marie de persona sua.' Pos testimonium 
vero redduto ipse testimonia unusquisque ipsonim germanis per dei evangelia 
inratus dixerunt ante nos: ,Sicut testimonium rededimus, sie fuit certa veri- 
tate.*- Et insuper Arnulfiis vicedomoi ante nos omnes Sotpranduli, Aspertuli 
^erici et Perticausuli iuratus dixit per sanctam dei evangelia: ,Sicut testimo- 
nias istas ad parte sancte Mariae testimonia reddiderunt, sie fuit certa veri- 
täte.* Post ec interrogabiraus nos Petrus diaconus, Fiducia clericus, et Dondo 
scabini iam dictos Sotprandulo, Aspertulu clericus et Perticausulu, ut si po- 
tent aduniare livertate sua, aut per cartulam, aut per testimonia, vel posses- 
sionem iuxta lege. Quidem ipsi dixerunt, quod sua livertate adprovare poterit. 
Et taliter ipsi Amulfi de consignationem wadiam dare fecimus. Tunc ibi pre- 
sentem Sotprandulo, Aspertulo clerico et Perticausulo post wadiam data ma- 
nifestabemnt in iudicio ante nos omnes, quia neque per testimonia, neque per 
cartulam, nee per possessionem iuxta lege, nulla consignationem, sicut wadiam 
dedimus de persone nostre, qualiter liveri fuissemus, facere non potemus, nee 
livertate nostra aduniare non potemus, quia servi sumus de persone nostre 
sancte Marie domus episcopalis Pisane civitatis. Unde nos qui supra Petrus 
diaconus, Fiducia clericus, et Dondo iscabini iudicati sumus, sicut Arnulfu vice- 
domoi per testimonia consignabit, et per sagramentum firmaverunt; et secun- 
dum ipsorum manifestationem iudicabimus, ut Sotprandulo, Aspertulu clericus 
et Perticansulu omni tempore deservire in casa sanctae Mariae de personas 
sna pro servi omnibus diebus vite sue. Et fenita ist inter eis causatio. E!t 
hanc notitia iudicati Istaipertu notario scrivere aramonuenius. Actum Pisas 
per inditionem suprascriptam. Feliciter. f Ego Petrus diaconus in unc iudi- 
catu ad nos factu manus mea subscripsi. + Ego Fiducia clericus in hoc in- 
dicato ad nos factus manus mea subsoripsi. Signum f manus Dondi locissi, 
qui hnnc notitia iudicati pariter fieri ammonuet. f Ego Thomas diaconus in 
oc iudicio interfui f Ego Otus presbiter in ohc iudicio interfui. + Ego 
Cnnifridi presbiter in hoc iudicio interfui. f Ego Roschisi presbiter in hoc 
iudicio interfui. f Ego Johannes clericus filius Alperti in oc iudicium interfui. 
+ Ego Sanitas notarius in hoc iudicio interfui et manu mea subscripsi. f Ego 
Nonpertu subdiaconus in hoc iudicio interfui. + Ego Grimpo clericus in hoc 
iudiciu interfui. f Ego Rachipertus clericus in unc iudici interfuit. f Sig- 
num manus Gumperti filio quondam ürsi in hoc iudicio interfuit. + Ego Teu- 
diritiis in hoc iudicio interfui. + Signum manus Amuli filio quondam Per- 
tninghi in hoc iudicio interfui. Signum + manus Alli filio Alduli in hoc iudicio 
interfuit. . f Ego Grausus clericus filio Dondi in oc iudicio interfuit. + Petrus 
clericus filio quondam Fausrighi in oc iudicio interfuit. + Ego Suilprando 
filio .quondam Tiusulli in oc iudiciu interfui. Signum + Udalprandi filio quon- 
dam Auruli in oc iudicio interfui. Ego Staipertu notarius post rovoratam 
supplevi. 

Nach dem Drncke: Bnmetti Codice diplomatico Toscano 2, 308. — Vgl. S 525 n. 4. 

4. In Oegentvart König Pipim und unter Vorsitz (l4i8 Pfalzgrafen wird 
auf Klage des Abtes von Farfa und nach Vorlegung der Beiveisurhunde 
der Beklagte zur Beinvestitur verurtheilt. Im Gebiete von Spoleto 800 Aug. 
Dum in dei nomine coniunxisset Pipinus magnus rex cancellos in finibus 
SpoletaniSy etresedissemegoBebroardus comes palatii in iudicio, residentibus 






* 



-V 



I 



. 8 * .800 Aug. 

, ftiit. + Ego Radoinus vicecomes bis actis interfui. f Ego Gaiderisius in- , 
texf^i. + Leo bassus d. regis concordans ss. f Ego Leo sculdhor interfoi. 
Ego Opteramus interfui. Ego Alparinus interfui. 

Nach dem Droftke: Galletti Memorie di tre chiese di Rieti 32 ex Reg.Farfen&i n. 182. 
- Vgl. S 533 n. 10; 537. 

4 

6. In Oegenwart des Grafen und des Bischof von Verona wird von drei^ 
Skabinen auf Klage der Abtei S. Zeno gegen das JReich zu Gunsten des 
Klägers geurtheilt, nachdem der Beklagte nicht beweisen konnte, jener aber 
durch Schwur beufies. Im Gebiete von Verona, 806 Apr, 

In nomine domini. Dum altercationem inter se habuissent Ganfredas ga- 
staldio, qui causam regis peragebat per iussionem Aderoari coa0iß, et ex aJia 
parte Paulus vicedominus, qui causam s. Zenonis peragebat per mssionem Ra- 
taldi episcopi, de terris seu silvis, qnae sunt positae in caput de Golomnellis, 
locus ubi dicitur Rupta Adelmi, finibus Veronensis, sie se coniungentes ambae 
partes Ademar comes et Rataldus episcopus posuerunt constitutum inter se, 
Ut ambularent super ipsam intentionera. Ita et peractum est. Et ibidem con- 
iungentes se insimul Ademari comes et Rataldus episcopus, una cum Walcaro, 
Fraulmo, Arialdo scabinis, Paulo vicedomino et Gaufre gastaldio, qui ipsam 
causam peragebant Dicebat Paulus vicedominus ad versus Gaufre gastaldium: 
,Quod istae res, quas detines, terras vel silvas, ad partem s. Zenonis possessae 
sunt per praeceptum Desiderii regis usque in illum diem, quem Vulvelmns 
comes nos de ipsis rebus per fortiam expuKt; et quando ipsa domus sancti 
Zenonis arsa est, ipsuni praeceptum combustum est.' Ad haec respondebat 

^ tSaufredoft gastaldio: ,Non est veritas, quod dicis; nisi istae terrae vel silvae 

ad partem regis semper fuerunt possessae; sicque pars sancti Zenonis non 
abebat' Sic nos supradicti auditores, dum talem inter eos audissemus alter- 
^^ cationem, ita iudicavimus, ut consignaret Gaufre gastaldio, quod pars regis 

ipsas res sie possedisset amplius xxx. annis, quam pars sancti Zenonis non 
abuisset. Quod ita est, quod ipsam consignationem facere minirae potuerit. 

^ Post istam refutationem peractam sie iudicavimus nos Walcari, Fraulmo« 

Ariald scabini, ut designaret pars s. Zenonis, qua fine possessum fuit ad par- 
. ^ tem s. Zenonis per praeceptum Desiderii regis, quod arsum est in ipsa domo. 

'^ Quod ita et ambulaveruntTiso archidiacooiis, Ilbingi diaconus, Donatus pres- 

byter, Deusdedit presbyter seu Paulus vicedominus, et designaverunt ipsam 
finem de fine fluvio Adise, ubi Rupta Adelmi capud ponit, seu per lectum de 
ipsa Rupta usque in mediam paludem, et cernit inter casam. sancti Benedict! 

m* de Leonis et sancti Zenonis. Et qualiter designaverunt ad dei evangelia fir- 

maverunt super ipsam finem, et sie iuraverunt, quod ipsum praeceptum [arsum 
est], et per ipsum possessum est ad partem s. Zenonis sine ulla datione, et le- 
gibus ad partem s. Zenonis debet permanere. Unde nobis supradictis auditori- 
• bus reete paruit esse, ut ipsam silvam vel terram aberent ad partem s. Zenonis, 
qualiter insignaverunt et ad dei iuditia firmaverunt. Et finita est inter eos ipsa 
faitentio. Et haue notitiam iudicati fieri iussimus et Garitaldo notario scri- 
bere admonuimus et dietavimus, ut admodum in posterum nuUa oriatur in- 
tentio. Peraeta notitia iudicati anno domnorum nostrorum Charoli et Pipini 
regis, anno regni eorum trigesimo tertio et v^gesimo quinto, ind. xiiii., mense 
aprile. Ego Walcari in bis actis interfui. Ego Fraulmo in his actis interfbi. 

Nach dem Dnicke: Biancolini Notixie delle Ihiese 4i Verona 1, 42. — YgL $ 630. 



■« 




'. ■ 



806 Mai. Q 



7. Im Gerichte des Harzoga von VUerho unrd nach Vorlegung der Beweis- 
Urkunden auf Befehl des Herzogs von den Judices eine Streitsache zu 
Ghinsten des Klosters Farfa entschieden. Viterho 806 Mai, 

In nomine domini. Dum venisset dominus Romanns gloriosus dox sitom 
castnim Viterbium singulas audiendnm vel deliberandum causas, et adesset 
cum eo Bruningus sculdascius, Rodipertus sculdascius, Rasimundus, Toto, Ca- 
rolus de Balneoregis, Autepertus locopositus^ Ciamarus, seu Hermulus, Hiso 
germani, Adelpertus, Hildeprandus, Hildepertus, Nonnus, Gualasius, Hermen- 
fridus seu alii plures, sie ceperunt in eorum presentia altercari, idest Donnus 
propositus una cum Ragifredo filio Arnenfredi adversus Leonera una cum Alte- 
causo sculdascio et Nordo germanis, tutoribus ipsius Leonis filii cuiusdam 
Ragefredi; dioentes ipse Donnus et Ragifredus, qui causam ecclesiae vel mo- 
nasterii sanctftß Mariae, ubi cognominatur Acutianus, peragebant: ,Nos debe* 
mus habere res cuiusdam Ragefredi ad partem suprascriptae ecclesiae sanctae 
Mariae, et quod ille bene moriens Ragef^edus per scripti iudicatum tradidit vel 
concessit pro anima sua omnes res suas ad ipsum venerabilem locum/ Be- 
sponderunt ipsi tutores eiusdem infantis: ,Nobis dedisti guadiam ipsa Script^ 
adducere; ita et ostende nobis.* Tunc ostenderunt iudicatum, ubi emiserat 
omnes res suas in ipso sancto monasterio, mobile vel immobile; et posuerat 
ibi casellam unam cum terrula et vinea, quantum Alpertus cum germanis suis 
libertinis nostris ad suam habuerunt manum. Post haec responderunt dicentes 
Altecausus et Nordo aparte infantis ipsius Leonis: , Aliud iudicatum fecit; 
ipsum adducite; tunc habemns, quid dicemus, et ad nostrum iudicatum dice-> 
mus; ille fecit de suis rebus omnibus, sed istum infantulum filium suum non 
potuit exheredare.' Ad haec responderunt Donno et Regifredus: ,Nos non 
quaerimns eum exheredare, eo quod suas res ad ipsum infantulum pertinentes 
nee nobis dedit, nee contendimus, nee suas res dedit in integrum, sicut in hoc 
scripto legitur.' Dixerunt Altecausus et Nordo: ,Illud aliud iudicatum veniat 
ante.' Tunc et illud aliud iudicatum, quod ante emiserat, relegi fecerunt, ubi 
legebatur, quod res suas immobiles in integrum donasset ad suprascriptum 
monasterium, quantum a filiis suis habere videbatur; et mobilia reservasset in 
saa potestate; servos et ancillas, aldios vel aldias ad liberos dimittendum, et 
de mobilibus pro anima sua dandum in sua reservaverat potestate. Dum re- 
lectum fuisset, ita dixerunt Alticausus et Nordo: Jstum iudicatum volumus 
permanere, sicut legitur, quia mobilia non dedit, nee servos vel ancillas, aldios 
vel aldias liberos fecit uec dimisit, sed debent esse istius infantis filii sui.' Ita 
responderunt Donno et Ragifredus : ,Dum ipse Ragefredus fecisset istud iudi- 
catum et relectum fuisset ab ipso abate nostro vel a sancta congregatione mo- 
nachorum, sie ad eum dixerunt, ut confirmationem de suis rebus meliorem fa- 
ceret pro anima sua in ipso sancto monasterio, ut securius ac viriliter pro anima 
suaextoto corde dominum precarentur. Ita ille magnum responsum eis dedit: 
^Certe quanto plus melius facere possum, ita ex toto corde facio. ^ Et sie postea 
rogavit facere istud iudicatum de omnibus rebus suis, ut mobilia cederent vel 
devenirent pro anima sua in ipso sancto ac venerabili monasterio.' Tunc ipse 
dux praecepit ad omnes iudices haue causam iudicare per legem. Sic nos 
qui supra iudices, dum ipsa iudicata relegi audissemus, [iudicavimus,] ut, sicut 
ipse Ragefredus donaverat vel concesserat omnes res suas mobiles vel immo- 
biles, et sicDt sua ordinatio vel donatio facta erat ad ipsmn monasterium, cum 
ipso Leone filio ipsius Ragefredi dividerent; etut ille haberet res suas et ipsum 
moDAsteriom haberet res ipsius Ragefredi. Itaintereos iudicavimus et guadiam 



r. 



10 806 Mai. 

dare fecimus, ut res ipsas omnes dividerent per medietatem secondum sunm 
iudicatum ; et seniper haberet ipsum sanctum monasteriom eiusque defensores, 
sicuti edicti pagina capitulationis domioi Haistulphi regis continet: ,Ut si quis 
Longobardus in sanitate vel in aegritudine per cartnlam res suas ordiDaverit 
et dixerit, eas habere loca venerabilia, sie permaneret.' £t nos sie ludicavirnns, 
Qt sicut per cartulam fecerat, sie haberet ipsum monasterium; et dividerent 
res ipsas mobiles et immobiles per medietatem; etquae fuerunt Ragefredi ha- 
beret ipsum monasterium; et medietatem mobili um et immobili um, quaefderant 
partis filii, haberet ipse filius eius. £t qualiter haec Judicavimus, Vitalem 
notarium scribere [admonuimusj ad monumentum, ut omni tempore in eadem 
deliberatione debeant permanere. Actum temporibus Karoli domini nostri 
piissimi principis augusti a deo coronati magni imperatoris, anno deo propitio 
imperii eius vi., atque domini nostri Leonis summi pontificis .et universalis 
papae in sacratissima sede beati Petri apostoli anno xi., in mense maio, per 
indictionem xiv. f Signum manus Bruningi scuidascii, qui interfuit, iudicium 
dedi. t S. m. Rachimundi scuidascii, qui interfui et iudicium dedi. f S. m. 
Totoni, qui interfui et iudicavi. f S. Ciamari, qui interfui. Ego Rudepertus 
sculdascius interfui. Ego Audipertus locipositus * interfui. Ego Rarolus 
interfui et iudicavi. Scripsi ego Vitalis notarius per admonitionem supra- 
SiCriptorum iudicuni et post roborationem omnium complevi et dedi. 

Nach dem Drucke : Troya Della condizione de' Romani Tinti da' Longobardi. £d. II. 
S. 364 aus dem Reg. Farfense n. 200. — * Hs. locs. — Vgl. § 529 n. 2. 

8. hfi Gerichte des Kömgshoten AdaUiard rmias der Beklagte^ welcher 
zuerst seinem Schivager Theilung des Vermögens ihres Schwiegervaters 
verbriefte, dann aber dasselbe dem Kloster Farfa übergab und später be- 
stritt, beiden gegenüber die Zahlung der vertragsinUssi gen Geldstrafen ver- 
bürgen, worauf nach Nachlass derselben die Angelegenheit durch Theilung 
geordnet yjird. Spoleto 814 Febr. 

Cum venissem ego Adalhard abbas, missus domni imperatoris Caroli, 
civitatem Spoletium, et resedissem in iudicio in palatio cum Sigualdo, Gradigis 
et Hisemundo episcopis, Leone iudice domni regis, Fratello abbate, lohanne, 
Leodegar et Magio, Maximo, Hilderico seu Hilpidiano castaldio, Benedicto et 
Basso scavinis, Tribuno scavino de Camerino. Ibique veniens ad reclaman- 
dum Benedictus abbas monasterii sanctae dei genitricis Mariae, siti Sabinensis, 
una cum lohanne advocato suo, quod quidam Leo de Reate fecisset traditio- 
nem in eodem monasterio de rebus suis, et haberet exinde convenientiam fac- 
tam cum Herfoaldo genero eiusdem Leonis, filio Rumualdi castaldi, ipso eius 
genitore consentiente, ut si per se * aut eius heredes res ipsas retollere quae- 
sissent per quodlibet ingenium, aut contra eos exinde habere voluerit causa- 
tionem, componeret eis argen ti libras Ix.; sed modo contradicunt ei ipsas res, 
et non permittunt ipsum monasterium habere secundum suam obligationem. 
Et dum ipse Rumualdus et Herfualdus essent praesentes et audissent hanc 
proclamationem, fecimus nobis in primis relegi breve illud traditionis, quod 
Leo fecerat in epdem monasterio de rebus suis. Deinde fecimus relegi illam 
convenientiam obligationibus, quam ipse Herfualdus, ipso genitore suo consen- 
tiente, eidem Benedicto abbati factam habebat, ubi continebatur, sicut superius 
asseruerant. Et post relecta munimina ipsa, interrogavimus ipsum Rumuald um 
et Herfualdum, si aliquid ad versus haec dicere voluissent. Qui dixeront: ,No8 
Uli de rebufi ipsis numquam contradiximos, nee contradicere quaerimus/ Et 



814 Febr. H 

replicans ipse lohannes advocatus aiebat: ,Gerte ta contradixisti, et contra 
DOS exinde causationem opposuisti, et ita possumus coinprobare.' Tunc aflfati 
sunt ipse Herfualdus et Rumualdus: , Gerte negare non possumus, nee volu- 
mns, quia contradiximus ipsas res et causationem exinde opposuimus/ Hoc 
dicto venit e contra Scaptolfus de Reate, similiter gener eiusdem Leonis, et 
dixit: .Convenientiam istam, quam tibi isti Herfualdus et Rumualdus fecerunt, 
facere non potuerunt de rebus ipsius Leonis, eo quod ecoe^ convenientia obli- 
gationis, quam mihi fecit iste Rumualdus ante ipsam, quam vos ostenditis, at 
res ipsas, quas vos quaeritis, mecum dividere debuisset; et si non divisisset, 
et aut ipse aut Herfualdus ßlius eins ita non adimplessent, et aliter removere 
quaesissent per qualecumque ingenium, componerent mihi mancosos cxc/ Et 
dum ipsam nobis relegi fecissemus, continebatur ibi, sicut ipse Scaptolfus as- 
seruerat. Et relecta convenientia ipsa, interrogavimus ipsura Rumualdum, cur 
talia fecisset; et quando se primo obligaverat Scaptolfo, se iterum quare ad 
partem monasterii obligasset? Qui dixit, quod nescienter hoc fecisset. Et ad- 
huc interrogavimus euni, si posset aliquid contra dicere, quod poenas in ipsis 
eonvenientiis obligatas componere non debuisset. Qui dixit, quod nullatenus 
posset contendere, ut poenas ipsas non solveret. Hoc dicto fecimus eura dare 
guadium suprascripto lohanni advocato, ut componeret ad partem eiusdem 
monasterii secundum ipsam convenientiam, et iuxta suam obligationem libras 
Ix.; et deinde fecimus eum dare guadium eidenj Scaptulfo de composition§ 
mancosos cxc. secundum chartam ipsius obligationis, quam ei fecerat; et data 
guadia ista, suspendimus causas ipsas usque ad alium diem. Et dum con- 
iungeremus cum Suppone comite palatii, Guinichis et Heccideo ducibus, et 
pertractaremus, quomodo aut qualiter finem inter eos fecissemus, venientes 
alio die in eodem palatio suprascripto, comiti et ducibus per ordinem illorum 
causas, sicut a<;tae fuerant, intimavimus. Et dum ipse Rumualdus inventus 
fuisset culpabilis, coepimus rogare misericordiam, ut eum non opprimerent, 
sicut poterant, de ipsis compositionibus. Et statim suprascriptus Benedictus 
abbas cumlohanne advocato suo dixit: ,Certe nos anostra parte nullam com- 
positionem ei tollere quaerimus, nisi tantummodo volumus habere res ipsas, 
quas ad partem monasterii ipse Leo tradidit.* Deinde Scaptolfus dixit: ,Certe 
et ego ex mea parte nullam compositionem quaero illius; solummodo liceat 
mihi habere meam portionem, quae mihi pertinet a coniuge mea de hereditate 
eiusdem Leonis soceri mei, vel quam per chartam in eadem coniuge mea vel 
filiis eius dederat.' Et statim sua bona et spontanea voluntate primo omnium 
ipse Benedictus abbas cum lohanne advocato suo cessenint et perdonaverunt 
eidem Rumualdo et Herftialdo filio eius ipsam compositionem, nimirum libras 
Ix., et susceperunt ab eis launechild manicias par unum. Et deinde Scaptolfus 
sua sponte cessit et perdonavit eis ipsos cxc. mancosos, et suscepit ab eis 
launechild simiKter manicias par unum. Et quum ita factum fuisset, guadia- 
vemnt inter se ipsi, simul et M ausio, tutor Liupae cognatae eiusdem Scaptolfi, 
filii supradicti Leonis, ut ambularent ad dividendas ipsas res eiusdem Leonis; 
et pars monasterii tolleret medietatem, quae fuerat portio eiusdem Leonis; et 
ipse Scaptolfus et Romualdus cum filio suo atque Mausione, tutore eiusdem 
Liupae, tollerent medietatem secundum legem; ita sane, ut quicquid exinde 
ipse Leo in coniuge eiusdem Scaptolfi vel filiis eius per chartam dederat ante, 
haberent sibi. Et dimisit ipse Scaptolfus eidem Rumualdo et Herfualdo suam 
portioDem, qüae ei de coniuge sua debebatur in Amiterno. Reliqua omnia di- 
Tisenut, sicut suprascriptom est, taiitum ut hoc, quod ipse Leo aJii donaverat, 



* 



12 814 Febr. 

ant in ecclesia obtulerat, vel servos pro anima sua liberos dimiserat, in illa 
Leonis eiusdem portione sit omne computatum; etnianimina omnia obligationis 
et coDvenientiae, quae inter se Scaptolfds et Rumualdus seu et Benedictus 
abbas facta habuerant, statin) praesentibus nobis sua voluntate cassaverunt 
et dixerunt, quod amplius convenientias vel promissiones non habereot, qnas 
alter ad versus altemm ostendere posset; tantummodo supra scriptum breve 
traditionis et illa charta, quam Leo in coniuge eiusdem Scaptolfi vel in filiis 
eius emiserat, stabilitae remaneant Et finita est causa. Unde qualiter acta 
vel deliberata est causa, praesentibus testibus notitias uno tenore pro eorum 
securitate Ursinianum notarium domni regis facere commonuimns. Et ego 
quidem Martinus notarius ex ipsius Ursiniani supra dictatu subscripsi, anno dorn- 
norura nostrorum Caroli et Bernardi regum xl. et v., mense februarii, indic- 
'tione septiiL'a. Ego Adalhardus subscripsi. Signum vel manus Supponis 
comitis palatii, qui interfuit. Ego Accideus comes interfui. Ego Hisiroun- 
dus episcopus interfui. Ego Maximus castaldus ibi fiii. Ego Tribunus in- 
terfui. Ego Hildericus interfui. Ego lohannes sculdascius ibi fui. Ego 
Guinichis ibi fui. Ego Leo bassus domini regis concordem me subscripsi. 

Nach dem Drucke: Moratori Scriptores renim Italicarum 2b, 361. — Vgl. § 6 n. 4; 
367 n. 4. — > Dr. mper $e. — • Dr. e» se. 

A. Ifn Gerichte des Königahoten Wido werden die Beufohner von Flexa he- 
züglich einer Klage gegen das Kloster Nonantula nach Vorlage der Be- 
weisurkunden und unter Angabe der sich darauf stützenden Entscheidungen 
gründe wiederholt abgewiesen und den Anstiftern wegen Missbrauch des 
Klagrechtes Schläge zuerkannt Reggio 824 JDec. 

Notitia recordationis, qualiter cum nos Wido redeuntibus Roma in ser- 
vicio domni imperatoris civitate Regio coniunxissemus cum Nortperto et Ste- 
phano episcopis, Petro abbate monasterii Nonantole, Magno capellano, Leone 
comite, erantque nobiscum Garipertus, Ursinianus et Maurus iudices domni 
imperatoris, Hildebrandus cancellarius, Madelbertus scavinus de Parma, Mau- 
ringus gastaldius per ecclesiam, scavinus de Regio, et reliqui plures. Ibidem 
ad nos venerunt Martinus, Theodepertus notarius, Adarigulus, Martinus, lu- 
stoli, lohannes, Agipertus, Benenatus, Aroinus, habitatores in Flexo, recla- 
mandum, quod predictus Petrus abba et pars monasterii eius Nonantole malo 
ordine et contra legem contradiceret illis piscarias vel pabulum in finibus Re- 
gisianis et Flexicianis, quod Liutprandus rex per suum preceptum illorum 
parentibus concessisset. Respondens Reginaldus advocatus monasterii ipsius 
dixit: ,Certe piscarias vel pabulum, quod queritis, habere nullatenus potestis, 
eo quod pars nostri monasterii a longo tempore ipsas habuit et possedit ad 
proprietatem; et ecce notitiam iudicati, qualiter iam qnosdam ex vobis et ce- 
teros vestrorum consortes ex inde in iudicio vicimus.' Quam cum relegi fecis- 
semus, continebatur, qualiter presentia Adalhardi comitis palatii, missi domni 
imperatoris, et nostra Magni seu Leonis et reliquorum iudicum vel bonorum 
hominum ipse Raginaldus advocatus ad partem predicti monasterii ambos ipsos 
Martinos vel ceteros eorum consortes per precepta legum et iudicata vel illorum 
professionem ex inde vicerat. Insuper et fecimus nobis relegi preceptum emis- 
sum ab Astulfo rege, in quo legebatur, in predicto concessisset monasterio 
piscarias in finibus Regisianis et Flexisianis, qualiter usque illo tempore illius 

pertinuerantpotestati, et Flexiciana fuerant nominative per 

coherentias designatas; de unaparte fluvius Moclena, de alia parte fluvioBon- 



824 Dec. 13 

deno, uno capite tenente in fossa, que dicitur Firmana vel Vidola, et lacus, qui 
nominatur FJoriano vel fossa Scava .... rura, seu Albareto tisque in Spino, 
et alio capite tenente in Pado, una cum arboribus et limitibus, que intra ipsam 
coberenciam esse videbantur, tarn silvas, quam pascua vel paludes atqueliniites. 
Deinde fecimus nobis relegi aliud preceptum, in quo legebatur, Desiderius rex 
in ipsmn concesserat monasterium piscarias similiter per coherentiam desig- 
natas in eisdem finibus Regisianis et Flexicianis eo modo cum arboribus et 
limitibus infra eamdem coberenciam, tarn silvas, quam pascua et paludes. Eis 
relectis dum ipsi consortes eamdem notitiam iudicati falsam esse clamarent, 
et diversis verbis huc illuc fugientes rationem vacarent, et iudices vel ceteri 
Qobiles bomines, qui tunc ibi tuerant presentes, eam veram esse testificati sunt, 
ad ultimum professi sunt consortes ipsi et dixerunt: , Verum est, quia hoc fac- 
tum fuit, sicut in ista legitur notitia, ante Adhelardum per iudicium vicistis;"^ 
istud tunc non habebau)us preceptum, quod modo pre manibus habemus, per 
quod ipsas piscarias et pabulum habere debemus.* Quod dum relegi fecissemus, 
continebatur ita: ,Fiavius Liutprandus vir excellentissimus rex Reparato, 
Adriano, Leoni et Mauro, omnibus consortibus vestris Jiabitantibus pleve sancti 
Laurentii. Dedimus vobis licentiam iuxta vestram postulationem, ut peculia 
vestra pabulum habeant in silva nostra, que pertinet ad civitatem Flexo, et 
porci vestri similiter ibi inter eam vadant absque omne scatico vel datione.' 
Relecto precepto ipso interrogavimus eosdem consortes et ceteros homines 
cognitos et circumanentes loci illius, si esset adhuc plus de silva regis in eadem 
fine Flexiciana super illam, quam per coberenciam predicti reges in ipsum 
concesserant monasterium, an non. Qui dixerunt omnes, quod esset maxima 
pars silve regis fine illius Flexi, in qua omnes ipsi consortes decimam partem 
cum suis animalibus pabulare non poterant. Hoc invento considerantes nos 
hoc, quod in illorum legebatur precepto, quod Liutprandus in illam parentibus 
concesserat, hoc est pabulum in silva nostra, limi etiam illis et filiis ipsorum; 

et proeo, quod illis ipsum concesserat pabulum, eamdem silvam con- 

cedendo sue non subtraxerat potestati; et nullus de ipsis filius, sed quidam - 
nepos, quidam vero pronepos ipsorum se esse manifestaverant; et postea suc- 
cessores ipsius regum* per coherentias designatuin in ipso concesserant mona- 
sterio: paruit nobis, ut pars monasterii ipsius ipsa« piscarias et pabula cum 
arboribus ac pauludibus et limitibus iuxta precepta et reliqua monimina ha- 
bere et possidere deberet ad proprietatem; et ipsi consortes ibidem pabulum 
non haberent, eo quod iam non regis, sicut in ipso legebatur precepto, silva 
nostra, sed monasterii esse probatur. Et pro eo, quod tempore Desiderii regis- 
et postea domni Caroli parentes vel consortes illorum et nunc ipsi denuo in 
iadÜcio ex inde * victi fiierunt, propter eorum consortium iniquam reclamationem, 
pro quibus ceteri ins repetentes iustitiis carebant, tribus ex illis^, qui se et 
reliquos suos consortes non recte clamare cogebant, ad commemorandum cau- 
sam aliquos hictos illis dare fecimus. Et haue noticiam memoracionis pro se- 
curitate ipsius monasterii Martinum notarium facere commonuimus. Quidem 
et ego Martinus scripsi, anno imperii dominorum nostrorum Hlodovici et Hlo- 
tharii in dei nomine undecimo et quinto, mense decembrio, indictione tercia. 
Feliciter. Ego Stephanus episcopus interfui. Ego Nordbertus episcopus 

ipteriiii Ego Ursinianus notarius domni imperatoris interfui. 

Signum man. Mauringi gestaldii, qui in bis [actis] interfui. Ego Maurus [in 
bis actis] interfui. Signum man. Walperti fil. b. m. Fredulfi de Regio, qui 
in Im actis iaterfuit. Ego Giselpertus vasso domni imperatoris interftii 



Nach dem Drncke: Tiraboschi Stori» di Nonantol« 2, 41 aus dem Orig, im KJattei- 
«tchi»e. - ' Dt. et illü. - • Dt. trlbu*; et iUii. - Vgl. § 7 n. d; S 8 n. 2; 637 n. 6. 

10. Im. Gerichte des Grafen von Turin wird, nachdem im Gerichte einet 
Königaboten das Placitum verlnirrit war, nach Vorla<ie lii-r Baoeiaurkan- 
den und nach Oeständniss der Klüper von den bdeitzenden Skabinen (je- 
urtlieilt, dasa die Kläger dem Kloster Novalaise zu Diensten verpflichtet 
«eien. Bei Turin 827 Mai. 

In dei nomine. Notitia iudicati, qualiter acta vpI defSnita est causa, dam 
Boso coines vel luisso doniini imperatoiis residisset infra civitat« Taorinensi 
curtis ducati in pladto publice ad siiiguloruin hominum causas audiendo vel 
deliiberaadam, ibidem cum eo aderant Claudius episcopus saactae Taurinensis 

■ ecclesiae, Ratperto comes, Waifertus, Sertpaldo, Eldefre, Teudelo, Anstraldo 
vasis domini iinperatoris, Bornperto et Mauro, Sunifrit iudicibus domitii impe- 
ratoiis, Ansulfo et Leo, Grauso scavinis Bosoui coinitis, loanne, Ugherardo, 
Antelino scavinis Taurinensis, Tureogo, Beto, Betilo vasis eideiii Hatperto 
c^omitis, vel caeterorura. In suprascriptonim ' praesentia venerunt recla- 

mandum, idestSighiberto, Tatuni, Bertaldo, Sighibrando, Luberto, Ghisemare, 
Ghisnlfo, Bertelaigo, Ghisemondo, Anseberto, Gariardo, Gliiso, Alulfo, Sta- 
vari, Landeverto, Gliaiperto, Gonduni commaaentes in villa Auciatis, et dice- 
bant, quod pars ecclesiae sancti Petri nionasterio Novalicio, ubi Elderardo 
abba esse videtur, qui citra leggi pigneratos habebat vet iniuste eos in servitio 
replegare volebaiit. Tnnc ipse Boso comes vel misso domini imperatohs in 
suis praesentiis vel suprascriptis honiinibus fecit venii-e Ghiseberto de Pelecto, 
qui est avogado de praeffato inoiiexterio Novalicio, quod ex inde responsum 
daret. Quidem ipse Ghiseberto dixerat, ut nihil ca inde sciret, nee inquireret. 
Tuno fecerunt de utriusque partes, taiu ipse Ghiseberto, vel suprascriptis ho- 
minibus, qui se reclaraanduni venerant, inter eos invadeare, ut ipse Ghiseberto 
inqnisisset ipsa causa, et venissent in plaito llatperto comiti inter se indicinin 
habeodura; et insuper amonuit ipse Boso comes vel misso domini imperstoris 
Ratperto comiti, ut ipsa causa diiigenter inquireret et ea secondo leggi vel iu- 
stiza liberare fecisset, et po'^ito inter eis constitudo. In constituda verum 

die, dum ipse Ratperto in loco comes residisset in curte Cuntenasco in plaito 
publico ad singulorum hominum cansas audiendo vel deliberando, ibidem ad- 
derant cum eo Claudius episcopus saiictae Taurinensis ecclesiae, ValFritus vasso 
domini imperatoris, Isemberto capellanus domini imperatoris, Sunifrit, Joanne 
^t Ugherardo scavinis, Graseniar et Grodevertogio de Toresana, Madalgaud, 
Agustaldo et Cultasio^, Torengo, Betilo, Berto, Gundacharus vasis eidem Rat- 
perto comitis, Aredeo de Vigo, Guduni, Raidullb de Cantanasco, Ghisemondo 
de Ubariis vel caeteris. In suprascriptomra praeseotia venerunt suprascriptis 
homines comman^ntes in villa Auciatis, sen et Ghiseberto avogado de praef- 
fato monexterio Novalicii una cum Ricario et Alliramo praepositia vel mona- 
choB de ipso monasterio sancti Petri Novaliso. Et dicebant vel reclamabant 
ipsis praenominatis homines de villa Audatis, quod pua ipsias monexterÜ eos 
citra leggi pigneratos habebat etiniiute eos io servitio ad preffato monasterio 
replügare vuluerint pro eo, quod a lilif-rj'; leagibus essu dL'berent. Ad haec 
respondebat ipse Ghiseberto: ,Non est veritas, uL dicitis, ut pars monasleru 
Novaliso vos citra leggi pigneratos detteneant aut toiuste inservire voluerint, 

. pro eo, quia aviooea vel patres vel parentibus vestri« pertjaentes fneriot Uo- 
oi, qui fiiit filius Bionisius, qai omnibos rebtis suis donavit iu preffato n 





827 Mk. 15 

nesterio sancti Petri ; et etiam iudicatos habemus, qnoinodo parentibus vestris 
io causatioDem fueraot cum ipso UoMODe vel pars suprascripto raonasterio; et 
apud iudicto ipst convicti fuemnt.* Et ipsos iudicatos prae manibns ostendebat 
et fecerunt eos relegi. Et continebat in priore iudicuto, quod Unno quondani 
et Dopdone nionachos de praeffato monasterio iudiciuni habuerunt cum Anto- 
ÜDO, Tantorrf, Radoaido, Guiperto, Gondo, Aiidoaldo, Fortemondo, Faroaldo, 
Valperto, Valcauso, Teodbaldo, Leodebaldo, Donadi et Ridoaldo, praesentia 
Vibertua et Ardioni inUsis domini Caroli regis, et dominus Andreas episcopus, 
etiam scavinis eoniiii Ardengo, Fricone, Arderigo, Viniperto, Retelino et Ghisfre. 
Et ibidem ostenderunt ipsis praenominatis hoiniaes cartola libertatis, quam 
dominus eoruin Dionisius, qui fuit geniCor Unnoni in eos emisisset; et ipse 
Unno cum ipsos nionachos ipsa cartola per tesdmonia de triginta annornm ta- 
ciia fecisset, et ipsi pro triginta annis eidem Dionisius ve) eidein Unnoni ger- 
vhio fedssent sub condilione. In ipso alio iudicato continebat, quod Gondo, 
Fortemondo, Bertemondo, Radualdo, Siiidualdo, Riditaldo, loaiines, Imperto, 
Valcauso, Einerigo cum alios suos consortes cum Frodoino abba intcDtionem 
habuisseot ad palatium in Papia civitate, praesentia Amalric, Ariberto et Val- 
perto scavinis. Et ibidem ipso priori iudicato habuit. Et cum relecto fuisset, 
et etiam manus cum laudationetn de ipto iudicato sui et Rotelino scavino, qoi 
ibidem ipso iudicato deffensavat, quod veracem fuisset, dum supra scriptis 
scavinis haecomniataliter agnoscerent, internigaverunt supra s er! ptos bomines 
de villa Auciatis, ut si de ipsa iura bominum Tuissent, quas in ipsos ambomm 
iudicatos continebat, aut ipsos iudicatos veraces fuissent. Quod ipsi suprs- 
Bcripti bomines de villa Auciatis fuerunt professi et dixerunt, ut ipsos iudicatos 
veraces fuissent, et ipsos homiues, qiios in eos continebat, eorum aviones aut 
patres vel parentea fuissent et pertinentes fuissent Dionisius, qui fuit genitor 
Unnuni, et sib conditione ipso servitio fecissenl secoiidum ipso iudicato, et ipsi 
in antea omnia sie facere voluerint, quia de ipsa iura bominum, qui in ipsos 
iudicatos continent, fuerunt et ipso servitio fecissent tain de res vel persODaa 
eorum. Dura ipsis suprascriptis scavinis haec omnia taliter audisseiil vel oo- 
gnovissent, rectum appaniit eorura esse et iudicaverunt, ut ipsis praenominatis 
bomines de villa Auciatis in antea faci^nt ipso servitio iuxta ipso iudicato vel 
eomm mamfestatione per pertinentes, et omnia sie peimaneant, qualiter se 
concredenint vel professi fuerunt. Et finita est causa. In annis regnis do- 
minomm nostrorum Ludovicus et Lottarius filio eius viris excellentissimis im- 
jwratoribus, anno quarto dectmo et octabo, mense madio, indictione quiiita, 
regni illomm. Ego Sunifre in biis actiis interfui escavino. + Signum ma- 
nus snpr&scripto loannis scavino, qui in liiis actis interfui. Ego Ugberardo 
Bcavino in biis actis intertiii. f Signo manus Ratperto comiti, qui in biis actis 
iaterfui. Ego Teutmams nottario in hÜs actis interfui et banc notitiam iudi- 
aoi anbscripsi. 

tSuch deiu Drucke: MtiDumeulA historiae patriae, Chartae 1, 34 aus begtanbigler Ab- 
■efarift dps XVTl Juhrh.; Ter^Uchen mit dem Dfueke: Mnratori Antiquitates Italiae 1. 481, 
lumhBincnd ani, tietieiben (juelle. — ' Drr. eaeltrnrum m/rattriptorutn. — ' aguitaldo et 
tMiUior - Vgl. S 270 11. 9; S 541. 

Im Gerichte eines Boten rfea Bisdtofs von Are:zo werden nach Ein- 

'.isa der Bekla'ilen und nach Zeutjnisa der Gemeindegenosaen die 

rur üeinveftitur der Kläffer und zur Zakiunij der Immunttäts- 

•IheiU. Im G^nete von Siena 828 Mai. 

brere iadicati, adnbi veueruat Andreas advocato sancti Salva- 




16 828 Mai. • 

• 

toris sito monte Ammiate et domini Audraldi venerabilis abbatis, ad sancfam 
EUne sito Balano territorio Seoense, nee non ex alia parte veniens Aliperta 
presbyter rector eclesie sancti Donati sito Citiliano, una cam Altiperto advo- 
cato suo ipsius sancte eclesie. Aderant ibidem Petras diaconus filio quon- 
dam Barbalane sculdasius de Aricio, misso domini Lamperto episcopo, qni 
propter ratio subter scripta definiendam predictus episcopus vSfe suas eum 
ibidem miserat; et erant ibidem Guroprandus, Racbinaldus, Lusto, Magno 
presbiteri Aretini, seo Ildipertu, Barberitio, Ildiprandus, Liudicari clerici, Firmo, 
Pertari, Ladoni de Glusio, Gaudipertu clericos et notarius, Petras clericus, 
Onestasio et Gristiano, Tachipertu de Citeliano, Hdipraodus centinario et de 
aliis pluris, quod ibidem erat. Dicebat nominato Andreas advocato de no- 
minato monasterio: ,Tu Aliperta presbiter et Altiperto advocato eins, quesivi 
TOS iam antea bante dominum Lampertum episcopus, seo Leo et Aggimundus 
advocati sancti Donad et de ipso episcopo, set et ante plures homines in Aricio 
nubiliores ipsius civitatis, quod per fortias et malo hordine introissetis et in- 
vadissetis duo petia de terra et vinea super se abente in casale Balani, nnus 
super via, et alio sub ipsa casa sub ipsa stalla subto ipso horatorio vel casas, 
que Walcari presbiter et quod Domnicio clericus sancti Salvatoris per cartula 
vindederunt; et monstravi vobis istas vineas et terra prope ipsa stallas; et 
dedistis mihi wadia per iudicium ex iussione nominato episcopo, ut odie mihi 
exinde racione mittatis ante misso ipsius domini Lamperto episcopo; ecce 
Petras diaconus misso eius; volo, ut secundum wadia et iudicio eins mihi exinde 
racionem mittatis, pro qua rem eam invadiste, et ipsa monetate domini impe- 
ratoris ad eodem monasterio concessa irritum fecistis/ Ad hec respondebat 
predictus Aliperto presbiter una cum Altiperto advocato ipsius eclesie et sno: 
,Non faciat deus, quod nos contra legem introissemus in vineas vel terra, quem 
vos dicitis; quia ecce cartula pre manibus abemus, quod quondam Ursulu et 
Mauricio ipsa vinea vindiderant ad parte sancti Donati; igitur quidem et libello 
illo ecce pre manibus, quod Walcari presbiter ipsi pecii de vineas et terra per 
isto libello confirmavit ad pensionem per exsolvendum annue sancti Donati, 
quod Domniccio defunctus extra omnes eins Iheredes nos ipsa vineas recoUexsi- 
mus ad parte sancti Donati/ Ad hec ]:espondedit predictus Andreas: ,Gartula 
et libello isto, quem ostenditis, mihi nee ad parte monasterii nullum impedit, 
quia temporibus domnus et Imperator Garalus et Sabbatini abbati et tempo- 
ribus domnus Hludowicus imperator et Audualdus abbati ad parte monasterii 
eas detenuerant, et de cartula et libello nulla pertenuit' Respondiderunt Ali-^ 
perto presbiter una cum Altiperto advocato suo : ,Nos per testimonias hie pre- 
sentialiter consignare potemus, quod vineas et terra ipsa de ista cartula et 
libello perteneunt/ Tune ego nominato Petras diaconus et misso domini Lam- 
perti episcopo una cum nominato Ildiprando centi* centinario et nominati audi- 
toris iudicavimus et wadia dare feeimus nominato presbitero Aliperto et Alti- 
perto advocato eius, quod sie consignare per testimonia, quod de ipsa cartula 
vel libello predictas vineas pertenuisset. Dederant wadia de consignando. Tune 
wadia ipsa recolleeta per fidiuxsore et intervallos facto, sie venerunt predictus 
presbiter cum nominato advocato suo. Et interrogatus ad nobis Petrus et aliis 
auditoris: ,Dicite, si abetis testes vel qualibet alia ratio, per quod vineas et 
terra ipsas contendatis aut defendatis, quo modo wadia dediste?' Sic ibi refu- 
taverant et dixerant: ,Gerte nos exinde testes non abemus, quo modo de isto 
libello aut cartula adprovare possumus ; nee alias cartula, nee nulla ratione 
non abemus, per qnos eas amplius contendere possumus/ Sed iterum mani- 



828 Mai. 17 

festaverunt oomiuati Alipertu presbiter et Altipertu advocato suo: ,Et non 
possumus denegare et reatus nos cognovimus, quia iniuste contra legem ibideni 
introibiraus, quia ipsi noininati pecii de vinea et terra saucti Salvatoris cum 
legem essere debunt/ Et dum 'ante me Petrus diaconus et misso domini Lam- 
pertu episcopo nominato presbiter cum noiulDato advocato suo taliter refiitas- 
seruDt et plUessi fuisserunt, ibi presentaJiter adiuravit Petrus diaconus Ildi- 
prandus centinario et Waruissidus seo Cristofalus presbiter et * 

* seo cuntis pleveris de nominata plebe in amore domini imperatoris 
et ille sagramente, quem eins iurate abuisserunt, ud nobis denominatas vineas 
certe dicere veritate pro eo, quod isti presbiter cum isto advocato suo conludio 

cum isto Andreas advocato de predicto monasterio ad parte sancti 

Donati Sic ipsi nominati pleveris interrogati ad nominato Petrus dia- 
conus dixserunt: , Certe scimus de vinea illa, unde isto Alipertu presbiter et 
Altipertu advocato suo cum isto Andreas advocato de predicto monasterio 
intencione inter se abent, abere et possedere ad parte sancti Salvatoris sito 
monte Ammiate tempore donni et bone memorie Caruli et Sabbatini abbati et 
tempore Ludowici imperatoris et Audualdi abbati; et isti presbitero ibi anno 
tempore in contra legem et per fortia introibi.' Et cum taliter ante nos dene- 
gasserunt et professi fuisserunt, et nominati pleveris ad nobis {»er iussione do- 
mini imperatoris interrogati suum dixerunt testimonium, rectum nobis paruit 
esse lex et ita iudicavimus, et inde reinvestire fecimus ipso Aliperto presbiter 
una cum Altiperto advocato suo de ipsi petioli de vinee per fuste de manu sua 
ipso Andreas ad parte denominatu monasterio, et insuper fecimus dare wadia 
de monetate ipsu, id sunt sex centum solidos, conponere ipsi Aliperto presbi- 
ter et Altipertu Andree ad parte predicto monasterio, et renunciavimus, ud 
abere nominatas vinea ad parte domini Salvatoris sito munte Anuniate vel 
eius rectoris. Et finita est inter eis causacio. Unde qualiter inter eis alter- 
cante audivimus et nostrum decrevimus iudicio, pro futuris temporibus non 
revolbantur, et hanc noticia iudicati nostri pro securitate Audualdo abbati et 
de predi<^ monasterio emisimus, etBoni notario scrivere ammonuemus, anno 
dominorum nostrorum Hludowicus et Lotbarius filius eius magni imperatoris 
angusti, anno imperii eorum quintodecimo et nono, niense madio, per indictio- 
nem sexta. Signuf m nominato fldiprando centinario, qui in is actis inter- 
fui. + Ego Firmo interfui. + Ego Barbericius interfuit. Signuf m 
nominato Pertari, qui interfuit. t Ego Ildipertu interftii. 

Aus dem Orig. im Staatsarchire zu Siena, ProT. S. Salratore in M. Amiate. — Weicht 
die Fassung der Urkunde tou der in entsprechenden Fällen üblichen mannichfach ab, so 
zeigen sich auch sonst Eigenthümlichkeiten ; am n&chsten schliesst sie sich den § 528 n. 4, 
dann S 5^7. 548 besprochenen Fällen an ; das Urtheil erscheint als Sache des Vorsitzenden 
und aller Anwesenden: wird unter diesen anfangs der Centenar zuletzt genannt, so wird er 
später besonders herrörgehoben. Beachtenswerth erscheint weiter die auf die Professio noch 
folgende Inquisitio. Vgl. auch zu S 7. 

12. Ein Unmündiger verkauft Orundstüclce, nachdem ihm wegen dringen- 
der Noth vom Grafen und einem Skabinen die Erla/uhniss dazu ertheilt 
umrde. Piacenza 843 März, 

f In Christi nomine. Anni imperii domni Hlotharii vigesimo quarto, fllu- 
doTvid rex eius filius quarto, mense martii, indictione sexta. Manifesta 
causa est mihi Boderisi infatolo, eo quod infra etatem legitimam esse videor 
et necessitatem famis oompulsus sum et nihil habeo, unde me de iste tempus 
famis evadere possum, sie exclamavi ad Wifrit comite una cum Fobone tntor 

Ftoker Fonehaagra. IV. 2 



I 

« 



lg 843 Mllns. 

mets, ut mihi ex auctoritatem publicam dedisset largietatem de rebus meis 
venundandi, ut me de iste tempis malis evadere. Qui et ipse comes propter 
deum mercedem anime sue una siraul com Leone scavino direxit de suis pre- 
sentia missum, itest Lunfrit de cives Placentia, qui cum ipso infantulum fuis- 
set et saper rebus eius ambulasset et extimasset, ne ad ipsum infantulum ali- 
qua ingannatio facta non fuisset. Cum ipse Lunfrit super rebus ipsis infantolis 
adcesserit cum predicto tutor eidera infantoli, et paruit eorum, quod nulla in- 
gannatio ei facta non erat, nisi per necessitatem famis ipsas venundari, et hec 
omnia ipsius comiti et predicto Leoni scavino retulissent, sie dedimus ex auc- 
toritatem publica largietatem ad ipsum infantulum largietatem de rebus suis 
venundandi, ut hac fame liberet. Nunc autem ego qui supra Roderisio infan- 
tulo ad te Adelberto datur in argentum denarios decem et octo finitum pretium, 
sicut inter nos convenit, pro portionem meam de vites illas petioias duas in 
Ruduliano, que est per numeratas vites fossas centuni quinquaginta, portio 
abere visus est de ipsas vites; coeret ßnes da una parte sancti Savini sid illa 
prima pecia, da alia parte de Rudiliano, da tercia parte sancti Georgi, da 
quarta parte ad illa alia petiola; una parte sancti Cristini, da alia parte . . ., 
da tertia parte sancti Georgi, da quarta parte sancte Cristine. Intra istas coe- 
rentias mea portio ut supra numeratas cum accessionem et introito suo, cum 
superiora et inferiora sua in integrum presenti die isto pretio vindo ego, qui 
supra Roderisio ; Adelberto trado et mancipo quoque liberam potestatein et 
repromito me meosque heredes ab omni hominem dcfensare; etsi minime de- 
fensare potuerimus, tibi qui supra Adalperti atque tuos heredes aut si sub 
vestra restituamus in similem locum melioratas. Actum Placen- 
tia. f Sign, f manus Roderisi infantulo, qui anc cartulam ex auctoritatem 
pubblicam fieri rogavit. + Sig. ++ man. Foboni, Lunifrit tutor et misso ipsor 
infantuli, qui interfuerunt ut supra. + Sig. f++ man. Rodulfi, Auperti te- 
stes. + Sig. + man. Giulfi de cives Placentia testis. + Ego Benediorius in 
anc cartula rogatus subscripsi. 

Nach dem Drucke: Boselli Storie Piacentine 1,277. — 7gl. S 154 n.4; $ 532 ii.6. 

13, Kaiser Ijudwiff II schenkt seiner Gemaldin Angilber<j den Hof Gua- 
stalla mit allein ZubeMr, Orcho 864 Nov. 3. 

In nomine domini nostri leshu Christi dei eterni. Hludowicus gratia dei 
imperator augustus. Dignuin est, ut imperialis maiestas opem sue potestatis 
cunctis suis impertiatur fidelibus; quanto magis etiam ei, quam thoro inviola- 
bili suae excellentiae coniugem copulavit. Quapropter omnium fidelium sanctae 
dei ecclesiae nostrorum scilicet praesentium ac futurorum magnitudo comperiat, 
quia Engilberga nobis amantissima cuniux augusta nostram adiens mansuetu- 
dinem deprecata est, quatenus curtem nostram Wardestalla nomine proprie- 
tario iure ei concederemus. Cuius prccibus ob multimodae dilectionis amorem 
assiduaeque devotionis sinceritatem aureni accomodantes, hoc nostrae man- 
suetudinis preceptum ßeri dccrevimus, per quod predictae coniugi carissimae 
hereditario iure prefatam curtem Wardestallam nomine cum capella et dote 
sua, cum omnibus servis et ancillis ac domibus, agris, vineis, pratis, silvis, 
pascuis, aquis, aquarumque decursibus, cunctisque in integrum ad eandem 
curtem aspicientibus, seu omnibus mobilibus et immobilibus iuste et legaliter 
ad eam pertinentibus, perpetualiter habcnduro ac possidendum largimnr; et 
statuimus, ut deinceps iam dictam curtem, sicut praetulimus, in integrum te- 
neat ac possideat iure proprietatis, et facere ex ea liceat, quicquid eius voluntas 



864 Not. 3. 19 

decreverit, per hanc nostrae concassionis saDctioueni, nemiDe refragante vel 
qaolibet ainquam in tempore ansu temerario aut iniqua machinatione contra- 
dicente. Utautem haec nostrae auctoritatis concessio inviolata permaneat, manu' 
propria subter firmavimus et bulla nostra insigniri praecepimus. Signmn 
(Jf.) domini Hludowici serenissimi augusti. lohannes sacri palatii protono- 
tarius. Data iii. nonas novembris, anno Christo propitio imperii domni Hlu- 
dowici piissimi augusti xv., indictione xiii. Actum Orclio curte regia in dei 
nomine. Feliciter. Amen. 

Nach Absohr. Cereda*s aus dem StadtarchiTe zu Cremona, B. 8. — Von der bei Aff6 
GriiastaUa 1, 298 abgedruckten Schenkungsurk. Tom Not. 2 unterscheidet sich diese im ure« 
sentlichen nur dadurch, dass dort Guastalla und Luzzara, hier nur jenes geschenkt wird; 
ein Zweck der besondern Verbriefung, nachdem die umfassendere Torhergegangen war, ist 
schwer abzusehen. 

14. Kaiser Lnidwiff II schenkt dem Kloster S. Sisto zu Piacenza die Graf- 
schaft über einen Bezirk am ZtLsammenflusse des Po und der Adda^ so 
dass der Aebtissin dort die Gerichtsbarkeit imd aUe a/ndem öffentUchen 
Hechte, mit Ausnahtne der Goldwäscherei^ zustehen sollen, Pavia 872 
Sept. 26. 

In nomine domini dei eterni. Ludowious gratia dei imperator augustus. 
Certum est, quia quanto niagis sanctorum ecciesias et honorem ampliabimns, 
tanto largius eorum suppetias et dei remunerationem impetrabimus. Noverit 
igitur omnium fidelium nostrorum diligentia, tarn fnturoruin, quam qui in no- 
stra modo sunt presentia, quod nos ideo et ob petitionem quideni nostre dilec- 
tissime coniugis monasterio sanctorum Sixti et Fabiani et sancte Resurrectionis, 
quod ipsa construxit intra menia Placentine urbis, coiicedimus atque permitti- 
mus aliquid licet paruui, quod est nostre concessionis. Quippe sicut ager Corni 
et Lardarie ad altorutruni extenditur, et sicut Padus et Addua ab hinc dis- 
cnrrant, quousque simu) conveniunt, ita permittimus atque donainus omnem 
comitatum ad oortem predicti monasterii, que est insula Roncanoli, quatenus 
omnes habitantes vel hos intra terminos [proprium aliquid habcntes deinceps 
solnmmodo ante predicti monasterii abbatissam vel aliquam personam ab ea 
missam perficiant ex ipso suo proprio onmem placitum et emendationem, et 
ipsi monasterio vel abbatisse persolvant omnes publicas actiones et functiones 
cum omni excuvio, sicut nobis debent vel nostro comiti aut nostro missatioo. 
Teloneum quoque et curaturam et mercata vel etiam oumia, que sunt ad pu- 
blicom regium pertinentia, habeat deinceps ipsius monasterii oumis abbatissa. 
Ipsa etiam flumina paulo ante nominata, a quo et quousque ea supra determi- 
uavimus, sua similiter sint, ut habeat in eis universas piscationes et portum 
et ripaticum et molendina, cuiuscumque sint terre atque confinium, et palific- 
tnram et omnia, quantumcumque ad nostrum pertinet opus publicum, excepta 
auri lavatione, quam caniere reservavinms nostre. Hec auteni ad votum nostre 
dilectissime coniugis prescripto monasterio concedinms, donamus et ad pro- 
prium nostra auctoritate in perpetuuni finnamus, ut abbatissa loci istius te- 
neat, que supra diximus omnia, habeat, possideat, gaudeat sine contradictione 
Qniversorum et regum et populoruni. Si quis autem hac nostra preceptaria 
concessione post nostrum forte decessuni ipsi monasterio uon fecerit, et dictum 
facinns qoaliter puniendus erit, componat trecentas scilicet opthui auri libras, 
in Camera regis medietatem, et abbatisse ipsius monasterii alteram partem. 
Ut aatem hoc nostrum preceptum verius esse credatur, ad sigilli nostri im- 
pressionem recognoscatar. Signum domni Hludwici (M.) serenissimi impe- 

2» 



20 ^2 Sept 26.. 

ratoris. Divoidus diaconus ad vicein AdaJgisi recognovi. Dat vi. ka- 
lendas octobris, anno imperii domni Hlodwid iinperatoris augusti Christo pro- 
pitio xxiii., indictioDe quinta. Actum Papia palatio regio in dei nomine. 
Feliciter. Amen. 

• 

Nach Abschr. Cereda*s aus dem Stadtarchire zu Cremona, Plateai Caitri noTi Buece 
Abdue U. 1. — YgL S 126 n. 2, wo da« aus einer anderen fehlerhaften Abiohrift entnom- 
mene Datum 857 zu berichtigen ist 

16. jZiwei päbstUche Legaten^ dann der Bischof von Lodi und ein Oaetalde 
ais Königaboien invesHren einen Knecht für das Kloster S. Sisto zu Pia- 
cenza mit genannten^ demselben vom Könige geschenkten Besitzungen. 
Faedo 879 Aug. 

In nomine domini. Brevem pro liituris temporibus securitate et firmitatem 
ad memoriain retinendam, qualiter vel qnibus presencia bonorum hominum, 
corum nomina subter leguntur, investivit Johannes et Pascalis episcopi sancte 
Romane ecclesie, et Gerardus episcopus sancte Laudensis ecclesie, nee non et 
Dido gastaldio misso donni Karlomanni regis per columna de casa et servo 
monasterii Gariberto, Adelberto servo monasterii in honore sancte Resurrec- 
tionis atque sanctorum martirum Systi et Fabiani, quod domna Angilberga 
imperatrix a fundamends Placentie construxit, per iussionem dompni Karlo- 
manni regis de curte Faeto atque curte Muciana, seu et de massariciis in 
Waldo Melato, cum ipso Waldo et cum omnibus adiacentiis et pertinendis, 
cum servis et ancillis ad ipsas prenominatas duas curtes aspicientibus in in- 
tegrum ad partem predicti monasterii ad proprietatem habendam iuxta ipsum 
preceptum, quas domnus Karlomannus rex a presenti die pro remedium anime 
sue prefato monasterio contulit proprietario iure omni tempore habendum at- 
que possidendum. Facta est hac vestitura in ipsa curte Faedo, anno domni 
Karlomanni regis in Baivaria terdo, et in Italia ii., mense augusti, indictione 
xii. f £go lohannes episcopus, legatus sancte sedis apostolice, sicut supra 
peregi et subscripsi. f Pascalis episcopus, legatus sancte sedis apostolice, 
sicut supra peregi et subscripsi. f Gerardus episcopus, qui iussione regia 
egi, subscripsi. f Dido, qui iussione regia subscripsi. Ego Gauso ibi 
fu. Riprandus interfiii. f Ilderado interfiii. f £go Tetbaldo inter- 
fm. f Redaldo ibi fui. Sigiprando scavino ibi fui. f Guzeprando ibi 
im. f Ego Gariprando ibi fui. f Ego Riebertus ibi fiii. f Ego Appo 
ibi Ali. t Pedebertus ibi fui. f Esenbertus ibi ftii. f Ego StadbertUs 
ibi fiau. S. m. Ermerulfi comes interfui. S. m. Gauselnu filius Berte, qui 
interfuit S. m. Boniperti de Pravello, qui interfuit S. m. Cristofoli de 
Silvani, qui interfuit. S. m. Nanteri ex genere Francorum, qui iuterfiiit 
S. m. Ansemondi ex genere Francorum, qui interfiiit. S. m. Ingelberti ex 
genere Francorum, qui interfiiit. S. m. Guilleranca vicecomiti, qui inter- 
ftiit. S. m. Tesmulti de Isella ex genere Francorum, qui interfuit» S, Ego 
Wido notariufl huno breve scripsi et interfui. 

Nach Abschrift Cereda*s aus dem Original im Stadtarchire zu Cremona, unregistrirte 
Stücke. — Vgl. lu S 212. In llhnlicher Form inrestirt 864 ein KOnigsbote einen ELaeoht 
für die Kaiserin mit Guastalla; Aff6 Guastalla 1. 299. 

16/ Im Gerichte des Oastalden von Savona wird eine Schenkungsurkunde 
vorgelegt und der Inhalt nach Verneinung entgegenstehender Ansprüche 
durch die dazu Aufgeforderten durch Uriheil bestätigt Savona 886 Juli. 

Noticia iudicati, quem fadmus, qualiter se congunserunt Petrus presbiter 



886 JuU. 21 

et abate monasterio donuDi Salbatoris sito monte Amiate una cum Aldo de 
vioo Aquabiola, qui erat abocato de ipso monasterio, cnm Eribranda filia bone 
memorie Gosperto generis Frauoorum, qui fuit abitator cibitate Suaue, cnm 
Petrus de Atriana, qui erat abocato ipsias Eribrando intro rouro cibe* Suar 
nenae, in presencia Leuprando gastaldio ipsius cibitads Saanense, Stefano 
sanctissimo episcopus sancte sedis Suanense, Sassoni, lubermanno, Ermim- 
perto, Ipetroni ist! scabini Suanensi, Teudegrimo et Stefano Senensi, Teudi- 
laseu de Glusio, Liuperto scabino Pistoriense, Alperto, Ansicisi, Rogilando, 
Adelperto, Stefieuio, Dodo, Teudoni, Ruidolfu, alium Stefanum, Guilleradum, 
Stefanum, Alfridi abocato, Leoprando, Foto, Morinco, Petrus, Deodatum, 
Alixandrum, Ansiprandum, Cristianum, et alii plures. In istorum omnium 
cepit altergare et dicere Aldo, qui erat abocato eidem Petroni presbiter et 
abati de parte denominato monasterio, abersus Eribrandum filius Gosperto et 
contra Petrus abocato suo: ,Abemus ista cartula, quam Adahni emisit de 
omne rebus suus de vico Familice, de mobile et inmobile, orania et in omnibus 
in parte denominato monasterio; volumns sapere, si tu nobis illa contendi/ 
Tunc ipsi nominati iudici ipsa carta legere fecerunt in sui presentiis. Et ipsa 
cartula condnebat, como dicto Adelmi de vico Familice eam emissiset omne 
rebus suis, mobile ac inmobile in integrum, et aprecium redpatum et publica 
notario scripta de testibus roboratum secundum legem. Tunc ipsi nominad 
iudici interrogaberunt ipse Eribrandum et Petrum abocato suo: ,Quid didtis 
de iste case et rebus de vico Familice, unde vobis iste Petrus presbiter et 
abate cum istu Aldo abocato suo ostende, si eam contenditis aut per carta, 
aut per testimonia, aut per susscessione, aut per qualibet argumentum* inge- 
nium?' Tunc ipse nominato Eribrandus cum Petrus abocato suo manifestabi 
et dixi: ,Quia nee per cartnlam, nee per testimonia, nee per suscessione, nee 
per nullum argumentum, nuJum ingenium non *non abemus, per quem bobis 
Petroni presbiter et abati et Aldoni abocato tuo a parte de nominato mona- 
sterio contendere possumus ipsa nominata rebus, quem ista vestra kartula 
condnet de Adilmi in bico Familice.' Cum ipsi nominad iudid taliter refuta- 

. done et manifestadone faoere audierunt in suis presentiis recte nobis 

conparuit ese ita et iudicabimns, ut parte de ipsa nominata monasterio abe- 
rent ipse case et rebus, sicut sua cartula condnet, et parte Eribrando fuisse 
tadtus et contentus. Pro amputandi intendone vel securitate nominad mo- 
nasterii per amnnicione de nominatum gastaldio et iudid Erraimpertum nota- 
riom et scabinum scribere amunuemus, temporibus domno Karulo imperatore 
sedente anno sasto, adque domno Stefano suromo pondfici et nflibersali pape 
sedente anno primo, mense iulium, indictione quarta. f Ego Stefanus epis- 
copus ibi fui. f E)go Leuprandu gastaldio ibi fui. f Ego Sasso scabino 
ibi fui. f Ego Petru scabinu ibi fui. f Ego Adolbertu ibi fui. f Ego 
RaidoUb Qh fiii. Sign, f m. Domnulo de Suacla ibi fui. Sign, f m. Petrus 
de Prmdflii ibi fui. Sign, f m. Alfridi ibi fui. Sign, f m. Gristiano ibi 
fui Guillerado et Stefano ibi fui. 

Ans dem Orig. im StoatssrchiTe zn Siena, Fror. S. Sslrstore in M. Amiste. — Vgl. 
m S 12; 13 n. 1, wonach diese Urkunde den ersten bekannten Fall ausserhalb des Spoleti- 
niiehen bietet, so dass eine Ausbreitung dieser Form Ton dort durch Tuszien nach Ober- 
iti^ien mijbt unwahiricheinlioh ist. Vgl. auch zu $ 544. 546. 

17. Im Oeriehte des Pfalzffrafen und Qrafen von Mailand wird die Z7r- 
hmde ^iber einm angeblich heetriUenen Tausch vorgelegtf von der dagu 



22 892 Aug. 



i. 



aufgeforderten Partei auf jeden entgegenstehenden Anspruch verzichtet und 
das durch Urtheil bestätigt, Mailand 892 Aug. 

[Dum] ia dei nomine civitatis Mediolanensis curte dacati, infra laabia 
eiusdem curtis, in iudicio resseret Maginfredus, comes paiatii et comes ipsius 
comitati Mediolanensis, singnlorum honn'num iusticias faciendas, ressedentibus 
cum 60 Rotcherius vicecomitis ipsius civitatis, ürsepertus et Rachifredus iu- 
dices domni imperatoris, Rotpertus, Ragibertus, Aginaldus, Hilderatus iodices 
ipsius civitatis Mediolanensis, Petrus, Ladelbertus germanus de Gratis, Sta- 
chelbertus iudex de Curugo, Armundus, Rotfredus et Guidoaldos notariis, et 
reliquis multis. Ibique eoruni venerunt presentia Petrus aba monasterii 
sancti Christi confessoris Ambrosii, ubi eins sanctum quiescit corpus, sitam in 
suburbimn eiusdem civitatis Mediolanensis, unacum Ambrosius iudex ipsius 
civitatis et advocato eiusdem monasterii, nee non Gausprandus scavinus abi- 
tator Moditia et advocato ecciesie sancti loannis, sita eadem villa Moditia, in- 
tentionem abentes. Dicebat ipse Petrus abba et Ambrosius advocato: ,Dedit 
parte abatie sancti loanni mihi Petri abbati Oratorium unum in onore sancti 
Georgii constructum, cum aliquantis denominatis rebus in comutacione a parte 
monasterii sancti Ambrosii, qui sunt positis in vico ^ fundo Colonia; et ego 
per ipsum Oratorium et rebus vegario dedi de rebus ipsius monasterii sancti 
Ambrosii a parte ipsius ecciesie sancti lohannis similique Oratorium unum in 
onore sancti Eugenii edificatum cum rebus denominatis in vico et fundo Con- 
corezio; set modo pars ipsius ecciesie sancti loannis in alico deipsi rebus parti 
iam dicti monasterii cootradicent; unde querimus abere iustitiam; que cartula 
comutacionis pre manibus abemus/ Oc dicto, tunc predicti auditores fecerunt 
eandem cartulam comutationis, que ipsi Petrus abba et Ambrosius pre mani- 
bus abere dixerant, relegi. Ubi inter cetera continebatur, qualiter Petrus 
abba monasterii sancti Christi confessoris Ambrosii, ubi eins sanctum quiesceret 
corpus, dedisset in causa comutacionis Petri archipresbitero et custus ecciesie 
sancti lohanni, sita Moditia, a parte ipsius ecciesie sancti lohannis presenti die 
a proprium abendum basilicam unam constnictam in onore sancti Eugenii, cum 
curte, orto et campo in simul tenente, cum aliquaotis aliis rebus teritoriis in - 
vico et fundo Concorezio, quod sunt vinea petia una cum area eins, camporas 
petias novem, stilva stalaria petia una; quod essent per mensura ipso sedimen 
et cum area, ubi extat ipsa basilica, curte et orto, perticas legitimas iugialis 
tres, et tabolas decim et septem ; ipsa vinea esset area, in qua extat, per men- 
sura iusta iuge una et perticas iugialis sex et tabolas undecim; primo campo 
a prato de Valle esset iuges tres et perticis . . . . ; secundo campo dicebat 
Aruncesiolo esset iuges duas ; tertio campo dicebat a clusura de Cerone, esset 
perticas decim, tabolas quatuor; quarto campo simiiiter dicebat a clusura de 
Cerone, esset perticas septem et tabolas decim et octo; quinto campo dicebat 
a Vustana, esset perticas novem et tabolas duodecim; sexto campo dicebat a 
Puble, esset perticas quatuor, tabolas decim ; septimo campo dioMU ft Prato 
domnico, esset perticas quinque et tabolas duodecim ; octavo caräpo dicebat a 
Via de porta, esset perticas quatuor et tabolas sedecim; ncMao campo dicebat 
ibi a Vidi da porta, quod esset Latustrada, esset perticas sedecim; ipsa silva 
stalaria dicebat a Gladaria, esset iuges duas, perticas novem. Unde ad vicem 
recepisset ipse Petrus abba simiiiter comutacionis nomine a parte ipsius mo- 
nasterii sancti Ambrosii abendum ab eodem Petro archipresbitero et custos de 
res ipsius ecciesie sancti loanni basilicam unam in onore sancti Georgii, cum 
carte, orto et campo simul tenente, seu rebus ad ipsam basilicam pertinentes, 



892 Aug. 23 

"fi vico et fdndo Colonia, qaod essent per mensora iusta ipso sedimine et cam- 
pmn unum tenente, tarn area de sab eadem basilioam, et foris perticas iugialis 
quatuor; vioeis petias duas, ({iiod essent areas earum perticas septe, tabolas 
novein; pratns petias tres esset iuge anaet tabolam deciin et septe; camporas 
petias decim esset inges decim; stalarias petias duas essent perticas septem 
et tabolas sedecim. Et legebatur 'super ipsis rebus da ambarura partium ac- 
cessissent ipsi coiuütatores, seu Ragifredus iudex et missus domni imperatoris, 
una cum viris idoneis extiroatores, id essent Ragibertus, Ambrosius seu An- 
paldus notarius Mediolanensis, Gisdbertus, Nortemannus et Gisus de Medio- 
lano, Gisenulfus de Anticiaco, loannes de Roveniasco, qui omnibus comparuis- 
seut; et ipsi extimatores extimassent basilicas et res ipsas de ambarum par- 
tium; per quod causa dei ecciesiarum essent hene a congruitatem ipsorum 
sancti locis ipsa comutacio legibus, ac firmiter fieri potuisset; et taliter sibi 
unus alteri ipsi comutatores die prescnti predictas basilicas et res sibi invicem 
proprietario et canonice legibus abendum tradiderunt, et faciant pars parti 
quisco accepit legaliter, quidquid previderint, sine uni alterius contradictione, 
6ub pena duplis ipsis rebus oblicatis. Erat cartula ipsa comutacionis manu 
propria scriptionis eiusdem Petri archipresbitero firmata, et ad iam dictis Ra- 
gifredus iudice et misso et extimatores, adque ad reliquis testibus roborata, 
scripta et completa per manus Alderici notarii; et legebatur tradita fnisset et 
emissa anno imperii domni Widonis imperatoris secundo, mense raagio, indic- 
tione decima. Cartula ipsa relecta respondit ipse Gariprandus scavinus et 
advocatus: ,Vere contra ista comutacione nihil contradico, quia nee possum, 
eo quod legibus emissa est, et parti monasterii sancti Ambrosii iam dictam 
basilicam in onorem sancti Georgii constructa in vico Colonia, nee rebus, qui- 
bus per istam comutacionem Petrus archipresbiter et custos ecclesie sancti 
lohannis site Moditie, cuius advocatus sum, tibi Petri abati a parte monasterii 
sancti Ainbrosii in comutacionem dedit, nihil parti sancti lohannis pertinent, 
eo quod iusta ista comutacione propriis iam dicti monasterii sancti Ambrosii 
esse debent; et ut dixi, nihil de eis vobis contradico, quia nee legibus possum; 
set sicnt in eadem comutacio legitur, ita per omnia firmum et stabiiitum esse 
et permanere volo.' His peractis et manifestacione facta paruit supradictis au- 
ditoribus esse recte et iudicaverunt, ut iusta eorum intentione et professione 
sive manifestacione eidem Gariprandi advocatori, et ut iam dicta legitur co- 
mutacio, predicta basilica in onorem sancti Georgii constructa, cum iam dictis 
rebus in Colonia, quibus Petrus abba da parte sancti lohannis in comutacio- 
nem accepit, a modo et in antea pars iam dicti monasterii sancti Ambrosii 
abere deberet, sine contradictione parti iam dicte ecclesie sancti lohannis. Et 
finita est causa. Et qualiter acta vel deliberata est causa, presentem no- 
ticiam pro securitate et firmitate parti eiusdem monasterii sancti Ambrosii ego 
Adelgii^n« notarius scripsi, anno imperii domni Widonis imperatoris secundo, 
roense IMasto, indicdone decima. Signum f manus nominato Maginfredi 
comiti pSiatii, qui ut supra interfdit. Ragifredus iudex domni imperatoris 
interfui. Rachibertus iudex interfui. 

Nach den Dracken: Giulini Memorie di Milano 2, 469 und Frisi Memorie di Monza 
2, 10. — Vgl. S 12 n. 6. 

18« Im Oerichte zweier Gaatalden und Judices wird bei einer Klage wegen 
NoÜizucht der Beklagte auf sein Geständniss zur Geldstrafe venartheilt 
tmdj da er sich für zahlungsunfäMg erklärt, mit Person und Vermögen 



1 

% 






24 894 S«pt 

der Klägerin und dem Vertreter des Fiekue nbergeben. Salemo 894 
Sept. 

In nomine doiuini. Octabo dechno anno d. Waimari principi et imperialis 
patrieii, et secundo anno d. Waimari principi iilii eins, monse September, tertia- 
docima indictione. Dum ante nos Petrus et Benedictus castaldel et iodici- 
bus ooniuncti fuissot Adelgisa lilia Walcari cum Adelfrid filio Adelmundi pa- 
rent^^s et adbocatore suo, simul cum ipsi bt^iit Teodelgardus de Nucerea fiiius 

Primis ipsa nominata Adelgisa cum ipso Adelfrid tutore et parentes 

suos, in cuius mundio subiacebat, dixemnt, ut ipse Teodelgardus in birtute 
compreenv<iisset ip<^a Adelgisa et in teira illa iactasset et adulterasset illa; et 
iam ante os dies inde iudicatu abuisset, ut per testes ipso ei adprobaret; pro 
ita parata erat ipsa Adelgisa et ipse AdelfHd tutor eins cum sua testimonia, 
ut ipso eis adprobaret secundum legem. Nos quidem iudicibus interrogabimus 
ipsum Teodelgardum, quid exinde respondere. Ille dixit: ,Testimonia ista oon 
recipio, eo quod bennn est, quia ista Adelgisa in birtute compreensid et in 
terra iactabit et adulterabit illa/ Dum nos iudicibus tale eius manifestationem 
audibimus, iudicabimus, ut secundum legem nongentos solidos ex hac causa 
oomponere, medietate palatii et niedietate ipsius mulieris; adstante ibidem 
Guidenardus tilius Petri gastaldei, qui missus erat a pars palatii compositio- 
n^UB ista reoipiendum. Nos quidem iudicibus diximus eidem Teodelgardo, ut 
daret wadia ipsorunu ut secundum legem nongentos solido^ eidem mulieris et 
ad pars palatii oomponeret. Ille dixit, ut non tanta abere rebus aut substantia, 
unde se ab ao oulpa liberare possat, tH) quod pauca rebus se dicebat abere. 
Dum nos iudioibus tale eins audibimus manifestationem et pauca se dioebat 
abere substantia., de presentis (>er capillis capitis suis se ipso Teodelgardus 
oompreendore fecimus et in manu ipsius Adelgise et Adelfrid pareoti et tntori 
sui seu et ipsius Gaidenardi, qui missus erat a pars palatii. se tradidid com 
Omnibus rebus suis pro suprascripta compositione. Et pro securitate ipsius 
ipsorum mulieris et parenti sui et pro p:trs palatii una misimus iudicatmn, quod 
tibi Dausdedi notario sciiben^ demandabimus. Actn sat-^ro Salemitaoo pa- 
latio. F[eliciter.] f Ego qui supra Petrus me subscripsi. f Ego qui supra 
Benedictus. 

Nach dtm Drucke: De Blasio Series principam Lon^^bundoniiD 146 aas dem Aithire 
des Klosters ^^ TriniU deU« CaTa. - Tgl. $ 518 n. 10 o. Naehv. 

19/ Im frrt'jVÄ/r* i/«\« #rr(i/Vii f\m Ch4u*i treriieti bez^iehnet^ GrutuistNekv 
nach Vinrncht ^Ur i/h^m Anfif^rordert^t J«fA*A Vrtheil ak Ei^etithum der 
Ahi^ S. StAtUor in Monte AmitiU inv^i^Miwi/. Fm iier Ortifeehaft Chiusi 
903Oct.^l. 

Dum in dei nomine istius oomitatu Cluseose ad sanct'^) Siineon sito in 
irflLsale AT^^nnaoa resedissemus in iudicio nos qnidom Atu> comes, cfc reseden- 
tibos Dobis.mm Nonüiiiannu. Rohbertu, Aus<>L*ari s^^vioi, Alboni, Ado de Si- 
5», Wilprandn notarii« P«nis, Adalgisi, Adalns.^u g:%sialdii, Nittinn» SaligL 
^lai f t aiüs phinpis dTvnim adstaniibos. Ibique in n«.^suis vaniens presen- 
"^ T*!>üi*5i s^'mrina. qui «nint ;idTivvito de iiKvsiario san.ti Salvaiori situ 
n>ootip Amiiie. .^dsjuu ih^Ms di«>Mido oontra Sirfanu fiKo quondam Bricionl. 
« x>QDrm Ainiahln filni K>dv^ inetiK>rie Ardiri.v: .VoJo StW, si istas Stefanos 
et AtnoM« t<:wiiieHDd«f« t«1Imii casa « rv* ilh. qui «^i in nasale Ausar^ni, com 

de lem de jnnino ad seiiüoaDdum tonK» ipsa oasa. et doe 
"^^ <|itt »ont in ian) diot» Au^anmi, et medietate de illo 




-:,. 903 Od 21. 25 

*•• f« 

' campo; et exinde clare fadmas de ipsa terra, quia de uno latere se tangi ad 
lila terra de illa cnrte Decininul^ et de alio latere se tangit at terrain sancti 
Petri et excurrit fossata, da capnt excurrit via publica et est terra regine, da 
pede excarrit flubioFirmone; voloscire, si contendere aut contrare volueritis.* 
Com ipse Teadilasi advocato taliter retiilissent, adfatuerunt se ipsus Stefanos 
et Atmaldxi, in responsis dixenint: ,Vere ipsa casa in iam dictu casale Ausa- 
reni com dao sistarioram de terra de grano seminandum intumo illa casa, et 
dae porcioni de ipse vinee, et medietate de illa terra infra super nominate loca 
designate eisdem Teudilasi advocato aA parte de predicto monasterio non con- 
tendimus, nee per cartas, nee per tesles, nee per ereditate, nee per nulla scrip- 
cione finnitatis non contendirous, quia nobis nichil pertinens/ Professio et re- 
flutado ac facta^ tunc nos qui supra iudices * anditores rectum nobis omnibus 
esse paruit et iudicabimus, ut ipsa predicta casa et vinea et terra, qualiter 
ipsus Stefanu et Atrualdu reflutaverunt ipse Teudilasi advocato, ad pars de 
pbato monasterio de pars eisdem Stefano et Atrualdo legibus aberent, et ipsus 
Stefanu et Atrualdu iuxta suorum professio et refutacio exinde taciti et con- 
tempti manerent. In ei modi finita est ac causa. Et anc noticia iudicati pro 
commeraoracione temporibus et securitate ad prefato monasterio nos qui supra 
iudices Odolbrandus clericus et notarius scrivere commocuemus. Quidem 
et ego Odolbrandus clericus et notarius per amonicione desuper nominati iodi- 
cum ac noticia iudicati scripsi. Et oc factum est regnante domnu Bereu- 
gariu gracia dei rex, anno regni eins deo propicio sexto decimo, mense octuber 
exiente undecimo dies, indictione septima. f Signum manus de suprascripto 
Atto comis, in cuius presencia anc altercacio acta est. f Ego Robertu sca- 
vinu ibi fui. f Ego Nordimannu scabinu ibi fui. f Signum manus Alboni, 
qui ibi fuit et manu sua scrivere rogavi. + Ego Wilprandu notario ibi 
ftii. f Signum manus f Signum manus Adalgisi et Adalrico Saligi, qui ibi 
fuerunt et manu sue scrivere rogaverunt. f Signum manus Adoni de Silice, 
qui ibi fuit et manu sua scrivere rogabi. 

Aus dem Orig. im StaattarchiTe zu Siena, ProT. S. Salratore in M. Amiate. — Vgl. 
XU S 18; 544. 

80. Im Oerichte des Grafen Wifred wird, da der Beklopfte ungehorsam 
ist und nicht gepfändet werden kann, der Kläger durch Investitur sicher- 
gestellt und wegen anderer Klagen das Vermögen des Beklagten in Bann 
gelegt, Piacenza 911 Sept. 

Dum in dei nomine civitate Placentia ad monasterium sancte Resurectio- 
016 iotus caminata, que est iuxta basilica sancti Petri, in indicio resedisset 
Wifredus comes eiusdem comitato Placentino per data licentia Adelberge ab- 
batisse ipsius monasterii, una cum Fremsit viceoomes, residentibos cum eis 
Auspertos, Adelbertus iudices domoi regis, Saxo, Luitardus, Adalbertus, 
Andreas, Leo scavinus, Gausus, Walterius, Aicardus notarii, Addo, Waifre- 
dos, Albericos. Ibique eorum veniens presentia Petrone iudex et advocato 
suprascripti mooasterii cepit dicere: ,Iam multis vicibus per multas plac[ita 
reclamavi super LictardumJ ex genere Francornm, vasallo Elmerici vice- 
comes, quod ipse in casis et rebus iuris ipsius monasterii sancte Resurectionis 
positis in loco et fondo Duliara seu et eins adiacentia, quod ipse introüsset et 
detenoisset malo ordine et exinde fruges tuKsset, sed unquam ad placitum mi- 
'nime habere potui/ Tunc ipse Wifredus comes et predicti iudices et scavioos 
dixeroot: ,Vere recordati somus, quod iam moltis vicibus nostris preseotiis 



t. 



26 öll Sept. j, 

■• 
■ , -— 

seraper te reclamare andivünos super ipsum Lictardns, et dos eum sempec 
monuimus ad placitum veniendum iastitias faciendum, et etiam minime inve- 
nimus, ubi eum pignorare potuissemus.' Et cum non invenissemus, ubi eum 
pignorare potuissemus, nee eum ad placitum habere potuimus, tunc ipse Wi- 
fredus comes ex iussione domini regis eundem Petronem iudex et advocato ad 
parte ipsius monasterii de omnibus ipsis casis et rebus in predicto loco Du- 
liaria, unde se reclamabat, ad partes ipsius monasterii salva querella investi- 
Vit; et pro eo quod aliis hominibus de ipsis *Herardus reclamabant, et ad 
placitum eum habere non potuimus, nee de suapignora in venire non potuimus, 
tunc ipse Wifredus comes per fuste elevationem, quod in suis tenebat manibus, 
omnibus casis et rebus iuris ipsius Lictardi pro singulis locis in finibus Pia- 
centina in bann um misit pro eo, quod unquam ad placitum minime eum habere 
potuit; et omnibus cognitum fecit, quod in bannum missa essent. Factum 
hoc Ibit de mense september, anni domno Berengarii rex deo propicio vigesimo 
quarto, indictione quinta decima. f S. m. Wifredi comes, qui ut supra in- 
terfui. f S. m. Fremsit vicecomes, ut supra interfuit. Auspertus iudex 
domni regis ibi fui. Adelbertus iudex domni regis ibi fxn, Luitardus sca- 
vino ibi fui. S. mm. Engelberti et Engelprandi de civitate Placentia, qui 
interfuere. + Ego Rotcarius notarius ibi fui et hunc breve scripsi. 

Nach dem Drucke: Boselli Storie Piacentine 1, 290. — Vgl. § 10 n. 11; § 545 
n. 5 Naohtr. 

21. Vor dem Judex zu Salemo wird ein Streit eingeleitet unter Vorlage 
der Beweiaurkunden^ dann vor dein Fürsten fortgesetzt und noA^h Wieder- 
Verlesung der Urkunden und Geständniss des Angeklagten durch Urtiteil 
des Fürsten entschieden^ endlich vor dem Judex nach nochmaligen Ge- 
ständniss das ihm Abgesprochene vom Angeklagten zurückgegeben und dem 
Kläger durch Urtheil des Judex bestätigt Salemo 918 Aug. 

In nomine domini. Vicesimosexto anno principatus domini nostri Wai- 
marü principi et patricii, filius domini Waimarii principis et patricii, mense 
augustus, sexta indictione. Quadam vero die dura nos Petrus clericus et 
iudice essemus sacratissimo Salernitano palatio ad singulis audiendum vel dif- 
finiendum causas, tunc quoram nostris presentiis venerunt idest Johannes 
abbas ecclesie sancti Maximi, unaque cum Waiferio advocatore ipsius ecclesie, 
cum quibus et ibidem venit Adi, qui supernomine Tina vocatur, filius Ragim- 
berti. Et continuo ipse quidem Johannes abbas cum ipso suum advocatorem 
causare ceperunt adv.ersus ipsum Adi dicentes: ,Hiciste Adi, qui vestris adest 
presentiis, tenet terra cum abellanietum, et qui fiiit arvusto uno teniente in 
locum Flumicellu, ubi proprio Bolatitiano dicitur, qui fiiit ürsi filius Ermemari, 
qui legibus pertinet ipsius ecclesie sancti Maximi pro eo, quod ipse Ursus 
omnis rebus sua in manum commisit et tradidit ad iudicandum Ragemprandi 
diaooni; et ipse quidem Ragemprandus diaconus per offertionis cartule pro 
anima ipsius Ursi in ipsa ecclesia offeruit.' Unde in nostris presentiis ipsum 
brebem et ipsa cartula offertionis ostensa et relecta est. Cum quo auditis ipse 
Adi taliter adversus se causantes responsum eorum rediderunt dicentes: Ve- 
rum est, ut rebus ipsa teneret, set dicebant exinde habere monimen. Et statim 
ostedit quattuor cartule, et manifestavit, se exinde plus monimen non haberet. 
Cum quo relecte sunt; et ita continebat: Prima cartula, quomodo ipse Er- 
memari, qui fuit genitor ipsius Ursi, de ipsa terra cum abellanietum et arbusto 
medietate donaberat Pepini germani suo. Secunda cartula, quomodo ipse no- 



918 Aug. 27 

minatas Ermemari donabera Radoaldi filius ipsius Pepioi luedietatem ipsa 
terra cnm arvasto et abellanietum. Tertia cartula continebat, qnomodo ipse 
Ermemari aliquantum de ipsa terra per finis donaberat Lupuli liberto suo. 
Quarta cartula continebat, quomodo Maurus, qui fuit genero ipsius Ermemari, 
venumdederat ipsius Adi ipsa terra, quod Lupolus libertus ipsius Ermemari 
per subceptum launegild eis donaberat. Et per hac ratione ipse Adi que- 
rebat rebus ipsa habere, et dicebat, ut partibus ipsius ecclesie aliquando ipsa 
terra non tenuisset pro eo, quod ipse Ursus filio ipsi Ermemari ibidem sortio- 
nes non habui pro eo, quod pater eins ipso dedit. Quibus per ipso lohianne 
abbate et ipso eins advocatore ipsius Adi responsum retdiderunt dicentes, 
quod partibus ipsius ecclesie rebus ipsa tenuit et dominavit, et ipse Adi malo 
ordine ibidem introibit. Etiam propter cognita causa ostederunt cartule et 
xuixxm brebem, qui sunt de alii homine, qui ibidem tenuerunt rebus coniuncta, 
et nominabat ipse finis, de una parte fine sancti Maximi, sicut Ballone discemi, 
et termiti ficti sunt. Et una cartula continebat, quomodo mulier nomine 
Ursileupa, qui fuit uxor ipsius Ursi, venumdederat Spendei filius Petri ipsa 
quarta sua de due clusurie de terra de predicto locum Bolatianu per nominate 
finis, habentes finis una ex ipse clusurie, ubi super residentes fui; de uno la- 
tere fines de eredes Teoderici; de pede fine de eredes Petri; de super capu 
fine terra, qui fuit Nandemari filius Wisuli, que modo tenet Sichardus gastal- 
dus; de alio latn fines de eredes Petri et terra, qui fuit Lupuli. Ipsa alia pecia 
habet finis de uno latere fine bia; de pede fine caba; de alio latn fine Gulel- 
perti presbiteri; de super capite fine ipsius Spendei et Dausdedi, sceptatum 
modica terrola, quod ipse Ermemari socero eins dederat ipsius Lupoli. Dum 
nos snperius iudex monimen ipsa per partes tulimus, et superii domino prin- 
dpi portabimus, et causationes ipse per ordine nunciavimus. Et ipse superios 
dominus princeps monimen ipsa per partes relegere fecit, et interrogavit ipsum 
Adi, per qua ratione habere voleret ipsa terra, quo ipse due cartule sunt con- 
timentem, quod ipse Ermemari donaberat ipsius Pepini et ipsius Radoaldi filio 
eins. Ipse quidem Adi dixit, ut parentes ipsius fuisse, et per successione eis 
esse pertinentes. Unde iterum interrogavit eum: ,Quomoda tivi fiierunt per- 
tinentes?' Quibus ipse Adi dixit: ,Genitrice mea vera soror fuit ipsius Pepini, 
unde per ratione iusta lege ei ereditare non deberet.' Deinde iterum ipse do- 
minus princeps dixit ipsius Adi: ,Ek;ce cartule, qui continet fines sancti Ma- 
ximi; ecce alia cartula, qui continf^t, quomodo ipse Ursus eos habui, et ipsa 
axor eins ibidem introibi, et quarta sua exinde tulit, et eas bendidit; tu vero, 
si potest consignare, quomodo ab illo tempore, quo ipse cartule sunt conti- 
nentem, sie eos habnisse et dominasse.' Ille antem dixit, ut statim profexus 
est, et manifestavil se dicentes, ut exinde nullam adprobare poteret. Et statim 
per indicium superii domini principi inter eis iudicatum est, ut ipse Adi ha- 
beant de ipsa terra ipsa modica terra, qui fuit ipsius Lupoli, da quäle fines 
per sacraroenta ausus fuerit ipso sibf adpropriare; et partibus ipsius ecclesie 
ex ipsa terra per ipse superscripte finis de ipso alium habeat tres sortio- 
nes. Nos superius iudex regressi a bestigiis superii domini principi inter- 
rogavimus ipsum Adi, si aduc amplius causare potuerit Quibus ipse Adi pro- 
fecsns est, et manifestavit se dicendum, ut de cunta rebus, qui fuit ipsius Ursi, 
sicut superius finis posite sunt, neque per testes, neque per monimen, neque 
per successione, neque per nulla quoque inbenta ratione exinde causare aud 
oontendere poteret in partibus ipsius ecclesie» sceptatum ipsa modica terra, 
qui fiiit ipsius Lupoli, da quäle fines per sacramenta ausus fuerit eos faoere. 






28 Ö18 Aug. 

Et statim rem ipsa retdidit adque retradidit in possessione ipsius ecclesie* Et 
DOS superios iudex iudicaviiuos, at partibus ipsios ecciesie ipsa rebus omni 
tempore securo nomine sivi habeas sine omnis requisitiooe ipsius Adi et de 
eins eredes. Et inde pro securitate ipsius ecciesie et de eins rectores hnnc ii»ip 
stmro difBnitionis emmisimus iodicatum. Qaod scripsit ego Ursos notarius 
et ioterfui. Actum Salerno. f Ego qni snpra Petras me subscripsi. 

Nach dem Drucke : De Blsiio Series principam Langobardomm CLI aoi dem Ardure 
Ton La Cara. — Tgl. $ 519 n. 9 Nachtr. 

22« Die Wittwe eines Freigelassenen verkauf ty nachdem ihr ein Königsbote 
die Be/ugniss dasu ertheilt hai^ Qrundstücke^ ohne eine weitere Gewähr^ 
Schaft, als die genauer wngegebene^ dafür zu übernehmen. Mailand 929 
Juni 10. 

In nomine domini dei et salvatoris nostri Ihesu Christi. Ugo gratia dei 
rex, anno regni eins deo propicio qnarto, decimo die mense iunio, indictione se- 
cnuda. Dum venisset Adelberga relicta quondam Petri, qui fuit habitator 
intra civitate Mediolani, et filia quondam Walperü una cum Giselbertus iudex 
germano et adiutore suo ad Lanfrancns iudex et missus domni regis; qui ex 
hac causa missus constitutus esse dicebat, petivit ipsa Adelberga ab eundem 
Lanfrancns, ut ei licentiam et auctoritatem publicam retribueret, aliqnantis 
casis et rebus ad venundandum pro eo, quod predictus quondam Petrus liberto 
fuit et mundium iam dicte Adelberge ad curtem regiam cecidit. Cum ipse Lan- 
francns iudex et missus domni regis talem audisset postulationem, pro hamore 
dei et anime domni regis ac sue mercedis eidem Adelberge licentiam dedit et 
auctoritatem publicam tribuit, predictis casis et rebus ad venundandum. 
Propterea constat, me qui supra Adelberga accepisse, sicuti et in presentia 
testium manifesta sum, qui accepi ad te domno Lamperto vir beatissirous 
sancte Mediolanensis edesie archiepiscopus et filius bone meniorie Warimberti 
argeati denarios solidos centum finitum predum pro suprascriptis casis et re- 
bus, que sunt pernominative etc. ^ sine omni mea qui supra venditrici 

et heredum meorum contradictione vel defensione; et me quem supra Adel- 
berga nee meos heredes anctores nee defensores neque restitores non que- 
ratisy quia nee ego nullo modo esse permitto, sed cum istam presentem car- 
tulam vendicionis, quas in te emittere videor, et cum exempla'de ista cartula 
de morgincap, quas tibi presentem manibus meis dare videor, et cum alias 
singulas moniminas et rationes per vos ipsos defensetis, qualiter melius po- 
tueritis» sine omni nostra contradictione; extra, que fieri non credo, si de 
meum alium datum aut factum exinde in alia parte apparuerit, cui ego dedis- 
sem aut fecissem; tunc tantummodo de ipsa mea alia datione si apparuerit, 
ego qui supra Adelberga una cum meos heredes tibi qui supra domni Lam- 
perti archiepiscopus et cui tu dederis vestrisque heredibus exmde anctores et 
defensores esse promitto; et si defendere non potuerimus aut si contra ac car- 
tulam venditionis per quovis ingenium agere aut causare presumpserimus, vel 
si agentibus consentiens fuerimus, tunc unde exinde meum alium apparuerit 
datum aut factum, vel unde exinde agerimus, in dublum vobis restituarous, 
sicut pro tempore melioratis fuerint aut valuerint, sub extimatione in eodem 
loco, quia sie inter nobis convenit. Actum civitate Mediolani. Signum 
manus suprascripte Adelberge, que haue cartula venditionis ut supra fieri ro- 
gavit, et ei relecta est. Ego Lanfrancns iudex et missus domni regis ex ius- 
sione ipsius donmi regis eidem Adelberge licentiam dedi et auctoritatem pabli- 



• ^ 



929 ^Di 10. 29 

a 

cam tribui, ut sapra et snbscripsi. Giselbertns iudex domni regis germano 
et tator atque adiutor eidern Adelberge in ac eartnla venditionis ad confirman- 
dum snbscripsi. lohannes de Sesto rogatns ssi. Gumpertus iudex domni 
mgis in hac cartula venditionis rogatns teste ssi. Radebertns iudex rogatns 
sä. Rofredns index domni regis in hac cartula venditionis rogatus teste 
ssi. Gaidoaldns index domni regis in hac cartnla venditionis rogatus teste 
ssi. Adelbertns notarins rogatus teste ssi. Angelbertns notarins scriptor 
hnins cartnle venditionis post tradita complevi et dedi. 

Aai Abschr. des XlJahrh. im Stmatsarchire zu Mailand, ProT. S. ApoUnare di Milano. 
— ^ Folj^n die Angabe der Gmndstücke und die in Verkaufiorkunden gewöhnlichen For- 
mein. — Tgl. S 230 Nacbtr. 

23. In Gegenwart des König Hugo und unter Vorsitz des Pfalzgrafen 
wird anerkannt, dass der Kläger das verbürgte Placifum nicht eingeholt 
ten, der Beklagte aber bereit gewesen sei, mit Zeugen oder Kampf zu be- 
weisen. Parma 935 Mai 30, ' 

Dum in dei nomine civitate Parme, in domuiu sancte Parmeusis ecclesie, 
in tnrre noviter edificatam a domnus Sigefredns vir venerabilis eiusdemque 
sancte Parmensis ecclesie episcopns, hubi domnus Hugo gloriosissimns rex 
preerat, sub quadam pergola vitis prope ipsa mater ecclesia, per data licen- 
ciam predicta domni Sigefredi presul, in iudicio rexsideret Sarilo comes palacii 
singnlomm hominum iusticiam faciendam et deliberandam, resedentibns cum 
eo Adelbertns vassus domnorum regum, lohannes, Arnustus, Petrus, item lo- 
hannes, Raginaldns, Aquilinus, Papins, Racharedus, Alboinus,Ritpertus, Arial- 
dns, Gamtellonus et Fulbertus iudices domnorum regum, lohannes, Sigelbertns, 
Stefanus, Petrus, Adelbertus et Gauseimus notarii sacrii palacii, Cristofalus 
scavmus ipsins Parmensis, Rimengausus, Adelbertus, Constabilis, Stabile, Cu- 
nipertus, Petrus notarii ipsins Parmensis, Berengarius filius quondam item 
Berengarii, Arialdus, item Berengarius, Adoricus, Ado, Bernardus, lohannes, 
Nambivaldns et Winigisus et Leo vassi predicto pontifici, Ivo, Bruningus, 
Gumtardns, Lamfrancus et Tetgerius vassi Huberti comes, Gundelbertus, 
Adelbertns, item Adelbertus, Cristofalus et Rimstaldus de predicta civitate, et 
reliqni plures. Ibiqne eorum veniens presencia Madelbertus notarins et 
avokato canonice sancte dei genitricis Marie sita Parma, et ostensit ibi ^ no- 
tida una, hubi continebatur in ea inter cetera, qualiter adramisset se Rednlfus 
fiiins quondam Odilardi ad probanduro per testes, quod de molendinum illum, 
qui est edificatum sub nrbem huius civitatis Parme prope porta, qui dicitur 
pediculosa, infra istos triginta annos investitus fnisset, qnousque^ pars pre- 
diete canonice enm' exinde desvestisset: ,Et ego dedi [wadiamj de placito et 
testes ipsos [ad probandnm] per testes aut omines per inquisicionem da pars 
predicte canonice; constitutum placitum missum fuit intra tres dies, quas vos 
Sarilo comes palacii ic sive Parma tenuissetis; hodie est tranacto die tertio, 
quod vos placitum teuere incipistis, et ego semper istos dies paratus fui cum 
tarn dictos testes seu cum scuto et fuste reprobacionem ipsam dandum, sicuti 
wadiam dedi.' Cum ipse Madelbertus notarius et avocatus taliter retnlisset, 
tunc predictus Sarilo comes palacii fecit predictus Rodulfus per ipsum placi- 
tum et foris qnerere; set eum ibi non invenit. Et tunc noticia per securitate 
pars predicte canonice fieri admonnerunt. Quidem et egoQualandus nota- 
rins [scripsi, anno regni]^ domnorum regum deo propicio domni Hugoni nono, 
Lotharii quinto, tercio cal. iunii, indictione octava. f Sarilo oomes palacii 



32 * 964 ha. 

,Sao cco kelle terre per kelle fini, que te bemostrai, treota anni le possette 
parte s. Mariae;* et testes Uli et eodem praeposito et sacramentales ipsios 
ecclesiae firmareol ipsum testimonium per sacratnentum ad evangelia secan- 
dam legem et consnetudinem; et ipse q. «. Amato pro pars ipsius iamd. comiti 
ante euiu pligaret se cum sancta dei evangelia ad recipiendum de praedictis 
terris testimonia ipsa et sacramenta. Et de talia inter se complendum amba- 
rum partes mediatores inter se posuerunt et abiernnt. In constituto autem, 
quod inter se posuerunt, dum ego qui supra Bisantio iudex cum plm*es nobi- 
liores viros assistebamus ante conspectum ipsius d. Atenolfi comitis, ambarum 
partes ante eum reconiuncti fuerunt. ipse q. s. Johannes presbyter et praepo- 
situs atque custos pro pars iamd. ecclesiae s. Mariae paratus erat secondum 
legem et consuetodinem cum eodem Vigelmum iudicem advocatorem ipsius 
ecclesiae et cum sacramentales suos sea et cum tres testes, nomina eomm Mari 
presbyterum ei Benerosum presbyterum et Magelfrid subdiacouum et notariom, 
ad perficiendam ipsam iamdictam consignacionem et sacramenta; quam et ipse 
qui supra Amato pro pars ipsius d. Atenolfi comitis paratus erat cum «ancta 
dei evangelia; et intimabit ipsius q. s. comiti et nobis, ut ab ipsis praefati 
testes ipse iamd. terris per ipse superius dictae finis monstratae haberent. Et 
tunc ego qui supra iudex ex iussione ipsius comiti ipsis iamd. testes separari 
fecimus, et ipsum q. s. Magelfrid subdiaconum et notarium fecimus duci in 
partem unam, et opdem Benerosum presbyterum tolli in partem aliam; et su- 
perius dictum Mari presbyterum ante nos detinuimus et eum diligenter de do- 
mini timore monuimus et interrogabimus eum, ut quod rectum ille de praedictis 
terris sciret, hocillud testificaret, exinde testimonium retderet. ille autem ex- 
tensa manu contra eodem Amatum et tesüficandoeidixit: ,Sao cco kelle terre 
per kelle fini, que te bemostrai, trenta anni le possette parte s. Mariae.' Et 
eo amoto fecimus venire ante nos iamd. Magelfrid subdiaconum et notarium, 
et diligenter eum de domini timore monuinms et interrogabimus eum, ut quod 
rectum ille de praedictis terris sciret, hoc exinde testimonium retderet. Ille 
autem extensa manu contra ipsum q. s. Amatum et tesüficando ei dixit: ,Sao 
cco kelle terre per kelle fioi, que te bemostrai, trenta anni le possette s. Ma- 
riae.' Cumque ipsis iamd. testes ita quasi uno ore testificantes, statim ab ipsum 
q. s. Amatum pro parte ss. comiti posita ibi ante eum ipsa evangelia, primis 
JGuraberunt ei ipsi iamd. testes per singuli tangendo ipsa evangelia et dicendo 
per sacramentum, ut sie esset veritas, sicut illi eadem hora de ipse iamd. terris 
testimonium retditerunt. Deinde iuraberunt ipse q. s. lohannes presbyter et 
praepositus et undecim sacramentales ipsius ecclesiae tangendo ipsa evangelia 
et dicendo per sacramentum, ut sie essent veritas, sicuti ipsis iamd. testes de 
sd. terris testimonium retditerunt. Et ita est altercatio ipsa inter ipsum q. s. 
d. Atenolfum comitem et pars iamd. ecclesiae s. Mariae per ipsa testimonia et 
sacramenta secundmn legem et consnetudinem finita et deliberata in omnibus. 
Quapropter nos q. s. Bisantio iudex, dum taliter ea onmia» quae superius le- 
gitur, inter nos acta et finita conspiceremus, iudicabimus, ut a nunc et semper 
ipse q. s. lohannes presbiter et praepositus et custos et eins successores et 
partem sd. ecclesiae s. Mariae firmiter haberent et possiderent integre ipse 
iamd. duabus peciis de terris absque omni contrarietate et molestacione nomi- 
nati d. Atenolfi comiti et de eins heredibus et partis publicae vel cuiuscumque 
homiui contradictionem. Et pro recordandum in perpetuum ea omuis^ quae su- 
perius legitur, et pro securitate ipsius iamdietae ecclesiae et de eins rectoribus 
atque custodibus, quam et per nostrum rememorandum iudidum hunc scriptmn 



964 Oct H.^ 

iudicatuju exiude ci(|Uü lohauui presbiteri cft picu^positi eniisiinus pro pars no- 
niinatae ecolesiae, quem tibi Martini clerice et notari scribere iussimus, eo quod 
interfuistis. Aotu Teaiieuse. f Ego qni supra Bisantio iudex. f Ego 
Unoaldo. + Ego FaJco. 

Nach dem Drucke: Gattula UiKtoria ahhatiac CassiDensis 1, 39 ex orig. zu Monte 
Cassino. -> > nipir tarn dictum? -- Vgl. § 518. 519. 

26. Ein Jude,v der Sahhia urtlieilt nach Gestiindnisa det' Beklagten zu 
Otmsten des Klosters Farfa. In diT Sahina 969 Febr. 

In nomine domiiii dei salvatoris uostri Icsu Christi. Temporibus d. Ottonis 
a deo corouati magni impcratoris augusti et viri vcaerabiJis Benedicti episcopi 
et Girardi comitis de territorio »Sabinensi, ineiise februarii, per indictione 
xii. Breve recordationis et uotitiam iudicatus f'aoio ego Gaido notarius de 
territorio Sabineiisi per iiissionein (luiinarii iiidicis et Leonis Bezonis et lo- 
hannis de Episcopo et Jknedicti Martini vi T^otherii et Franconis de Piniano 
et Guidonis Gregorii vX Benedicti tilii lohannis presbyteri et Gualafosse et 
Guidonis etConstantiiet alionim honiinnni. \i\ quortmi omnium presentia 
qaesivit Hubertus iudex Honiarinni filimn ciiiusdaui luhonis et Azoneni filium 
Sabini et dixit: ,V()s tenctis terram s. Mari«; in territurio 8abinensi in loco 
qui nominatur Turris suptus ipsam ci vitalem iniuste.^ Et dixenmt ambo pa- 
riter: ,Verum de ipsis n>lius aliquando liahninuis scriptum; sed nos insimul 
reddidimus in monasteriu s. Marie.' Tuno iiidicavit Guimarius et dixit: ,Re- 
futate ipsam terram ad loliannem [iro))o.situni vi ad Hubertum iudicem, qui 
est advocatus de mouasteriüs.Mari«!.* Kt appn'ht'mierunt fiistem ipsi ss. lio- 
mariuü et Azu, et refutaverunt ipsam terram et vineam in ipso monasterio et 
ad SS. prupositum et ad llubertum, quod ab illo die in antt'a ipsam terram et 
vineam non contendant nee litigent, nee per scriptum tertii generis, neque per 
Ubellum, neque per quodlibet instrunientum cartarum, neque per q\iodlibet in- 
genium vel argumentum tam per se, quam per suppositam personam. Qnia 
sie factum et difünitum est intra ipsum castellum de Postmontem, in meuseet 
indictione suprascriptis. f Eg^ Guido notarius complevi et finivi. 

Nach dem Drucke: GaUetti Gabio 114 ex reg. Farfensi n. 475. - Vgl. § 565. 

27. Im Oeinchie des Jiuh\r und Kimiffshoini WitWfrt wird eine vm^gelegU 
Takischurkunde als echt anerkanni^ tiuf üIIa ihr entgegenstehenden An- 
Sprüche verzichtet und das durch rrthcil bestätigt, Paria 974 März 14. 

Ad mouesterio sancti IV^tri quod dicihir in Cclo aureo, quod est con- 
structum foris et prope ane, urbeni Ticinensem civitate, in broilo ipsius mona- 
sterii, quod estad post tribonal basiiice sancti archangeli Michaelis, per daftaj 
lioeutia domnilobaoni aba ipsins mona>teriiin iudicio residente Wal tari iudex 
et missus domni iinperatoris iustitiat» facienda s ac deliberandas, nf sidentibus 
cum eo Walperjtus, Gumbertus, Aistuifus, Adelinus, Si^^ef'redus, Andreas, 
Aldo, Bonizo, Alo» Petras, Gisulfus, Adelbertus iudice> sacri palacii, Magin- 
fredus, Gezo, Maaro, Giselbertus qui et Gezo, et Martinus va.salli suprascnpto 
Aistuifi, seu Zenu et reliqui plures. Ibi(iue eorum venerunt presentia Leo 
archipresbiter iilius quondam lohauni una simul |cum ZenoHlioDominiciJavo- 
cato suo, et ostenserunt ibi cartu lauua comutacionis, ubi continebatur in ea 
iiordine, öicut subtcr iegitur: 

In nomine donmi dei et salvatoris nostri Jesu Christi. Otto gracia dei im- 
perator augustas, anno imperii eius deo propicio septimo, tercio die mense fe- 

F&ckar FonehonftB. IV. 3 



34 ^74 Min 14. 

bruarii, indictione sefcimda]. Gotnotacio bone fidei noscitur esse contractus, 
at vice emptionis obtioead firfmitatem eodemque nexu oblijcat contrahentes. 
Placuit itaque et bona convenit voluntate inter domnns lohannes aba mona- 
sterii sancti Petri in Celo aureo, quod est constniitum foris et prope anc Ti- 
cinensera civitatem, uec non et Leo archipresbiter filias quondam lohannis, ut 
in dei nomine debeant dare, sicut et a presenti dederunt ac tradidenint vicissim 
sibi unus alteri. In primis dedit ipse douinus lohannes aba comutacionis causa 
[eidem Leoni] it sunt spdiminas quinque et casinas et torcularas etc. ^ — 
Quidem et avicem recepit ipse donnus lohannes aba a parte ipsius mona- 
sterii ab eodem Leone archipresbiter melioratas res, sicut lex habet, et sunt 
saliciolas duas cum areis etc. ^ — Uas denique suprascriptas sediminas et 
Omnibus rebus in iam notninatas locas, ut supra legitur, sive et iamdicta petia 
de terra, abi orte excolitur, et predicta braida in campania huius Ticinensis 
supra norolDatas vel coinmutatas una cum accessionibus et ingressoras earum 
seu cum superioribus et inferioribus earum rerum, qualiter supra mensura le- 
gitur et coherentias decernitur, cum prealos earum vitis in integrum sibi unus 
alteri vicissim per as paginas pars fcoumjtacionis nomine tradidenint, facientes 
ex inde a presenti die tam ipsi quamque et successores vel eredes eoruni le- 
galiter de [eis] receperunt iure proprietario nomine, quicquitvoluerintautpre- 
viderint, sine omni uni alterius contradictione, et spoponderunt sibi unus alteri 
quicquid dederunt in integrum ab omni homine defensare. Quidem et ut ordo 
legis poposscit et ad hano previdondam commutationem accesserunt et super 
ipsis rebus ad previdendum item Aistulfus iudex et missus doniini imperatoris 
una simul et Giselbertus presbiter et monacus, missoidem domini lohanni aba 
ab eo directo, una simul et bonos homines estiniatores, qui estimarent; hü 
sunt Enverardus filius quondam lohanni, etNothari qui etKozo filius quondam 
Petri, seu Gotefred US filius condam Aldoni; quibus omnibus estimantibus com- 
paruit eorum et estimaveruiit, quod meliorata res susceperet ipse domnus lo- 
hannes aba a parte ipsius et sui monasterii ab eundem Leonem archipresbiter 
qua dedisset, et legibus comutacio ec fieri poterat. De quibus et pena inter se 
posuerunt, ut quis ex ipsis aut successores vel heredes eorum se de hanc com- 
mutacionem removere quesierint et non permanserint in ea omnia, qualiter 
supra legitur, vel si ab unumquemque omine quicquid dedemnt in integmm 
Don defensaverint, componat pars parti fidem servandi pena dublas ipsas se- 
diminas et onmibus rebus, sicut supra legitur, qualiter pro tempore fuerint 
meliorate aut valuerint sub estimatione in consimiles locas. Et pio onore sa- 
cerdotii mei, cui supra Leoni archipresbiter, nee mihi liceat ullo tempore nolle, 
quod volui, set quod a me semel factum vel conscriptum est, sub iusiurandum 
inviolabiliter conservare promitto cum stipulaciooe subnixa. Unde due carte 
commutationis uno tenore Scripte sunt. Actam civitate Ticini. P>liciter. 
Ego lohannes aba in anc cartam commutationis a me facta subscripsi. Ai- 
stulfus iudex domini imperatoris nichilque mihi iinpediente in rebus meis in 
suprascripto loco et fundo Monte missus fuitut supra. Ego Giselbertus pres- 
biter et monacus, qui super ipsis rebus accessit et missus fait ut supra. Sig- 
num manibus suprascriptorum Enverardi et Rothari qui et Rozo seu Gotefredi, 
qui super ipsis rebus accesserunt et estimaverunt ut supra. Gerolimus iu- 
dex domini imperatoris rogatus subscripsi. Giselfredus iudex domini impe- 
ratoris rogatus subscripsi. Petrus notarius sacri palatii rogatus subscripsi. 
Daivertus lege vivente Romana rogatus subscripsi. Signum manus Do- 
mind filii quondam Radaldi lege vivente Romana teste. Aldo iudex domini 



974 Mftrz 14. 35 

iiuperatoris rogatus subscripsi. Sigefrcdus nutarius sacri palatii rogatus 
subscripsi. Ego Tuiinus notarius sacri palatii scriptor huius carte conunu- 
tationis post tradita coiuplevi et dedi. 

Carta ipsa comnmtacionis ustensa et ab ordiue lecta interrogati sunt ipsi 
Leo archipresbiter et Zeno filius quondam Doininici et advocatus ab bis iudices 
et auditoiibus, pro quia carta ipsa coniinutacionis ibi osteiiderent. Qui dixe- 
runt: ,Vere ideo carta suprascripta cüinmutacionis ic vestri ostensimus pre- 
sentia, ut ne silens aparean et nee sodiniinas et casinas et torculoras super 
habente seu et oninibiis n>lais ipsis, quibus sunt positas super fluvio Padi in 
locas et fundas liuciano, Spariano, Monte Nigrini, Sancto Secundo, Generasi, 
Cerclaria, Arena, <|uod estat non uiultuni longe da castro quod dicitur Vico 
Baroni, et item Arena seu in Albareto, quod et ortuin unum suburbium hu- 
ius Ticinensis non multuni longo a basilica sancti Thoodori, sive et braida una 
in cainpania huius Ticinensis, qut? iacont prupe braida (pie dicitur Petri Ade- 
iardi, que suprascripta le^itur (.'onunutacionis carta, iusta suprascripta com- 
inutacionis carta ad nostrani habenius et detinemus proprietateni et, si quis- 
libet homo adversus nos ex inde aliquit dicore vult, parati sunius cum eo ex 
inde in racione standuni; et (|Uü<i plus est qucrinius, ut dicant suprascripd 
dominus Johannes aba monasterio sancti Petri (]uod dicitur in Celo aureo, quod 
est fundatum foris et prope anc urbeni Ticin(Misem, et Toxbertus filius quon- 
dam Gisberti eins et ipsius nioiiasterii advocatus, qui ic ad presens sunt, si carta 
suprascripta conunutacionis, quam i«^ ostcndimus, bonas et veras est, vel si 
suprascriptc dominus Johannes al»a eam ficri n»gavi, aut si manu sua propria 
finuavi, vel si sediminas et onmibus rebus ipsis ot eodem ortum seu iamdicta 
braida, que in suprascripta legitur connnutationis carta, nobis Leoni archi- 
presbiter et Zenoni avocato, et de pars ipsius monasterii contradicere quesierit; 
aut si saliciolas duas cum areas, in <{ua estant, (^uibus sunt positas infra Ca- 
stro Casteno, et sediminas et casinas et torculoras sui>er habente, seu et Om- 
nibus rebus illis, quibus sunt j>ositis foris et prope oodeni castro ineodem loco 
et fiindo Casteno, quas ego Leo archipresbiter parti ipsius monasterii ad 
vicem dedit pro illis, quas inde recepi superius, receptis et consignatis habent 
aut detinent parti ipsius monasterii iusta suprascripta conimutacionis carta 
a non.' Cum ipsi Leo archipresbiter et Zenoni ot advocatus taliter retullissent, 
ad hoc responderunt ipsi domnus lohannes aba et euudem Tesbertus eius et 
ipsius monasterii advocatus, dixerunt et professi sunt: ,Vere carta. ipsa com- 
mntacionis, quas nos Leo archipresbiter vi Zenonus et advocatus ic ostensi- 
stis, bona etvera est et omnia itii verum est, sicut inea legitur. Et ego dom- 
nus lohannes aba eam fieri rogavi et maiui mea propria firmavi, et iamdictas 
sediminas et omnibus rebus in easdem locas et fundas Luciano, Spariani, 
iloute Nigrini, Sancto Secundo, Generasi, Cerclaria, Arena, qui estant non 
multum longe a castro quod dicitur Vico Baroni, et item Arena seu in Alba- 
reto, sive eodem orto et iamdicta braida in campanea huhis Ticinensis, que in 
ipsa legitur commutacionis carta, tibi L(;oni archipresbiter da parte ipsius 
monasterii non contradisimus, nee contradicere querimus; quia nee legibus 
poeumus, eoquod easdem sediminas et omnibus rebus illis et predictum ortum 
Are iamdicta braida iusta ipsa commutacionis carta tuis propriis sunt et esse 
debtfDt ex lege, et nobis nee parti ipsius monasterii ad habend um nee requi- 
rendom nichil pertinent nee pertinere debent ex lege, pro eo quod saluciolas 
ipsas et areas, in qua estant, seu iamdictas sediminas et omnibus rebus ipsis. 
quibus sunt positis in eodem loco et fundo Casteno, quas tu parti ipsius mo- 

3« 






36 974 Mira 14. 

nasterii a vicem dedisti pro illis, quas inde recepisti, ipsis receptis habemus 
et detioemus parti ipsius monasterii iostaipsa commutacionis carta.' His actis 
et manifestacio ut supra facta rectum eorum omnibus conun snpra indici et 
anditoribus paruit esse et iadicaverant, nt iusta eorum altercapcione et eorum 
domni lohanni aba et Teiberti avocato et professione et manifestacione, ut ipse 
Leo archipresbiter iamdictas sediminas et omnibus rebus in easdem locas et 
fundas Luciano, Spariani, Monte Nigrini, Sancto Secundo, Generasi, Gerda- 
ria, Arena, que estad non multum da Castro quod dicitur Yico Baroni, et item 
Arena seu in Albareto et eodeni orto seu predicta braida iusta ipsa commu- 
tacionis carta ipse Leo archipresbiter ad suam proprietatem habere et detinere 
deberet; et ipai domnus lohannes aba et Teybertus eins avocatus, seu pars 
ipsius monasterii, ooanerent exinde taciti et contenti. Et finita est causa. Et 
anc noticia pro secnritate eidem Leoni archipresbiter fieri admonuerunt. 
Quidem et 0go Tunnus notarius sacri palatii et iussione suprascripto misso 
et iudici amonicione scripsi, anno imperii domini Ottoni deo propicio septimo, 
nonodedmo kalendas aprilis, indicione secunda. Waltari iudex et missus 
domini imperatoris interfui. Walpertus iudex sacri palatii interfui. Ai- 
stulfus iudex doinini imperatoris interfiiL Sigefredus iudex sacri palacii in- 
terfui. Bonizo iudex domini imperatoris interfui. Gunbertus iudex domini 
imperatoris interfui. Lafrancus iudex sacri palatii interfui. Adelmus 
iudex sacri palatii nihilque mihi impediente in rebus meis in suprascripto loco 
Arena interfui. Gisulfus iudex sacri palatii interfui. Azo iudex domini 
imperatoris interfui. Andreas iudex sacri palatii interfui. Petrus iudex 
sacri palt^ii interfui. 

Sigefredus iudex sacri palatii auctenticum huius exempli vidi, legi et sie 
inibi continebatur, sicut ic legitur exemplo littera plus minusve, et me in ipso 
auctentioo interfui. Gualterius iudex sacri palatii et missus domini impera- 
toris auctentico huius exempli vidi, legi et sie inibi continebatur, sicut ic legi- 
tur exemplo littera plus minusve, et me in ipso auctentico interfui. Lafrancus 
iudex sacri palatii auctentico huius exempli vidi, legi et sie inibi continebatur, 
sicut ic legitur exemplo littera plus minusve, et me in ipso auctentico inter- 
fui. Adelmu^ iudex sacri palatii auctentico huius exempli vidi, legi et sie 
inibi continebatur, sicut ic legitur exemplo littera plus minusve et me in ipso 
auctentico interfui. Bonizo iudex domini imperatoris auctentico huius exempli 
vidi, legi et sie inibi continebatur, sicut ic legitur exemplo littera plus minusve, 
et me in ipso auctentico interfui. Andreas iudex sacri palatii auctentioo 
huius exempli vidi, legi, et sie inibi continebatur, sicut ic legitur exemplo lit- 
tera plus minusve, et mein ipso auctentico interfui. Azo iudex domini im- 
peratoris auctentico huius exempli vidi, legi, et sie inibi continebatur, sicut ic 
legitur exemplo littera plus minusve, et mein ipso auctentico interfui. Tun- 
nus notarius sacri palacH auctentico huius exempli manibus meis scripsi, vidi, 
legi et sie inibi continebatur, sicut ic legitur exemplo, littera plus minusve. 
Ego Asmo notarius et iudex sacri palatii auctentico huius exempli vidi, legi, 
et sie inibi continebatur, sicut hie legitur exemplo litera plus minusve, et anc 
exempla exemplavi. 

Ego Bemardus Glona notarius sacri palatii exempluiü huius exempli 
vidi et legi, et sicut in eo continebatur, ita in hoc legitur exemplo, preter lit- 
teram plus minusve, et preter quod ibi corrosum vel deletum fuerat, quod dis- 
cemere non valui, et in hoc exemplo subscripsi. Ego Bonus lohannes sacri 
palacii notarius exemplar huius exempli vidi et legi, et siout in eo continebatur, 



974 Min 14. 37 

ita in hoc legitnr exemplo, preter literam plus mbusve, et preter <faoi ibi 
corrosnm vel deletam fberat, quod discernere non valni, et hoc exemplmn 
scripsi. 

Nach Abschrift aus beglaubigter Kopie im Staatsarchife zu Mailand. — * Es folgen 
sehr genaue Angaben über die Lage der Tertauschten Grundstücke, welche nahezu zwei 
Drittel der ganzen Urkunde füllen. — Vgl. S 12 n. 1; 13; 230. 

28. Im Gerichte des Judex Patdua tvirdj da die Kläger nicht beweisen 
können und nicht lu schwören wagen, durch Urtheil des Judex zu Gunsten 
des Angeklagten entschieden. Ravenna 975 Dec, 19. 

Id nomine patris ac filii ac spiritu saneti. Anno deo propitio pontificatos 
domni Benedicti snmmi pontificis ac universalis papae in apostolica sagratis- 
siina beati Petri apostoli sede secundo, imperatore domno piissimo ac augosto 
Otto a deo coronato pacifico magnu imperatore, in Italia vero anno primo, die 
nonadecima mense december, indictione secunda, Ravenne. Divaliumqni- 
dem augustorum n[ormiJter reperitnr sanciitum, ut quieumque a legalis [cal]- 

colo fine tenus examen p^veniunt, hoportet que rescriptum perit 

suis temporibus mo[ra et] intervallo ad[hi]bita suis confirmetur atque legaliter 
finita [non] denuo repete[n]tür aut [lites iterato] limite replicen[tur fraudo- 
lente] dolo inrefragabiliter vincalo . . . ibitus, ut in libro legiturNove[Ilaram]: 
Negotium iam finito [nullo modo] volumus refrigari; et in libro Godicum: 
[lustas] causas vel lites legitimis transactionibas finitas etiam iam ab impe- 
riali rescripto suscitari non hoportet. Tgitur cum Christi auxilium cum re- 
sideret domnus Paulus dei omnipotentis misericordia index ante ostium mo- 
nasterii saneti Petri apostoli primate domini, ac cum eo ibique residentibus 
[quamqne] adstantibus [multis] nobilitatis polentibus ac bonae hopinionis seu 
laadabilis fameviris, cor[um] nom[ina hec] sunt: inter [quos] etiam in primis 
Andreas umilis presbyter sanctae Ravennatis ecciesiae, Leo presbyter ac mo- 
nachus regularis saneti Apolinaris pontifici ac martiris Christi .... Redaldus 
et Andreas nobili viri germani magis/r/ m\\\tum fil. quondam lohannis qui 
vocatur Casa in Carro, Petrus qui vocatur Bonizo fil. Dominicus consul ac 
ne[gotiator], Dominicus quondam Orcicionus, Benedictus q. v. Bonitu fil. quond. 

Ursus, Petronilla, Petrus de Matoli, Richardo fil. quond. Ben[edicti], 

Apollenaris fil. lohannis de Matteracio, Martinus fil. Magni, lohannes Capritia» 
lohannes q, v. Guido fil. quond. lohannis Gubia da Livem . . . ga, Yitalis 
Paulus fil. quond. Martinus cancellarius ac presente [me Do]m/n2nis in dei 
nomine tabellio huius [civitatis Ravenne] ac aliis plures, que longum est ad 
scribendum. In nostro[rum suprascriptorum] omnium presentia [ven]/en8 
. . . Petrus da Nuolis, que est institutus avocatore ipsi presenti Jo- 
hannes et Magno filii quondam Coustantino, locutns est dicens: ,Quero ad 
istum presentem lohannes presbyter, quomodo evenit ad suam potestatem ao 
habet ac detinet mobilibus rebus, aurum, argentum, ere, ferro ac pannos et 
monimina cartarum, quas fuit de quondam Deusdedit presbyterum germano 
meo, quem abi prefatis Tohannes et Magno gemam>, qui tenet eins successio- 
neni et licatior. contendit.' Ad hec respondens suprascriptus lohannes pres- 
byter pariter cum suprascripto Richardo avocatore suo: ,Est verum nostra 
que mobilibus rebus, aurum, argentum, erem et ferro et pannos et monimina 
cartarum, quas fuit de quondam Deusdedit presbyteri germani et ... ad mea 
potestate devenisset aut ego habeam aut detineam aut haberi contendam, qae 
ill'irum . . tineam L cuntentione suprascripto germano Deusdedit obsig 



Jl 



38 .975 Dec. 19. 

respondere debe^^s.' Et andiens predictns domnus Paulus iudex dixit: 

,Si vnltis [contenderej ac lege fmiri, eligite utrariue parte utrumque vultis exe- 
cutore, qui vobis mittat seu dedaturque fidoiussoro.' Quod ita fecit Dominicus 
qiii vocatur Ursicinus; primis parte (luerentium sit a Petrus de A . . . ol 
avocatore siipni.'icripfi lohauulf^ rf^lnguo gcruiano dedit fidoinssore etlevavit 
eum suprascripto Rodaldus niagister niilitia«» (in obligatuj solidos centum; 
postea aulem dedit fideiussore pars respondoutiuni suprascripto Richarde avo- 
catore suprascripfi lohaunis presbyter et levavit etnn predictus Redaldus 
magister militum in o!»Iigatu siniiliter [solidos centum J. Den[uo] vero repli- 
cantes ac altercantes, litigantos litigavorunt per cmmia, sicut etprius narat^m 
est [DeindeJ vero domnus Paulus iudex talia auditis interogavit predicti ger- 
mani pariter cum suprascripto avo'^atorf^ suo dixernnt: ,Nequaquam ac pro- 
bare possumus, nee modo, neque etiam in antoa.' Mos donuuis Paulus iudex 
talia hauditis dixit : ,Postquam probare non potestis, neque modo, nccunquani 

in antea, fpergitej ad sancta dei evangelia vi inret ti que res de 

ac ipsis ambos germanos [)ariter chuu su[>rascripto avocatore [suo| di- 

xerunt: ,Non ausi sumus dicere d . . . suo.' Et ipso domnus Paulus iudex di- 
xit: ,Quare non?' Quitquit mea, anima nostra perewr/e 

laqueis inodari.' Predictus vero donumsPauhis iudex dixit: ^Postquam fpro- 
bare] non potestis, nee inrare non audes, iudico ogo, ut fperdatisj istam ve- 
stram accionem et [in perpetuum | sitis hifh taclti et content! vos cum eredibus 
vestris, et iste lohamies presl»yter cum avocatori suo sit fsecurus et] pacificus 
cum suis subcessoribus in intogro; ac aliter cum snvfjctis contra eundem lo- 
hannis presbytero vel a suum avocatorem aut successores, iudico, ut compo- 
natis solidos centum ana den. duodecim. Hoc factumj et dofinitum est sul) die 
et mense et indictione secunda, Ravenno. A''P, P«iulus deo annuente da- 
tiviis eiiim se ne . . . . ut anpra hfiHur iudiams ssi. Andreas fmagisterj 
militum in ac indicatum ut s. I. interfui et ssi. Tasilo in ac iudicatum ut s. 
I. interfui et ssi. Petrus filio Dominicus consul et capitulario in a iudicato ut 
s. I. interfui et ssi. Patri filio qu .... in oc iudicatum ut supra interfui et 
ssi. Dominicus til. condam Ursicini in oc iudicatfmn ut s. 1.] interfui et 
ssi. [Dojmm/Vus in dei nomine tabellio civitatis Ravenne scriptor hunc iu- 
dicatum ut s. I. post roborationem iudicum et nobiliorum [vironimj complfevit 
et] absolvit. 

Nach dem Drucke: Morbio Storie dei niunicipi Italiani 1,116. Die wichtige Urkunde 
ist Dicht allein durch Lücken, deren Umfang im Drucke sehr ungenau angegeben scheint, 
sondern auch durch ausserordentlich viele I^sefehler entstellt: zum grossen Theile mussten 
diese belassen werden; wo ich glaubte, sie mit Sicherheit bessern zu können, ist das vom 
Drucke Abweichende kursiv gesetzt. — Für die Einreihung zu 975 sprechen Pontifikatsjahr 
und Indiktion. — Vgl. S 20ff.; 476 n. 10; 477 n. 5; 562 n. 4. 

29. Unter Vorsitz der Kaiserin Adelheid und im Gerichte des Pfalzgrafen 
und eines Königsboten wird auf schriftliche Bitte der verwittweten Her^ 
zogin von Venedig ein Getreuer derselben zum Vormund und Vogt derselben 
bestellt und von diesem eine vorgelesene Verzichtsurkunde derselben von 
976 Sept. als echt anerkannt, Piacenza 976 Oct, 25. 

Dum in dei nomine in subnrbio civitatis Placentie, in Castro, ubi sancti 
Äntonii martyris humatum corpus qaiescit, in lobia rotunda, que est in capite 
de salamaiore ipsins castri, ubi domina Adeleida imperatrix prgerat, pro data 
licentia douini Sigidfi episcopi ipsius sancte Placentine ecclesie in iudicio resi- 
deret GislebertuA comes palatii, ana cum Gibardo, qoi et Agebizzo, misso do- 



^ 



* : 



•• ^ 

r ^'.r 



976 Oet. 25. 39 



mini imperatoris singnlomm hominum iiistitias fadendas ac deliberandu» 
sideiitibus cum eis Lanfranko comite ßlio Riprandi atque^ coiiiite, Aoärea^ 
Cumberto, Peredeo, Farimiindo, Undulfo, Adualdo, loanne, Aloardo, Arnnlfo, 
Teuperto iudicuin domini imperatoris, Boso de Caiiale vassus domini Uberti 
episcopi, Arialdus, Davit, Arestagiius, Lanberto, Ilualbertus, Gariardus de 
Burla, Teudaldus vassi predicti Riprandi comitis, et alii plures. Ibique 
eorum veniens presentia Dominicus, filius Dnminici ex finibiis Venetiarura, qui 
Carimano vocabatur, neo non ex alia parte lldeverto, filius quondam Ingezoni 
de finibas Tuscie, v/issus donine coraitisse et advocatus domine Valderade, olim 
ducatricis Venetarum, qui interventu et potitione apud dominam Adeleidam 
imperatricem ipsum Ildevertnni suuni instituerat esse tutorem et advocatum. 
Et dum ibi presens ipsa epi>tola lecta fuisset, continens ordinem, sicut hie 
subtus legitur: 

Dominae Adheleide semper augustae Ilualderada quondam Veneticorura 
dux vestrisque cunctis obedicns iussis perpotue servitutis obsequiuni. Noverit 
vestra imperialis maiestas, vestroniraque fideliuni compf-riat industria, per 
nostrarum harum iitti-rarum indiciavestram devotissime flagitare clementiam, 
\it llildeberoni fideli uiaiestatis vestre^ et nostro concederc dignemini, quatinus 
ad difiniendas lites et lauduni dt^in scriptum, «juod duci Veneticorum suisque 
Veneticis scribere iussiinus secunduni iudicum iudiiMum, noster sit advooatus. 
Erat (-pistola ipsa ab eiusdem Ilualderadc annulo sigillata. Et tunc ipse 
Gislebertus comes palatii per iussionem don}ine Adeb-iede imperatricis eidem 
Ildcberoni licentiam et auctoritatem pul)licam tribuit, ut ipsius Ilualdrade olim 
ducatricis tutor et advocatus exi^teret. Et tunc ibi presens ipse Dominicus, qui 
Cirimano vccabatur, in vicem Petri ducis, qui vocabatur Ursiolo, senioris sui 
seu reliqui populi Vonetiarum ostendit ibi monimen unum, ubi continebatur in 
ea ab ordine, sicut bic subtus logitur: 

In nomine domini losu Kristi. Otto gratia dei imperator augustus, anno 
imperii eius hie in Italia ("deo propicio | nono, sub die de mense septembre, in- 
dictione quinta. Feliciter. Act'epto securitatis mitto ego Hualderade, reiicta 
quondam Petri ducis Candiani, filla boni Petri ducis, qui lege Salica vivere 
visa smn, cum meis horedibus vobis domino Petro Ursiolo duci Venetiae, seu 
ad omnem populum Veneticonnn, maioros, mediocres et minores, a maximo 
usque ad minimum, et universis heredibus, de cunctis et super totmn habere 
raagnum et parvum, quod milii babere pertinuit, da parte iam dicto quondam 
defuncto domino viro meo, atque de ipsas quatuor centum libras de argento 
coperto, que pro morganationis carta mihi pollicitus existit dare, cum ei in 
coniugio accepit, et de cunctis aliis babere, que pro eodem morganado mihi 
donavit, seu et de filii^ quarta divisione de universis suis rebus, quod mihi 
itaque dare promisit, nee non etiam de universa re, que infra ipso morganado 
continuit, quam modo de onmia et in omnibus, tam de infra ipso morganado, 
quam quoque de foris ipso, vel undecunque aliquid de omnibus habere perti- 
nuit, sive ad filio meo Petro defuncto etiam, et quae ego in ipsius vita acqui- 
sivi vel inveni atque laboravi, cunctum et super totmn omnia in omnibus trans- 
acte atque definite nie et da parte filii mei Petri, undecumque ad nobis aliquid 
habere pertinuit de parte Petro duci domini viri mei, per vivam finem me 
liberastis ante presentia Gottifriddi oancellarii et missi domin? Adelegide im- 
peratricis et ceterormn bonor umatiiue nobiliorum hominum, tamdeviis, quam 
quoque de inviis, verum etiam et de onmes res et species magne vel parva, 
tain terris, casis, aumm factum et non factum, argentum factum et non factum. 



40 -»76 Ort. 25. 

sive aere, terr»), stagno, plnnibo, locti< sternei«. arina, navigia, ordinea, uten- 
siKa, pretio la^oratorio, sen'os et aiicillas, inoMIo vel immobile, et de omnibus 
sese movendibiis plonissimam et wraminttM* nos ^tatnimns deliboratum fineni; 
venmi etiani et de omni (?ollt»gantia. ro^adia. ••oiiiiiien<latione prestito atqxie 
negociis, et de nmiü ratione, aIten^ati<Mie. <'a|)itulatifnie, inqnisitione, queri- 
monia et d<^ uiiivi'isis i'aj»itiili<: etiain »-t de o?iiiiihus et in omuibiis, quae ab 
initio cum sii|»rasm|»tn i|ii<ui(lani 4ioniiiin Pi*tn» diiH vin» meo usqiie ad diem 
mortis eins oum ei». ft nn< po^t fin^ (»liitiiin tie qiuilicnmqne re, tam de illins 
parte, quam et da niea et de mum) tlefmh.'to tilin. usqiie modo in siinul habuimns 
de nniversis rebus <ubtns vel snper teirani. «juaeouinqne di<*ere vel cogitare 
prevalet; ut nullis diebus millisqu»* t»Mnporil»u<ner vo<, domine Petre dux, nee 
tuos heredes, nee «Miitra nibiin Veneticum maiorem aut minorem, nee contra 
eonun heredes null«» iinijnam tt^i?)jiore «le iam di-ti^ onmibus rebus mobilibus 
vel innuobilibns ai,'i*r»* aut eaiisart* vel rei]uirere aut <ninmovere nullo unquam 
inviolare presnmat, pro millo qiinvi< iiiir»uio aut aliqiio artrnmento. ut mos est 
artis, astutie h»nnane, iieepr») nie ip<a, n» que <ubMii<«»a p»-r<ona hrnuinum, non 
de intra rej»no net]u»'<b' furi^reijno. d- nulla. qua»* Nub«»elo -'onsistit, aut agere 
aut oausare vr'l «»ahnmiiare, ner ullam unqiiani in tempon» aliam querimoniam 
facere, sed taeita et quieta oninibn< profntnri< teinpiiiil.u<: im» onmibus vobis 
esse protiteor quieta a preN.-nii »li»- ^i hüia dn omni liabi-re masrno et parvo, 
que mihi in if»<a oarta nhu*i*anationi^ i^oiitinuit. quam vir meu< mihi fecit, omnia 
et in onuubnsde super totuni inedfliliera^ii: de /r-tero antem alio habere et de 
universis eun«*ti^ rel»n<, und^ nirnque ali-iuiil da part»* viro meo aliud da illius 
parte mihi habert* prtinuit, tarn de ip<iu^ d 'imin. quam qu«Hjueetde ipso vel 
toris ipso morijanadi^ vel d»» univef>ii< :\\']\>, -•■ teris rebu< onmia et in omnibus 
plenissime ad u\o nwj.i.r nihil rrMiiaii^id- inilla re, qua hotno eogitare potest, 
quod vt»s vel eunetum pojuilnni Ver-etie da niea parte vel da part4* filii mei 
aut da illiu< parte \iro meo aiiq'liii< r^quirei'' di'l'Kinui<: -«ed semper ad me 
meosque parente^ vtw ve^itri'^tpi»' )it?'»de< <t' uri inaneati-« perpetuis tempori- 
l)us: et ante ptMio de ni:Mi '*\\\a< rijo nireum da meis parentes m 

Venelia« atlthi\i. eui Mniqr.- pe» ^ >: < ho!'Miuiii; ind^- in venire (^t elarificare po- 
tueril, et mihi e\inde \%A ad www.v. '\\\«\\w pleiam fiiHas legem, secuuduni 
vestram ei Mosiram eoiivueiudin 'n. ijuod <i ullo unquam in tempore de om- 
nibu»i rebns mol»ililMi'* vel ininobili! ii<, que-ninque iam di«.'tus vir maus hoc 
aiMptisivit seetd»», aliquid reqtiirer-' vel submovere vel querejare aut ulla queri- 
moiiia dl» mann«» xel de parvo per quaUvunqu«* vi< ingenium facere presump- 
Hvvw Ni\e per nie auf p<M ali«|uaie ^ulT:iissam pcrsonam hominum, tunc oom- 
punt>re pionutio i-um nhis her^Hlibiis vobi> iam di<*to domino Petro duci et 
ve»itni iieiedibiis >e\i et ad o'nnem poj>ulum Venetie vel ad eorum heredes 
iinitt obiKo libras «^MituiiK luedieiafis eamere domini imperatoris, et medieta- 
fnm vobti \tiuiM ICtwK'dto Si^iunii manus suprascripte Hualdrade ho- 

neile reuune. quae h.uu* paüinrtm 'ieouritatis fieri rogavit, ad omnia suprascripta 
v\ iideiifum e«( (ietcirVvddu> oani^ellariu^ et missus imperatricis auguste 

«uliiim'i|i«i. Xiiioum Ihhm qu>>ndHm Stefani et Gayrardi filii quondam Fari- 
lUUndl VM«Mi («ottitVeddi o.uiivllarii vivente lege Salica testes. Signum ma- 

^H^iuie HIm quomlitn \r'\mis et Dezo filii quondam Teutionis vassi do- 
iIMU urniv^Jon^. I^ibertus filius quondam Gariardi testis. Sig- 
m^k ainuH llhi qnomliiiu Mauri, et Dominici qui Carimano vocatur, 
I Ulli qH«M»lÄiw Hoinmfti de Rivoalto testes. Ego Stefanus testis 



976 Oct. 26. 41 

tarins atqne iudex domini iniperatoris rogatus, qui hanc paginam secoritatis 
scripsi et oomplevi. 

Monimen ipsum ostensum et ab ordine lectom interrogatus est ipse Do- 
minicas Veneticus, quid monimen ipsum ibi ostenderet? Qui dixit: ,Vere in 
deo monimen istum hie vestri ^ ostensi presentia, ut ne quilibet homo dicere 
possit, quod nos eam silens aut occaltum vel colludiose^ habuissemus aut de- 
tenuissemus, aut per viin oidem Hualderade olim ducatrici eum fieri fedsse- 
mus; et quod plus est, quod indicat iste Hildeverto, qui hie ad presens est 
tutor et advoeatus ipsius domine Hualdrade olim dueatricis, qui ex eins parte 
hie venit, si monimen istum, quem hie ostensi, bonum aut verum est, aut si 
ipsa domina Hualdrada eum fieri rogavit, aut manu sua propria firmavit, aut 
si ita permanere volet, sicut in istum monimen, an non/ Ad haee respondens 
ipse Hiltevertus tutor et advoeatus iam diete Hualdrade olim ducatrieis dixit 
et professus est: ,Monimen ipsum, quem Dominicas sie ostendisti, bonus et 
verax est et ipsa Hualderada sua bona voluntate sine ulla vi ipsum munimem 
fieri rogavit et mann sua propria firmavit et ita permanere vult, sicut ipsum 
munimen, quia sie inter ipsos stetit et eonvenit/ Et hanc notitiam, qaalis acta 
est pro securitate eiasdem Petri dueis seu Dominici, qui vocatur Carimano, 
seu reliqui populi Venetiensis fieri admonuerunt, ut in posterum nulla oriatnr 
contentio. Quidem et ego Turiprandus notarius sacri pallatii ex iussione 
predicti eoroitis palatii et missi seu admonitionem iudicum scripsi, anno im- 
perii domini Ottonis imperatoris augusti deo propicio^ nono, octavo kalcndas 
novembris, indicdone quinta. Gislebertus eomes pallatii subscripsi. Sig- 
num manus predicti Gibardi qui et Gebizzo missi domini imperatoris, qui in- 
terfui. Andreas iudex sacri pallatii interfui. Cunibertus iudex domini 
imperatoris interfui. Iredeus iudex saeri pallatii interfui. Farimundns 
index sacri pallatii interfui. loannes iudex saeri pallatii interfui. Adpal- 
dus iudex saeri pallatii interfui. Alardus iudex sacri pallatii interfuL 

Nach Abschr. aus dem Codex TreTisanus, früher im Staatsarchire zu Wien, jetzt zu 
Venedig. — ^ ai^4? item? -~ • Abschr. man« nottre. — ' ündeutUch. — ^Abschr. 
unum, — ^ Abtehr. §<dloquium. — ' Abschr. dsieripti. — Vgl. S 12 Nachtr. zu n. 2: 13 
Naehtr.; 15 Nachtr. sn n. 4: 180; 223 n. 13. 

30. Im Gerichte von Königahoten werden (Um Kloatei* Farfa nach Oe- 
8tändnis8 der Behlouften die beanspruchten Güter durch Urtheil aller An-- 
weaenden zugesprochen» Im Marsisrhen 981 Au^j. 

In nomine domini. Notitia brevis iudicatus, qualiter in territorio Marsi- 
cano, in ipso campo de Cediei, intro ipsam casam domni Ottonis imperatoris 
augusti, in plaeito, ubi residebant Petrus venerabilis episeopus et Arnolfos 
comes et Drusico eomes et Ansifredus eomes missi sacri palatii, et cum eis 
residebant Ingizo iudex [et Hildeprandus iudex et loseph iudex] pro singulo- 
rum hominum deliberanda intentione, et cum eis residebant Lioto et Mainar- 
dus vicecomites, et Milo filius ss. Liotonis, et Tebaldus et Nozerius et Liuduinus 
germaoi filii eondam Liuduini, et lohannes qui vocatur Gualazerius, et Maimo 
et Grottifredus filii eondam Maimonis, et Stephanus et Pontius filii oondam 
Vallonis, et reliqui plures cireumstantes et residentes. In istomm omnium 
SS. presentia venit Tohannes abbas de monasterio sanete Marie sito Pharphe, 
secum habens Ingezonem iudicem et advocatum eiusdem monasterii, querelam 
reddendo adversus Teudiuum comitem, qui in nostra presentia stare videbatnr, 
et tenebat res sanete Marie, ipsam eurtem sancti lacobi et sancti Helie, et 



( 
1 



42 d8i Aug. 

ipsnm molintuD, quod pertinet ad sanctum Georgium. Tanc ss. episcopus et 
88. comites et iudices et boni homines talibus auditis interrogavernnt ss. Teu- 
dinum coroitero, qnid exinde diceret vel contendere voluisset. Ad hoc respon- 
dit ss. Teudinus comes : ,De ipsis ss. curtibus et de ss. molino litteras me puto 
habere.' Tunc ss. episcopus et comites et iudices iadicavenint, ut daret gua- 
diam demonstrandi ipsas litteras. Et dederunt spatinm ss.Teudino comiti us- 
que ad tertium diem. Et reversus est ss. Teudinns comes in aliad placitum in 
..- presentia ss. episcopi et iudicum et bonorum hominum et ss. comitum. In ea- 
■'-^..dem hora erexit se ss. Johannes abbas cam ss. advocato suo et dixit: ,Domne 
episcope et comites et iudices et boni homines! isteXeudinns comes dedit nobis 
guadiam demonstrandi literas de ipsis rebus sancte Marie, unde nos eum que- 
rimus.' Tunc ss. comes respondit et dixit: ,De ipsis rebus, quibus vos me in- 
quisistis, nichil mihi pertinet, nee pertinere debet, neque modo, neque in antea, 
neque per hereditatem, neque per nullam inventam rationem.' In eadem 
hora requisierunt ss.Iohannes abbas et ss. Ingizo advocatus eius similiter Rai- 
naldum comitem et Randuisium gennanos fratres: ,Domne episcope et comites 
et iudices et boni homines ! iudicate nobis de Rainaldo comito et de Randuisio, 
qui in vestram presentiam stare videntur; scire volumus, quid dicere volt de 
ipsis rebus sancte Marie, de ipsa curte sancti lacobi et de curte sancti Helie, 
et ipso molino, quod pertinet ad sanctum Georgium.' Tunc ss. episcopus et 
comites et iudices interrogavernnt ss. germanos, quid exinde dicere vel respon- 
dere voluissent. Ad hec responderunt ss. germani unanimiter et dixerunt: ,De 
ipsis SS. rebus et prenominatis curtibus et ipso molino neque nobis, neque he- 
redibus nostris aliquid pertinet, nee pertinere debet, neque modo, neque in 
antea, neque per hereditatem, neque per conquisitum, neque per ullam inven- 
tam rationem.' Tunc ss. episcopus et comites et iudices et boni homines tali- 
bus auditis, que ss. germani renuntiaverant et dixerant, rectum eis comparuit 
esse et iudicaverunt, ut suprascripti exinde requiescerent de ss. rebus, et ss. 
lohannes abbas et sui successores ipsas ss. res haberent et tenerent ad pro- 
prietatem securius ad partem iam dicte sancte Marie. Et finitum est in isto- 
rum omnium ss. presentia, sicut lex erat. Et ego Maio notarius ibi fui et 
ex dicto et commendatione ss. episcopi et comitum et iudicum et bonorum ho- 
minum hanc notitiam brevis iudicatus scripsi, anno ab incarnatione domini 
nostri Ihesu Christi dcccclxxxi., et imperii magni Ottonis filii quondam 
domni Ottonis imperatoris augusti anno xiiii., et die mensis augusti, per in- 
dictionem viiii. Actum in Marsi, mense et indictione ss. f S. m. Ar- 
nolfi comitis et missi sacri palatii, qui ibi fuit. f S. m. Drusii comitis et 
missi sacri palatii, qui ibi fuit. f S. m. Anfredi missi sacri palatii, qui ibi 
fuit. f Ego loseph iudex ibi fui. f Ego Hildeprandus iudex ibi fui. 

Nach Abschrift aus dem Regristr. Farfense, Cod. Yaticanus 8487; mitgetheilt tod 
Stampf. — Die beiden Richternamen im Texte erg&nzt aus Galletti Rieti 112, wo die Ur- 
kunde sonst weniger gut gedruckt ist. — Vgl. § 548 n. 2. 

31. Im Gerichte des Judex und Königsboten Äistulf erkennen der Pfalz- 
graf Giselbert und dessen Gemahlin auf Verlangen das JEigenthumsrecht 
des Klosters S. Sisto an genannten Grundstücken unter Vorbehalt eines 
Weiderechtes an^ was durch Urtheil bestätigt wird. In der Grafsch, Pia- 
cenza 981 Oct, IS, 

Dum in dei nomine ad locus, ubi Porto Vetere dicitur, in via publica, que 
est iuxta vado flavium Pado, ubi ipse porto, que Vetere nominatur, percurrit 



981 Oet. 15. 43 

comitata Placentino, ubi in iudicio resideret Astalfus iudex et missas domni 
iroperatoria ad singulas deliberandas intentiones, resedentibus cum eo Adel- 
mus, Aitardus, Farimundus, Gerardus, Albericus, Ato, Ado iudices sacri pa- 
latii, Adeprandus, Adelbertus et reliqui plures. Ibique eorum venerunt 
presencia domna Alchinda abbatissa monasterii sanctorum Systi et Fabiani, 
que est fundatum infra civitate Piacentina, et Gezo filius quondam Wazoni, 
eius et ipsius monasterii advocatus, et retulerunt: ,Abemus et tenemus ad 
proprietateni ad pars ipsius monasterii area una de terra cum silva supera- 
bente iuris ipsius monasterii, que est posita super predicto fluvio Pado in 
locas et fundas, ubi dicitur Gagio, Salsona, Cavadi, Augia vel in eorum adia- 
centiis; et est area ipsa de terra cum silva superabente per mensura iusta 
iuges tria milia quingenti ; coerit ibidem fines da una parte terra de villa Ron- 
carioli, de alia parte percurrit fluvio Pado, de tertia parte fluvio Adda, de 
quarta parte Costa que dicitur Lardaria, deinde ad locus qui dicitur Zanica 
usque in terra de Meleto; et si quislibet homo ad versus nos vel pars ipsius 
monasterii exinde aliquid dicere vult, parati sunuis cum eo exinde in racione 
stand um et legitime ßniendum; etquod plus est, querimus, ut dicant isti Gisel- 
bertus comes palatii, filius quondam Lanfranci itemque comes palatii, et AI- 
sinda iugalibus, qui hie ad presens sunt, si area ipsa de silva in predictas 
locas et fundas Gagio, Salsona, Cavadi, Augia vel in eorum adiacenciis, sicuti 
ipsa mensuras et coerencias denominavinuis, nobis vel pars ipsius monasterii 
contradicere volent, an non/ Cum ipsa donma Alchenda abbatissa et Gezo 
eius et ipsius monasterii advocatus taliter retulissent, ad hcc responderunt ipsi 
Giselbertus comes palatii et Ansinda iugcalibus, consentiente ipse Giselbertus 
comes palatii eidem coniugi sue, dixerunt et professi sunt: ,Vere area ipsa de 
terra cum predicta silva superabente in predictas locas Gagio, Salsona, Ca- 
vadi, Augia, sicuti ipsa mensura et coerentias hie denominastis, "preter ante- 
ponamus centum porcos, que nobis in ipsa silva pertinet ad papulandum de 
curte nostra Burdelle; nam aliud omnia propria ipsius monasterii est et esse 
debet cum lege/ Et taliter se ipsa Alsinda awarpivit, et sponderunt se ipsi 
iugalibus, ut si unquam in tempore de predicta area de terra ciun predicta 
silva superabente in predictas locas, que supra leguntur, agere aut causare vel 
removere quesierint, et omni tempore exinde taciti et contenti non permanse- 
rint, aut si apparuisset ulluni datum et factum, quod ipsi exinde in aliam par- 
tera fecissent, preter anteposito de ipsos centum porcos, quod in ipsa silva 
eorum pertinet ad papulandum, tunc obligaverunt ipsi iugalibus se ipsi eorura- 
que heredibus componere pars ipsius monasterii area ipsa de silva in duplum, 
sicut pro tempore fuerit meliorata aut valuerit sub extimatione in consimilis 
locas; insuper pena argentum libras centum. His actis et manifestacio factum, 
rectum eorum omnibus quorum supra iudicium et auditoribus paruit esse et 
iadicaverunt, ut iusta eorum altercacione et eorum iugalibus professione et 
manifestacione, ut ipsa domna Alchenda abbatissa et Gezo eius et ipsius mo- 
nasterio advocatus ipsa area de terra cum predicta silva superabente ad pro- 
prium et pars ipsius monasterii detinere deberent; et ipse Giselbertus comes 
palatii et Ansiida iugalibus et eius suorumque heredibus maneant exinde taciti 
et conteDti. Et finita est causa. Hanc noticiam pro securitate ipsius monasterii 
fieri admonaerunt. Quidem et ego qui supra Ado notarius et iudex sacri 
palatii ex iussione snprascripto misso et iudicum ammonicione scripsi, anno 
imperii domni Ottonis deo propicio quartodecimo, quintodecimo die mensi oc- 
tabris. S. Aistulfus iudex domni imperatoris missus fui, ut supra legi* 



'f 



44 981 Oct. 15. 

tur. S. Adelmus iudex sacri palacii ioterfni. S, Farimnndus iudex sacri 
palacii interfui. S. Aitardus iudex sacri palacii interfoi. S. Albericas 
iudex sacri palacii interftd. 

Nach Abschr. Cereda's mis dem Orig. im SudUrchiTe za Cremona. — Vgl. S 13; 
230 n. 35 u. Nachtr. 

32. Im Gerichte des Judex und Königsboten Walter werden zwei Verkaufs- 
urhwaden von 977 Ja/n. 1 1 vom Erben deaVerhäufers als echt anerkannt 
und auf alle ihnen entgegenstehenden Ansprüche verzichtet, was durch Z7r- 
tJheil bestätigt wird. Pama 981. 

Dum in dei nomine civitate Papia in caminata maiore solario proprio 
abitadonis Waltericus iudex et missus domni imperatoris, ubi ipse Waltericus 
iudex et missus in iudicio residebat singulorum ominum iustitias faciendas ac 

deliberamdas, resedentibus cum eo Sigifredus, Albericus, Aldo, Ebbo, 

Grerolimus, Daibertus, Bonizo, Stefanus, Leo et Francus iudices sacri palacii 
et reliqui plures. Ibique eorum veniens presemcia Aistulfus iudex, filius 
bone meroorie loanni itemque iudex, [et ostensit] ibi moniminas duas, ubi con- 
tinebatur in primo monimine in ea, sicut ie subter Icgitur: 

In nomine domini dei et salvatoris nostri lesus Christi. Otto gratia dei 
inperator augustus, anno imperii eius deo propicio decimo, undecimo die mensis 
ianuarii, indictione quinta. Constad nos Odelbertus qui et Azo, filius quon- 
dam Celsoni, et Walpertus pater et filio, qui professi sumus anbo ex nacione 
nostra lege vivere Langobardorum, ipso namque Odelbertus ienitor meus mihi 
consenciente et subter confirmante, accepissemus nos pater et filio cumuniter, 
sicuti et in presencia testium accepimus, ad te Aistulfus iudex sacri palacii, 

filius bone memorie lohanni itemque iudici, per misso et vasallo tuo 

argentum [per denarios] bonos solidos viginti quattuor finitum predum pro 
pecia una de vites cum area in qua estad iuris nostris, quam abere visi su- 
mus in loco et flindo Coreliassco. Et iacet a locus ubi Sablone dicitur; et est 
area ipsa, ubi ipsas vites extant, pro mensura iusta iuge leglptima una; coerit 
ei da una parte terra sancte Zenoni, de alia parte vites Bainpodi, da terda 
parte vites de eredibus quondam Bononi itemque iudid, da qoarta parte vites 
Bemardi sibeque alii sunt [coerentes]. Que autem suprascripta peda de vites 
cum area in qua estad supranominata una cum accessioneetingresso seu cum 
superioribus et inferioribus suis, qualiter supra mensura et coerendas legitur, 
in integrum ab hac die tibi cui supra Aistulfi iudid pro suprascripto argento 
vendimus, tradimus et mandpamus, nnlli alii venditam, donatam, alienatam, 
obnoxiatam vel traditam, nixi tibi; et fttdas exinde a presenti die tu et eredi- 
bus tuis, ant cui tu dederis, iuris proprietario nomine, quicqnit volueritis, sine 
omni nostra et eredum nostrorum contradicione. Quidem et spondemus atque 
promittimus nos quibus supra Odelbertus et Walpertus pater et filio una tarn 
nostris eredibus tibi cui supra Aistulfi iudici tuisque heredibus aut cui tu de- 
deris suprMcripta peda de vites cum area sua, qualiter supra legitur, in in- 
tegrum ab omni omine defensare; [qui si defendere non potuerimus] aut si 
vobis ex inde aliquit per covis ienium subtraere quesierimus, tunc in dublum 
suprascripta vendita, ut supra legitur, vobis restituamus, sicut in tempore 
fnerit meliorata aut valuerit sub extimacione, in consimüe loco [et nihil nobis 
ex ipsum pretium aliquit redeberis disimus. Actum in suprascripto loco 
Coriiasco. Felidter. Signum] manibus suprascriptorm Odelberti qui et Azo 



981. 45 

et Walperti pater et filio, qui anc cartalain vinditionis fieri rogaverunt et sa- 
prascripto precio acceperunt, et ipse Odelbertus [eidem Walperto filio suo con- 
sensi nt snpra, et eorum relecta est. Signnm manns] Papii filius qaondam 
Petri de eadem villa testis. Signum [manas] Atoni qni et Azo filius 

[Id alio namqne monimine, quod est] cartula vinditionis, continente in ea, 
sicuti subter legitor: 

[In nomine dominij Constad nos . . Odelbertus [qui et 

Azo, filius qnondam Telsoni], et Walpertus pater et filio abitantes in loco 
Gorliassco, qui professi sumus ex nadone nostra legem vivere Langobardo- 
mm, [ipso namqne Odelbertus] ienitor meus mihi consenciente et supter con- 
firmante, accepisemus nos pater [et filio] comuniter, sicuti et in presencia 
testium accepimns, ad te Aistulfns iudex sacri paladi, filius booe memorie lo- 
hani itemque ludid, argentum per denarios bonos libras duas et solidos quin- 
que, abente per libra denarios duocenti quadraginta, finitum predum pro petia 
una de vites cum area, in qua estad, seu et peda una de terra aratoria, ad- :\;^ 
que et pratum unum cum saliceto iosimul tenente iuris nostris, quam abere 
visi sumus in suprascripto loco et fundo Gorliassco. lamdicta pecia de vites 
iacet a Glara; est area de terra, ubi ipsa vites estat, per mensura iusta per- 
ticas iugealis sex; coerit ei da una parte vites Rainpodi, de alia parte terra 
ipsa Rainpodi, da tercia parte terra Bernardi. Suprascripta pecia de terra 
iacet a locus qui didtur Nespolo; est per mensura iusta perticas iugealis sex; 
coerit ei da una parte terra sancti Zenoni, de alia parte terra suprascripto 
Bernardi, da tercia parte terra iamdicto Rainpodi. Predicto prato iacet a loco, 
qui didtur Gudi, cum saliceto insimul tenentem; est per mensura iusta perti- 
cas iugealis sex; coerit ei da duabus partibus Rinzolo, da tercia parte terra 
suprascripto Bernardi, sibequc alii sent in is omnibus coerentes. Que autem 
suprascripta peda de vites cum area, in qua estat, seu et pecia una de terra 
adque et prato uno cum saliceto insimul tenente iuris nostris supranominatis 
una cum accessionibus et ingressoras earum seu cum superioribns et inferio- 
ribus earum rerum, sicut supra mensura et coerendas legitur, vel palo earum 
vites, in integrum ab ac die tibi cui supra Aistulfi iudex pro suprascripto 
predo vendimus, tradimus et mandpamus, nuli alii venditis, donatis, alienatis, 
obnossiatis vel traditis, nixi tibi; et fadas exindea presenti die tu et eredibus 
tuis aut cui tu dederis iure proprietario nomine, quicquit volueritis, sine omni 
nostra et eredum nostrorum contraditione. Quidem et spondimus adque pro- 
mitimus nos quibns supra Odelbertus et Walpertus pater et filio una cum no- 
stris eredibus tibi cui supra Aistulfi iudex tuisque eredibus suprascripta pecia 
de vites cuiq area, in qua estat, et iamdicta peda de terra seu predicto prato 
cum saliceto insimul tenente, qnaliter superius legitur, in integrum ab omni 
omine defensare; qui si defendere non potuerimus aut si vobis exinde aliquit 
per oovis ieniura subtraere quesierimus, tunc in dublum suprascripta peda de 
vites et iamdicta pecia de terra adque prato uno cum predicto saliceto insimul 
tenente vobis restituamus, sicut pro tempore fuerint roelioratis aut valuerint 
sub ezstimadone in eodem loco, et nihil nobis ex ipsum preciuin aliquit rede- 
beris disimus. Actum in suprascripto loco C!orliassco. Felidtar. Sig- 
num manibus suprascriptomm Odelberti et Walperti pater et fllfo, qui anc 
eartulam vindictionis fieri rogaverunt et suprascripto argento aocperunt; et 
ipse Odelbertus eidem Walperti filio suo consensi ut supra; et eorum relecta 
est Signum niMiis Papii filii qnondam Petri testes. Signum manus 
Atelberti filii bone memorie Leoni testes. Aistulfus rogatus subscripsi. 



46 ^1- 

Ego Ganselnms notarius donini imperatoris scripta uius cartula vinditionis 
post tradita complevi et dedi. 

Moniminas ipsas ostensas et ab ordine lectas [interrogatus est] ipse Ai- 
stulfus iudex, per quit moniminas ipsas ibi ostenderet. Qui disit: ,Vere ideo 
moniminas suprascriptas qui ic vestri ostensi presencia, ut ne silentes apa- 
reant; et nunc rebus illis, que in suprascriptas legitur moniminas, ad meam 
abbeo et teneo proprietatem iusta suprascriptas moniminas; et si quislibet 
omo adversus me exinde aliquit dicere vult, paratus sum cum eo exinde in 
racione standum et legitime finiendum; et quod plus est, quero, ut dicant su- 
prascripto Rihardus infantulo filio quondam Walperti una cum suprascripto 
Bouoni cumsuprino et tutoreni suum, qui ita presens sunt, si moniminas 
suprascriptas, quam ic ostensi, bonas aut veras sunt, vel si mihi iamdictis 
rebus, que [in ipsas legitur moniminas] contradicere aut subtraere querent, 
aut si meis propriis sunt aut esse debet cum legem fiusta] suprascriptas mo- 
niminas, a non/ Cum ipse Aistulfus iudex taliter retuliset, ad ec responderunt 
ipsi Rihardus infantulo cum eundeni Bononi cumsoprino et tutorem suum, di- 
serunt et professi sunt: ,Vere moniminas ipsas, quam tu ipse Aistulfus iudex 
ic ostensisti, bonas et veras sunt| et tibi iamdictis rebus, que in ipsas legitur 
moniminas, non contradicimus nee contradicere querimus, quia cum legem non 
possumus, eo quod tuis propriis sunt et esse debet cum legem iusta supra- 
scriptas moniminas, et nobis ad abenduni nee requirendum nihil pertinent nee 
pertinere debent cum legem, eo quod exinde nullmn scriptum, nullam firmi- 
tatem nuUamque raciouem exinde non abemus nee abere possumus, per quam 
tibi ipsis rebus contradicere aut subtraere possumus ; set ut disimus tuis pro- 
priis sunt et esse debet cum legem iusta ipsas moniminas.* £t sponderunt se 
ipsi Rihardus infantulo et Bononi cumsuprino et tutorem suum, ut si unquam 
in tempore ipsi suorumque eredibus, aut eorum sumitantes personas adversus 
eundem Aistulfus iudex suique eredes aut cui ipsi dederint de predictis rebus, 
que in ipsas legitur moniminas, agcre aut causare vel removere presumserint, 
et taciti exinde omni tempore non penuanseriut, aut si aparuerint ullum datum 
aut factum vel colibet scriptum, quod ipsi exinde in aliam partem* fecisent et 
clarueriut, ut tunc componant ipsi Rihardus et Bononi tutorem suum suorum- 
que eredibus eidem Aistulfi iudici suique eredes pena dublis ipsis rebjis; in- 
super pena argentum per denarios bonos libras viginti. His actis et manifesta- 
cione ut supra facta, rectum eorum iudicum et auditoribus paruit esse [et] 
iudicaverunt, ut iusta eorum altercacione et eorum Rihardi et Bononi profes- 
sione et manifestacioue, ut ipse Aistulfus iudex predictis rebus, que in ipsas 
legitur moniminas, ad suam proprietatem abere et detinere deberet ot ipsi Ri- 
hardus et Bononi manerent exinde omni tempore taciti et conteuti. Et anc 
noticia pro securitatem eidem Aistulfi iudex fieri amonuerunt. Quidem et 
ego Winefredus [notarius sacri palaeii ex iussione] suprascripto misso et iudi- 
cum amonicione scripsi, in anno imperii domni Ottoni deo propicio quartode- 

cimo, duodecimo S. Walterius iudex et missus [inter- 

fui]. S. Sigefredus iudex sacri palaeii interfiii. S. Albericus iudex sacri 
palaeii interfoi. S. Ebbe iudex domni imperatoris interfui. S. Grerolimus 
iudex sacri palaeii interfui. ^ 

Nach Abschr. des Orig. im Staatsarchive zu Mailand. - * Es folgen noch einige un- 
leserliche Unterschriften. — Vgl. § 13: 230. 

33. Im Gerichte des Königsboten Bischof Peter von Pavia und des Grafen 



■<■• 



982 Not. 47 

Teudimis wird wegen Ungehorsams der Angeklagten auf Urtheil der Ju^^ 
dices dem Abte von Varfa eine Heinvestitur ertheiUj ivelche nach vierzehn * 
Tagen wirksam werden soll, lUeti 982 Nov. 

In dei nomine. Notida pro futuris teniporibus memoria recordante, qua- 
Hter in territorio Reatino intus ipsam civitatem ad ipsum episcopium et in ipsa 
turre in placito residebat Petras episcopus vir venerabilis de Ticinensi epis- 
copio, missus d. imperatoris, ibique cumeo residebatTeudinus comes pro sin- 
gnlonim hominum iustitia facienda vel deliberanda intentione, ibique cum eo 
residebant Herizo iudex et Aldo iudex et Liuzo iudex, isti sunt iudices de 
Papia, Berengarius iudex de Furcone, Berardus iudex de Balba, lohannes 
Liutarus iudex de Spoleto, Anseimus iudex de Araiterno, Leo iudex de Inter- 
ocro, Siefredus filius Siefredi, Rainerius et Atto et Gottifredus germani filii 
cuiusdam loseph, Tedemarius filius cuiusdam Camponi, et reliqui plurimi cir- 
cumsedentes etastantes. Ibique in istorum oranium suprascriptorum prae- * .w, 
sentia venit lohannes humilis abba ex monasterio sanctae dei genitricis sem- '' ^];'f^'* - 
perque virginis Mariae cum advocato suo, et reclamavit super Gaiderisio et * 
super Rainerio filiis quondam Opterami, et super Adel berto filio cuiusdam Sin- 
tari: ,Domne episcope et comes, faeite nobis iustitiamde ipsis superius nomi- 
natis, qui contendunt nobis de rebus iuris sancti monasterii nostri, quae sunt 
in territorio Reatino; idest ipsam medietatem de molino lanatico et de ipsa 
ecclesia s. lohannis de Teziano cum sua pertinentia et s. Agathe cum perti- 
nentia sua et dotalicio.' Dum talia audisset ipse suprascriptus episcopus cum 
comite et iudicibus ipsum suprascriptum lohannem abbatem seu advocatum 
eins usque in tertiam vicem reclamantes et diccntes, rectum eis omnibus paruit 
esse et iudicaverunt suprascripti iudices, ut revestirent suprascriptum lohan- 
nem abbatem. Et ipse suprascriptus episcopus et comes presentialiter reve- 
stierunt ipsum suprascriptum abbatem salva querela usque ad xv. dies; et si 
completis ipsis xv. diebus ipsi supranominati ad placitum venire noiuissent, et 
postea si illi supranominati ipsum suprascriptum lohannem abbatem disvestis- 
sent sine legali iudicio, componerent de argento libras c, et ipsa notitiain sua 
maneat firmitate. Quam ego Campo scabinus et notarius ex dicto supra- 
scripti episcopi et oomitis et iudicis* et bonorum hominum notitiam hanc scripsi 
et ibi fui. Ab incamatione domini nostri Jesu Christi anno dcccc.lxxxii., et 
Ottonis imperatoris augusti anno imporii xiii.* et mense novembris, indictione 
xi. f Ego Petrus humilis episcopus et iniperatorius missus interfui. f Sig- 
num manu suprascripti Teuduini comitis qui ibi fuit. f Ego Pado qui et 
Herizo vocor iudex ibi fui. f Ego Liuzo iudex ibi fui. f Ego Aldo iudex 
ibi fui. 

Nach dem Drucke: Galletti Meraorie di tre chiesc di Rieti 91 ex Reg. Farfensi nr. 149. 
Schlechterer Abdruck bei Fatte&chi 304. — Vgl. § 10 n. 2; 451 n. 18; 548 n. 9. 

34, Im Gerichte des Pfalzgrafen und Grafen von Bergamo iverden eine 
Tauschurkunde und eine Sche^ik an gs Urkunde als echt anerkannt und auf 
alle ihnen entgegenstehenden Ansprüche verzichtet^ was durch Urtheil he^ 
stätigt wird. In der Graf seh. Bergamo 988 Mai 26, 

Dum in dei nomine in castro Monte Collere proprio Gandulfi, filii quon- 
dam Riprandi comiti, per eius data licencia in iudicio resideret Gislebertus 
comes palacii et comes uius comitatu Bergomensis iusticias faciendas ac de- 
liberandas, ad [essent com eo] Lanfrancus item comes, Adelbertus, Antoninus, 
Ao[dreasJ, , Daibertus, Autecherius, Arnulfus, Ubertus, Aribertus, 



9 



4g 988 Mai 26. 

WaKredus, lohanes, Rodiugus qui et Roxo, item lohaues et item Daibertus 

iudices sacri palacii, Arialfdus et] Dotarii idem sacri palacii, Adam et 

Wilielmus iermanis de Serniano, Roglerius de Bariano, Odelricus de Belusco, 

, Ariprandus, Adelbertus vassalli Odelrici episcopus et reliqni plu- 

res. Ibique eormn venenmt presencia predietus Odelricus episcopus sancte 
Cremooensis ecclesie et Garibaldus iudex eius et ipsius episcopio advocatus, 
et osteoserunt ibi cartulas duas, ubi continebatur io primo, quod est comuta- 
cionis cartula, [sicut ic subter legitur:] 

[Anno ab] incarnacione domini nostri lesu Christi uoDgentesimo octua- 
gesimo octavo, septimo kalendas iunii, indictione prima. Gomutacio bone 
fidei nossitur esse contractum, ut vicem emcionis obtinead firmitatem eodem- 
qae necxu oblicant contraentes. Placuit itaque bona coQvenit voluntate [inter 
Odebricos episcopus sancte] Cremonensis ecclesie, nee non et Gandulfiis comes, 
''<4^ filius quondam Riprandi itemque comes, et Ermengarda ingalibus, filia bone 
;:jLj^> memorie Wiberti similiter comes, et item Riprandus seu item Wibertus ier- 
ri'y^ manis, filii ipsorum iugalium : que professa erat ipsa Ermengarda ex na- 
cione süa lege vivere Salicha, sed nunc per eundeni vir suum [legem vivere 
videtur] Langobardorum, ipse namque Gandulfiis comes eam conius et mun- 
doalda seu filiis suis consenciente et subter confirmante; et iusta kapitulare 
domni imperatoris, in qua inter cetera continere videtur, ut sicut mulier cum 
viro suo abet potestatem res suas venundandum, fita] ^ et donandum seu co- 
mutaodum,^ [ideoque que supra] Ermengarda una cum notida de propinquio- 
ribus parentibus suis, id sunt Ato filio suo, qui ipsa Ermengarda de anterior 
vir suum abet, et Gandulfus abiatico suo seu Giselbertus nepus suum, in eo- 
rum presencia vel testium certa fecit professione, quod nullam eam pateretur 
laolenciam quempiam omine, nee ab ipso [iugale et] mundoaldo suo, nisi sua 
bona et spontanea voluntatem anc comutacio faciebat: ut in dei nomine 
debeant dare, sicut et a presenti dederunt ac tradiderunt vicissim sibi unus 
alten oomutacionis nomine. In primis dedit ipse dominus Oldericus episcopus 
eorum Gandulfi et Ermengarde iugalibus [seu Riprandi] et Wiberti filii ipso- 
rum iugalibus in causa comutacionis nomine, oc est petia una de terra etc. ' — 
— Qnidem et ad vicem recepit ipse dominus Odelricus episcopus ab eosdem 
Gandulfus comes et Ermengarda iugalibus seu Riprandus et Wibertus filii 
ipsorum iugalibus a parte ipsius episcopii saucte Cremonensis ecclesie melio- 

rata res^ sicut [lex habet, et sunt] una ex ipso sedimine cum puteo in- 

fra se abente et pecia una de vites etc.^ Has denique iandictis casis et 

rebus sup[erius nominatis] cum accessionibus et ingrcssoras earuiu seu cum 
superioribus etinferioribus earum rerum, qualiter supra mensuraet cocrrncias 
legitur, sibi unus alten per as paginas comutationis nomine tradideruut. iu- 
super ipsa Ermengarda per cultellum fistuci notatum, wantonem et wa[sonem 
terre seu ramum] arboris a parte iandicto episcopio de predicüs rebus quidem 
a parte ipsius episcopii comutacionis nomine dedit, legitimam fecit tradit[io- 
nem] ^ et vestitura, et se exinde foris expulli, warpivit et absasito fecit, et a 
parte ipsius episcopio eis abendum relinquit, fadentes exinde a presenti die 
[tam ipsi quamque] et subcessorcs vel eredes eorum legaliter proprietario no- 
mine, quioqtud volnerint aut previderint sine omni uni alterius contradidone 
vel repetidone. Si quis vero, quod futurum esse non credebat, si ipsa Ermen- 
garda quod absit aut uUus de eredibus ac proeredibus suis seu quislibet opo- 
Sita persona contra anc [cartulam] comutacionis ire quandoque tentaverint aut 
eam per covis genio infrangere quesierint, ut inferant a parte ipsius episcopio, 



V 




988 Mai 26. • 49 

m 

aut contra quem exinde litein intuUerint, multa quidem est pena auro obtimo 
uncias decem argen ti ponderas viginti; et quod repetierint et vindicare non 
valeant, sed presen^ anc cartulam comutacionis dioturnis temporibus firma et 
stabilis permanead adque persistad inconvulsa cum stipulacione subnixa; et 
oblicaverunt se ipsi comutatores se ipsi suorumque subcessores vel eredes eo- 
rum predictis rebus, quod ab invicem comutacionis noraine tradiderunt, in in- 
tegrum ab omni omine defensare. Quidem et ut ordo legis depossit, et ad anc 
previdendam comutacionem accessenint super ipsis rebus ad previdendum idem 
Walpertus presbiter de ordine predicto episcopio sancte Cremonensis ecclesie, 
misso eidem domini Odelrici episcopus ab eo directo, una cum bonos omines 
extiraatores, id sunt Giselbertus filius quondam Agistulfi et Aribertus filius 
quondam Radaldi seu item Aribertus filius bone memorie AdeJgisi; quibus 
Omnibus exstimantibus comparuit eorum, exstimaverunt, quod meliorata res 
susciperet ipse dominus Odelricus episcopus ab eosdem iugales et filiis eorum 
a parte iandictissui episcopio, quam dare, et legibus comutacio ec fieri potuis- ' 
set. De quibus et pena inter se posuerunt, ut quis ex ipsis aut subcessores vel ^^T^- 
eredes eorum se de anc comutacionem removere quesierint, et non permanse- 
rint in ea omnia, qualiter superius legitur, vel si ab unumquemque omine pre- 
dictis rebus, quod ab invicem comutacionis nomine tradiderunt, non defensa- 
verint, componat pars parti fidem servandi pena dublum ipsis rebus, quod ab 
invicem comutacionis nomine tradiderunt, sicut pro tempore fuerint melioratis 
aut valuerint sub extimacione in consimiles locas. Et bergamena cum atra- 
mentario de terra elevavi, Waldoni notarius sacri palacii tradidit et scribere 
rogavit; in qua subter confirmans testibusque obtulit roborandam. ünde due 
cartule comutacionis uno tinore Scripte sunt. Actum in castro Munte Col- 
lere. Gandulfus subscripsi. Signum manus Ermengarde cometissa et 
Riprandi seu Wiberti, mater et filii, qui anc cartulam comutacionis fieri roga- 
verunt, eorumque relecta est. Signum manibus suprascriptorum Atoni et 
Gandulfi seu Giselberti, qui eadem Ermengarda ienetrix et avia seu amita 
suorum interrogaverunt ut supra. Walpertus presbiter missus fuit. Sig- 
num manibus suprascriptorum Giselberti et Ariberti seu item Ariberti, qui 
super ipsis rebus accesserunt et exstimaverunt ut supra. Signum manibus 
Adammi et Wilielmi iermanis legem viventes Salicha testes. Antoninus 
iudex sacri palacii rogatus subscripsi. Daibertus iudex sacri palacii rogatus 
subscripsi. Andreas iudex sacri palacii rogatus subscripsi. Gerolimus 
iudex sacri palacii rogatus subscripsi. Vulmanno rogatus subscripsi. Ego 
qui supra WaJdo notarius sacri palaci scriptor huius cartule comutacionis post 
tradita complevi et dedi. 

In alio uamque monimine, quod est offertionis cartula, legebatur in eo: 
[Anno] ab incamationis domini nostri lesu Christi nogenteximo octua- 
geximo octavo, septimo kalendas iunii, indictione prima, episcopio sancte Cre- 
monensis ecclesie. Nos Gandulfus comes, filius bone memorie Riprandi 
itemque comes, et Ermengarda cometissa, filia quondam Wiberti, iugalibus seu 
Riprandus [et Wibertus iermani] filii eorum iugalibus: qui professa smu 
ego ipsa Ermengarda cometissa ex nacione mea legem vivere Salicha, set nunc 
pro ipso viro meo legem vivere videor Langobardorum; ipse namque Gandul- 
fus comes iugalis et mundoaldo meo cui supra Ermengarde et ienitor noster 
[coi supra Riprandi et Wiberti] consenciente et subter confirmante ; et iusta 
capitulare Langobardorum, in qua inter cetera continere videtur, ut sicut mu- 
lier cum viro suo abet potestfl^m res suas venundandmn, ita et donandum; 

Ploktr Fonohnngen. IV. 4 



50 



988 Mai 26. 




'h 



ideoque ego que supra Ermengarda cometissa una cum noticia de propioquio- 
ribus parentibus [meis] que supra femine, id sunt Ato filio meo de anterior 
vir et Gandulfus abiatico meo seu Giselbertus nepoto meo, in eorum presencia 
vel testium certa facio professione, quod nullam me pati violenciam queropiam 
ominem, nee ab ipso iugale et mundowaldo meo, nisi mea bona et spontanea 
•voluntate: offertores et donatores ipsius episcopii presaps presentibus di- 
zimus, quisquis in sanctis ac in venerabilibus locis ex suis aliquit contullerit 
rebus, iusta auctoris vocem in hoc seculo eentuplum accipiat, insuper et quod 
melius est vitam possidebit etemam. Ideoque nos qui supra Gandulfus et Er- 
mengarda iugalibus seu Riprandus et Wibertus iermanis donamus et offerimus 
a presenti die in eodem episcopio pro anime nostre mercede, id sunt pecias 
quattuor de terra aratoria iuris nostris iugalibus et iermanis, quas abere 
visi sumus in loco et fundo, ubi dicitur Lagoscuro. Prima pecia de terra est 
per mensura iusta iuges quinque et perticas iugealis decem; coerit ei da mane 
via, da meridie et monte terra nostra iugalibus et iermanis, quam in nostram 
resservamus potestatem. Secunda pecia ibi prope est per mensura iusta Inges 
vigintiquinque, pertica una et tabulas decem et octo; coerit ei da duabus par- 
tibus vias et in aliquit terra ipsius episcopii, da tertia parte terra nostra, qui 
supra similiter in nostram reservamus potestatem. Tercia pecia de terra est 
per mensura iusta iuges duas et perticas iucealis duas; coerit ei da meridie 
terra ipsius episcopii, da sera vias. Quarta pecia de terra est per mensura 
iusta iuges quinque et perticas octo iucealis et tabulas decem et octo; coerit 
ei da meridie terra nostra, quam in nostram reservamus potestatem, da sera 
via; sibeque alii sunt ab onmia coerentes. Que autem suprascriptas pecias de 
terra iuris nostris in eodem loco et fiindo ubi dicitur Lagoscuro superius dictas 
una cum accQssionibus et ingressoras earum seu cum superioribus et inferio- 
ribus earum renun, qualiter superius mensura et coerenciis legitur, in integrum 
ab ac die in eodem episcopio donamus et offerimus et per presentem cartulam 
offersionis ibidem abem* abendum confirmamns. Insuper ego que supra Ermen- 
garda parte ipsius episcopii ezinde legidmam facio traditionem et vestituram 
per cultellum fistuci notatum, wantonem et wasonem terre seu ramum arboris, 
et me exinde foris expulli, warpivi et absasito feci, et parti ipsius episcopii 
eas abendum relinqui, faciendum exinde parti ipsius episcopii a presenti die 
proprietario nomine, quod voluerit, sine omni nostra et eredum nostrorum ac 
proeredumque mei cui supra Ermengarde contradictione vel repeticione. Si 
quis vero, quod futurum esse non credo, si ego ipsa Ermengarda quod absit 
aut ullus de eredibus ac pro eredibus meis seu quislibet oposita persona con- 
tra ano cartulam offersionis ire quandoque tentaverimus aut eam per covis 
ienium infrangere quesierimus, tunc inferamus ad illam partem, contra quam 
exinde litem intnUerimus, multa quod est pena auro obtimo libras decem ar- 
genti ponderas viginti ; et quod repetierimus et vindicare non valeamus, set 
presens anc cartulam offersionis diotumis temporibus firma permanead que 
persistad inconvulsa cum stipulacione subnixa. Et ad nos qui supra Gandulfus 
et Ermengarda iugalibus seu Riprandus et Wibertus iermanis nostrisque ere- 
dibus parti ipsius episcopii suprascriptas pecias de terra, qualiter snperius 
legitur, in integrum ab omni homine sint defensatas; quot si defendere non 
potuerimus aut si parti ipsius episcopii exinde aliquit per covis ienium sub- 
traere quesierimus, tunc in dublum easdem pecias de terra parti ipsius epis- 
copii restituamus, sicut pro tempore frierint melioratas aut valuerint sub exti- 
lUidone in eodem looo« Et bergamena cum atramentario de terra elevavimus. 



988 Mai 26. 5X 

hanc pagioam Sigefredi notarius sacri palacii tradimus et scribere rogavimos» 
in qua sabter confirmamus tesdbusque obtulimus roborandam. Unde due car- ' 
tole offersionis uno tinore Scripte sunt. Actum in castro Munte Collere. Feli- 
dter. Signum manibus Ermengarde et Riprandi seu Wiberti mater et filüs, 
qui hanc cartulam offer:>ionis fieri rogaverunt, et eorum relecta est. 6an- ' 

dulfos subscripsi. Signum manibus suprascriptorum Atoni et Gandnlfi seu 
Giselberti, qui eadem Ermengarda ienetrix et avia seu amita eonun interro« 
gaverunt ut supra. Signum manibus Adam et Wilielmi iermanis ambo le- 
gem viventes Salicha testes. Antoninus index sacri palacii rogatüs sub- 
scripsi. Andreas iudex sacri palacii rogatus subscripsi. Autecherius iudex 
sacri palacii rogatus subscripsi. Arnulfus iudex rogatus subscripsi. Uber- 
tus iudex rogatus subscripsi. Ego qui supra Sigefredus notarius sacri palacii 
scriptor huius cartule offersionis per data licencia Gisleberti comids palacii 
post tradite complevi et dedi. . -T. 

Cartulas ipsas ostensas et ab ordinc lectas interrogad sunt ipsi Odehicus iV i*^^- 
episoopus et Garibaldus avocatus, per quot cartulas ipsas ibi ostenderent. Qui '^^ 
dixerunt: ,Vepe ideo cartulas suprascriptas ic vestri ostensimus presenda, ut 
ne silentes apareaut, et nunc rebus illis, que esse videntur in locas et fundas 
Squadredo, et ubi a capella dicitur ßrisianore, ubi Tosini dicitur, et in loco 
ubi Lagoscuro [dicitur, que] per suprascriptas cartulas parti ipsius episcopii 
dads fuerunt, a parte eiusdem episcopii abemus et dednemus proprietatem 
iusta suprascriptas cartulas; et si quislibet omo adversus nos exinde aliquid 
dicere vult, parad sumus cum [eoj exinde in racione standum et legitime finien- 
dum; et quod plus est querimus, ut dicaut suprascripd predictus Gandulfus et 
Ermengarda iugalibus seu Riprandus et Wibertus iermanis filii eorum, qui ic 
ad presens sunt, si cartulas suprascriptas, quas ic.ostensimus bona et veraces 
^unt, aut si ipsi eas fieri rogaverunt et firmaverunt, vel si parti ipsius epis- 
copii iandictis rebus contradicere aut subtraere volunt, aut si propriis eiusdem 
episcopii esse debent iusta suprascriptas caitulas an non.' Cum ipsi Odelricus 
episcopus et Garibaldus advocatus taliter retulisent, ad ec responderunt ipsi 
Gandulfus et Ermengarda iugalibus seu Riprandus et Wibertus iermanis, con- 
senciente ipse Gandulfus eidem conius ef^ mundoalde sue et eorum Riprandi 
seu Wiberd filiis suis, omnes dixerunt et professi sunt: ,Vere cartulas ipsas, 
quas vos Odelricus episcopus et Garibaldus tuo et ipsius episcopii advocatus 
ic ostendisds, bonas et veraces sunt, et nos omnes eas fieri rogavimus et ma- 
nus nostras proprias firmavimus et predicds rebus, quas parti ipsius episcopii 
per ipsas cartulas dedimus in easdem locas et fundas Squadredo, et ubi a ca- 
pella dicitur Brisianore, ubi Tosini dicitur, et in looo ubi Lagoscuro nominatur, 
vobis nee pard ipsius episcopii non contradicimus, nee contradicere querimus, 
quia cum lege nou possumus; eo quod propriis ipsius episcopii sunt et esse 
debent ex lege iustEi ipsas cartulas; et nobis ad abendum nee requirendum 
nichil pertinent, nee perdnere debent cum lege, pro eo quod exinde nullam 
firmitatem, nee scripcionem nullamque racione abemus, nee abere possumus, 
per quam pard ipsius episcopii ipsis contradicere possamus; set ut diximus, 
propriis ipsius episcopii sunt et esse debent cum lege iusta easdem cartulas.^ ^,^*' 
Et taliter se ipsa Ermengarda exinde adwarpivit et pard ipsius episcopii eis •., 
abendum relinquit; et oblicaverunt se ipsi Gandulfus et Ermengarda iugalibus 
seu Riprandus et Wibertus iermanis, ut si unquam in tempore ipsi aut eorum 
eredibus adversus pard ipsius episcopii de prefatis rebus onmibus, quas per 
eftsdem ^rtd^ paiti ipsius episcopii dedere, agere aut causare vel removei;^ 



* 



« 



V \' 



52 988 Mai 26. 

presompserint, tarn per se ipse ipsi, quamqae eomm samitantes personas, aut 
si aparuerit allam datum aut factnm vel colibet scriptum, quod ipsi exinde in 
aliam partem fecissent et claruerit, ut tanc componant ipsis iugalibus et ier- 
manis suominque eredibus parti ipsius episcopii pena argentum libras quin- 
quaginta, insuper rebus ipsis omnibus in dublum. His actis et manifestacio ut 
snpra facta, rectum eorum indici et auditoribus paruit esse et iudicaverunt, ut 
iosta eorom altercapdone et eorum iugalibus et iermanis professione et mani- 
festacione, ut ipsi Odelricus episcopüs et Garibaldus advocatus iam fatis rebus 
omnibus, quas per easdem cartulas parti ipsius episcopii datis fuerunt, a parte 
eiosdem episcopii proprietatem abere et detinere deberent iustaipsas cartulas; 
et ipsi iugalibus et iermanis manerent exinde taciti et contenti. Et finita est 
causa. Et anc noticia pro securitate parti ipsius episcopii fieri admonue- 
runt. Quidem et ego Sigefredus notarius sacri palacii ex iussione supra- 
scripto Gisleberti comiti palacii et iudicum admoniciouem scripsi, hanno ab 
incamacionis domini nostri lesu Christi nogentesimo octuagesimo octavo, sep- 
timo kalendas iunii, indicdone prima. S. Gislebertus comes palacii sub- 
scripsi. S. Antoninus iudex sacri palacii interfui, rogatus subscripsi. S. 
Andreas iudex sacri palacii interfiii. S. Ubertus iudex sacri palacii inter- 
fhit. S. Autecherius iudex sacri palacii interfui. S. Arnulftis iudex sacri 
palacii interfuit S. Walfredns iudex sacri palacii interfui. S, Aribertus 
iudex sacri palacii interfnit. 

Nach Abschr. des Orig. im StaatsarchiTe zu Mailand. — ^ Keine Lücke in der Ab- 
schrift — * Die Lücke kann nicbt mehr enthalten haben, als das Ergänzte, so dass die 
Stelle ans dem Kapitoiar vollständig sein dürfte. — 'Es folgt die ziemlich ausgedehnte und 

vielfach onleserlicJie Angabe der vertauschten Grundstücke. — Vgl. S 1 Nachtr. zu n. 6; 

13. üeber die Stellen ans dem ELapitular vgl. Sitzungsber. 67, 57 ff. 

35. Saraccua adoptirt den Johannes unter angegebenen Bedingungen und 
verspricht ihm seine Tochter zur Frau. Im Salemitanischen 988 Juli. 

In nomine domini. Quinto anno principatus domini nostri lohanni gloriosi 
prindpis, mense iulius, prima indictione. Ideoque ego *Faraccu filius quon- 
dam Stefani de locum Paternu, actum Apus monte, de sicut mihi congruum 
est, affiliavit mihi Johannes filius Sassi Magelchise in omnibus rebus substan- 
tiis meis stavilis et movilis, sicut ftlium meum masculinum. Et ideo ego supe- 
rius Saraccus bona mea bolnnptate ante subscripti testes per anc cartnla do- 
navit et tradidi tibi predioto lohanni talem sortionem de omnibus rebus sub- 
stantüs meis stavilis et movilis, qnale et unum de filiis mds Idgitimi masculini 
de rebus mea tollere et habere debuerit, idest de casis, quam et intrinsecus 
casis, territorie, curtes, ortalis, arbnsta, castanieta, inseteta, querdeta, campis 
et silvis, pratis, pasouis et aquis, in montibus quam et in planis, cum finis et 
vice de viis suis et cum omnia infra se habentibus inclita sortionem tibi qui 
supra lohanni donavit et tradidi. Et pro oonfirmanda et staviliscenda hanc 
mea donatione nunc a presentis recepi a te qui supra Johannes iusta legem 
laonegild camisouoom. Etimputavit mihiipsum tuum bonum servitiuni, quem 
mihi facere promisisti tu et nxor tua cuntis omnibus diebus vite mee, sequen- 
ter meum continent brebem; et in unum resideamus et abitemus et lavoremus 
et ad una mensa vivamus, sicut bonus filius cum patre suo, et omnia, quem 
necesse fuerit, sibe de casa, sibe de campu, de communiter illos fadamus, sicut 
inter nobis convenit, in omnem deliverationem. Finitaque vero mea donatione 
per susceptum launegild ea ratione, ut a nunc die presenti et perpetuis tem- 
foribus ta qui supra lohannes quam et tuis heredibus prediota mea donatione, 



1» 



988JaU. 



58 



nt superius legitur, in omnibus securiter et firmiter eos habere et possidere 
valeatis, et post meum obitum faciatis exinde omnia, qnod volueritis. "Ek qua 
proinisi et guadiam tibi qui sapra lohanni dedit et mediatorem tibi posnit Pe- 
trus nepotem meum filius Ciceri tali ratione, ut demus tibi legitimam nxore 
puella filia mea nomine Bona. Et per eadem guadiam Obligo mequi sopraSa- 
raccu et meis filiis et heredibus, tibi qui supra lohanni, quam et ad tcds ere- 
dibus predicta mea donatione, ut superius legitur, ab omnes homines antistare 
et defensare promittimus; quod si minime potuerimus eosvobis defensare, vel 
si nos ipsis forsitans per qnolivet ingenium donationem istam, quam prelegitnr, 
removere ant retornare quesierimus, tunc ante omnia questio et causatio no- 
stra sit exinde tacita et vacua et inanis, et secundum Edicti capitulo, qualiter 
de donatione continent pagine de donum et launegild susceptum, nos robis 
adimpleamus iustitia; insuper ad compositionem siamus nos vobis obligati ad 
componendum per ipsa eadem guadia viginti aurei solidi Constantini. De col- 
ludio autem secundum legem nos vobis iuremus per dei misteria. Et per ipsa 
guadia demus tibi de legitima uxore predicta Bona filia mea. Iterum et si tu 
qui supra Johannes vel tuis heredibus absqne heredes defuncti fueritis, nos 
autem vel nostris heredibus demus pro vestre salutis hanime astante hominem 
illum, cui per vos iudicatum aut iniudicatum vel in manum conunissum foerit, 
sex aurei tan, et faciamus pro vestre salutis hanime septima et trentuale; et 
predicta nostra donatione, quod est affiliatione, in integrum redeant ad nostra 
vel de nostris heredibus potestatem. Et si nutu dei eredes habueritis, et vos 
et vestris heredibus illos securiter et firmiter abeatis, sicut superius legitur. 
Quam te Guisonem notarium scribere rogavi. Actum Apus monte. f E!go 
Mirandu. f Ego Teofri. f Ego Suppo. 

Nach dem Drucke: De Blasio Series principom Langobardonun CXXIV aus dem 
^rchire ron I^a Cara. — Ygl. Nachtr. za § 257. 

36. Im Gerichte iks Vicecomes der Sabina ivird wnter Leitung v/nd <mf 
Urtheil eines Judex eine Klage des Klosters Farfa gegen Gena/ante^ welche 
die versprochene Beweisurkunde nicht vorlegen und eine wegen QewdUihat 
zuerkannte Straf summe nicht zählen können, durch Verzicht auf den Streit^ 
gegenständ erledigt. In der Sabina 994 Aug. 

In nomine domini dei salvatoris nostri lesu Christi. Temporibus d. lo- 
hannis xv. papae et viri venerabilis Benedicti episcopi s. sedis ecclesiae Sabi- 
nensis et Crescentii incliti comitis rectorisque territorii Sabinensis, mense au- 
gusti, per indictionem vii. Breve recordationis seu notitiam iudicatus fado 
ego lobo notarius de territorio Sabinensi per iussionem Benedicti vicecomitis 
d. Crescentii et per iussionem Franconis iudicis de Civitate Castellana et Roc- 
donis iudids. Et ibidem fuerunt boni homines Octavianus fil. q. loseph, Siehe- 
fredus, Benedictus et Guinizo germani et Herizo diaconus et Burellus fil. eins» 
Inghezo fil. Lotharii, Hildeprandns et Leo Marchisani, Sinteramus, Roocio 
Legoniae, Dominicus, Sabinus de Arcibus, Franco Leonis presbyteris, Adal- 
bertus fil. Ursi diaconi, lohannes, Blancus, Homarius, Domnellus, Castella- 
nus. In istorum omnium praesentiam venit Hubertus iudex cum Alberico 
diacono atque praeposito venerabilis monasterii sanctae dei genitrids Mariae 
et reclamavit super Benedictum diaconum et super Saxone et Grimaldo pres- 
byteris et Hildeprando et Benedicto et Bono filiis supradicti Benedicti diaooni. 
E^ dielt Hubertus advoeatus praedieti monasterii: ,Domni, facite nobis legem 
deBenedieto diacoDO, quiteoet terram et vineam de monasterio s. Mariae inter 



♦ # 



54 9^ ^^s- 

Pharpham et Cnrrensem, et possidet eani nesdo quali ordine.' Et respondit 
Benedictus dicens: ,De ipsa terra et vinea, quas tu dicis, ego scriptum tertii 
generis habni a ss. monasterio et a Campone abbate et ab Adam abbate et a 
lohaone abbate/ Tunc iudicavit ss. Franco iudex et dixit: ,Da guadiam, ut 
adducas ipsa munimina in nostram praesentiam et facias legem ad ipsnm ss. 
advocatnm, unde ille te quaerit.* Et misit terminum usqne ad diem alium ad 
horam nonam, et si ipsa munimina non adduxisset, quae ille se dicebat habere 
de ipsis rebus ss. mouasterii, quae sunt inter Pharpham et Currisem. ^ Et de- 
dit guadiam sd. Benedictus diaconus cum advocato suo, sicut iudicavit ss. iu- 
dex« et misit fideiussorem et obligavit se, si ipsa munimina non adduxisset ab 
ipsa hora, sicut superius scriptum est, amitteret ipsas res et in super componat 
libras xv. Post haec venit ipsa suprascripta hora nona idem advocatus 
cum lohanne abbate et cum praeposito, et fuit praeparatus videre ipsa muni- 
mina, sicut superius scriptum est. Et ille noluit demonstrare. Tunc quesivit 
ss. Hubertus ipsum ss. diaconum, quod inter hos et illos homines, quos ipse 
conduxerat, venerit per fortiam et virtutem super uuum casalem ss. mouasterii 
et fecent ibi plagam et feritam ad hominem ss. abbatis et violentiam in ipso 
casale; et ipse casalis erat valens libras xl. Tunc interrogavit ss. iudex, quid 
de illa causa diceret. Tunc respondit ss. diaconus cum advocato suo: ,Ego de 
ista causa legem non audeo facere.' Deinde ss. Hubertus iudicem fecit ibi^ 
testimonium. Et iudicavit ss. Franco iudex, quod lex Romana iubet, ut ipsum 
ss. casalem in quadruplum restituat cum ipsis frugii)us eiusdem casalis in ss. 
monasterio. Tunc respondit ss. diaconus et dixit: ,Domini istam compositio- 
nem non habeo, unde faciam.' Et fecit venire ipsum ss. diaconum et filios eius; 
et apprehenderunt fustem et refutaverunt ipsi ss. infantuli cum tutore illorum 
ss. Francone iudice omnem ipsam terram et vineam, quas ss. Benedictus dia- 
conus et ipsi infantuli ad suum opus contendebant per scriptum tertii generis 
infra Pharpham et Corrisem; et miserunt se in Obligationen! et haeredes suos 
ad eundem abbatem et monasterium de ipsa terra [et dixerunt: ,Si unquam 
de ipsa terra,]' quam nos ibidem refutavimus, causare vel litigare voluerimus 
per scriptum tertii generis, vel seu per qualecunque argumentum ab ipso mo- 
nasterio suptrahere voluerimus extra voluntatem ss. abbatis vel successorum 
eius, tunc coraponamus nos ss. Benedictus et ss. germani in ss. monasterio de 
auro purissimo libras x., quia sie diffinitum est in praesentia ss. hominum. 
f Benedictus vicecomes in hoc iudicatu manum misi. P. Ego Herizo missus 
domnicus ibi fui. f Octavianus ibi fui. f Sichefredus ibi ftii. f Bene- 
dictus ibi fui. f Guinezo ibi fui. f Borrellus ibi fui. f Hildeprandus 
ibi fui. f Benedictus ibi fui. f Sinteramus ibi fui. f Roccio ibi fui. 
t Franco ibi fui. f Ego lobo notarius complevi et finivi. 

Nach dem Drücke : Fatteschi Memorie dei duchi di Spoleto 350 ex Reg. Farf. nr. 442. 
— ^ Et scheint etwas zu fehlen. — * Dr. tihi — * Im Dr. keine Lücke ; doch muss Aehn- 
liches ausgefaUen sein. — Vgl. § 469 n. 18; S 565 n. 4. 

87« Im Gerichte des Herzog und Königshoten Otto wird nach bezüglicher 
Aufforderung vom Grafen Otto das JSigentfmmarecht des Klosters Oielo 
d^Oro a/n genanntem Gute unter Strafverpflichtung anerkannt und das 
durch Urtheil bestätigt Pavia 996 April 17. 

Dum in dei nomine civitate Papia, in palatio donni regis in caminata 
dormitoria ipsius palatii, ubi Otto dux et missus donni item Ottoni regis in 
iadicio residebat singulomm ominum iustitia faciendura ^ ddiberandum, rese- 



• ♦ 



996 April 17. 55 

dentibus cnm eo Landulfiis arehiepiscopus sancte Mediolenensis ecclesie, Adel- 
bertus episcopus sancte Brisiensis ecclesie, Widraldos item episcopus sancte 
*Trausborgensis ecclesie, Raidulfus, Gerolimus, Fulbertus, lohannes qoi et 
Albericus, Adelbertus qui et Reinzo, et item Adelbertus iudices sacri palatü, 
et reliqui plures. Ibiqae omm veniens presentia Azo aba monasterio sancti 
Petri qui dicitur Celo aureo, una cum ittem Albericus iudex filius bone me- 
morie ittem Fulberti iudici avocato suo, nee non ex alia parte Odo comes filius 
bone memorie Ardoini itteraque marchio. Et retulerunt ipsi Azo aba et Albe- 
ricus iudex avocatto suo et ipsius monasterio sancti Petri: ,Abemus et deti- 
nemus a parte ipsius monasterii sancti Petri proprietatem cortem unam do- 
minicauttUem cum Castro et capella inibi constrnctis iuris ipsius monasterio, 
quibus esse videntur in loco et fundo Paoni, cum casis masariciis et omnibns 
rebus, servis et ancillis, aldiones et aldianas, molendinis et piscationibus ad 
ipsam cortem pertinentibus; et est eadem cortem dominicauttilem cum Castro 
et capella inibi constrnctis, cum omnibus rebus at se pertinentibus pro men- 
sura iusta inter areis de ipso Castro et capella et sediminibus, cum areis ubivis 
esestant, seu tam risarabelis et herbis et pratis, quam silvis cum areis suarum, 
iuges quingenti; et si quislibet homo atversus nos exinde aliquit dicere vult, 
parati sumus cum eo exinde in ratione standum et legitime finiendum; etquod 
plus est, querimus, ut dicat iste Odo comes, qui ic a presens est, sit* nobis 
aut pars ipsius monasterii sancti Petri eadem cortem domnicautilem cum Ca- 
stro et capella inibi constrnctis, cum casis masariciis et omnibus rebus, servis 
et ancillis, aldiones et aldianas, molendinis et piscationibus at eadent cortem 
pertinentibus, sicut nos denominatum abemus, contradicere aut subtraere que- 
ret, aut si propria ipsius monasterio sancti Petri est aut esse debet cum legem 
a non/ Cum ipse Azo aba cum eumdem Albericus iudex eins et ipsius mona- 
sterio avocatus taliter retulissent, at ec respondens ipse Odo comes disit et 
professus est: ,Vere eadem cortem dominicautilem cum Castro et capella inibi 
constructis, cum casis massariciis et omnibus rebus, servis et ancillis, aldiones 
et aldianas, molendinis et piscationibus at eadem cortem pertinentibus, propria 
ipsius monasterio sancti Petri est et esse debet cum legem, et mihi at aben- 
dum nee requirendum nihil pertinet nee perünere debet cum legem pro eo, 
quod exinde nullum scriptum, nullam firmitatem, nullamque rationem exinde 
non abeo, nee abere posum, per quam pars ipsius monasterii in eadem cortem, 
sicut vos denominatum abetis, contradicere aut subtraere posum; set ut disi 
propria ipsius monasterio est et esse debet. cum legem/ Et taliter se ipse Odo 
aversus eumdem Azo aba et Albericus eins avocatus awarpivit et apsoxito 
fecit, et oblicavit se ipse Odo comes, ut si unquam in tempore ipse suiqne 
filiis, filiabus vel eredes, aut eorum sumittantes personas adversus eumdem 
Azo aba suique sucesores, aut aversus pars ipsius monasterio, aut cui pars 
ipsius monasterio dederit eadem cortem domnicotilem cum omnibus rebus at 
se pertinentibus agere aut causare vel removere presumserint, et taciti exinde 
omni tempore non permanserint, aut si aparuerit ulum suorum datum ant fac- 
tum vel colibet scriptum, quod ipsi exinde in aliam partem fecisent et cla- 
ruerit, tunc oblicavit componere ipse Odo comis suique filiis, filiabus vel ere- 
dibus eidem Azoni aba suique sucesores, aut cui ipsi dederint eadem cortem 
domnicautilem cum rebus at se pertinentibus, pena stipulacionis nomine, quod 
est multo* auro optimo libras centum, insuper ipsam cortem domnicantUem in 
dublum. Is attis et manifestatio ut supra facta, rectum eorum indicum et an- 
ditoribuB paruit esse,* iudicaTerunt, ut iusta eorum altereaptionem et eidem 



56 396 April 17. 

Odoni professione et manifestatione, ut ipse donnus Azo aba a parte ipsius 
monasterio predictain cortem domnicautilem cani predictis casis masariciis et 
Omnibus rebus, servis et ancillis ad ipsam cortem pertinentibus proprietatem 
abere et detinere deberet, et ipse Odo maueret exinde omni tempore tacitus 
et contentus. Et finita est causa. Et anc notitiam pro securitate eidem Azoni 
aba fieri amanuerunt. Quidem et ego Geronimus notarius sacri paiatii ex 
iunsione suprascripti dux et missus et iudicum amonitione scripsi, anno tercio 
Ottoni regi deo propicio ic iu Italia primo, quintodeciiuo kal. madii, indictione. 
nona. f Otto dux et missus ss. S, Staldulfus iudex sacri palacii inter- 
ful. S. Gerolimus iudex sacri paiatii interfuit. S. Albericus iudex sacri 
paiatii interfuit. loannes indes sacri paiatii interfui. S. Fulbertus iudex 
sacri paiatii interfui. Adelbertus iudex sacri paiatii interfui. Adelbertus 
iudex sacri paiatii interfui. 

Aui dem Orig. im Staatsarchive zu Mailand, Prov. S. Pietro in Cielo d* Oro. — Vgl. 
S 13; 274 n. 12; 450 n. 2 

38. Im Gerichte des Königshoten und Diakon Cesso werden dem Sischofc 
von Cremona nach Geständniss der Aufgeforderten durch Urtheil die be- 
anspruchten Hechte zuerkannt. Oretnona 998 Oct. 

Dum in dei nomine civitate Cremona in domo ipsius civitatis in laubia 
maiore ipsius domus, per datam licentiam domni Odelrici episcopi eiusdem 
sancte Gremouensis ecclesie, in iuditio residebat domnus Cesso, diaconus et 
missus domni Ottonis imperatoris, singulorum omniam iustitias faciendas ac 
deliberandas, residentibus cum eo Eribertus cancellarius eiusdem domni im- 
peratoris, Autecherius, Bezo qui et Petrus, et Rozo, lohannes, Andreas, Ri- 
baldus, et reliqui plures. Ibique venerunt presentia ipse domnus Odelricus 
episcopus et Lanfrancus eius advocatus, retuierunt: ,Habemus et detinemus 
parte ipsius episcopii proprietatem fiuvio Padi da caput fluvio Addua usque in 
Vulpariolo, seu ripa iuxta ipsum flnvium non longe a suprascripta civitate 
Cremona, ubi in ipsa ripa antiquo mercato esse videtur cum teloneo et cura- 
tura seu ripaticum de ipsa ripa, tarn de navibus et de omnibus aliis negotiis, 
seu moiitura de omnibus molendinis, qui in ipso fluvio Padi esse videntur; a 
parte ipsius episcopii unusquisque aimus data et collecta fiunt, et sicut actenus 
fuit, per imumquemque molendinum granum modia quinque, et per unamquam- 
qua nave salis orales quattuor, seu et de aliis consuetudinis vel rectitudo ec- 
clesiarum, que ad ipsum episcopium pertinet vel pertinere debet. Si uUus homo 
versus nos seu pars ipsius episcopii aliquid dicere vult, parati sumus cum eo 
ad rationem standum et exinde legitime finiendum; et quod plus est, querimus 
ut dicant infrascripti Adelbertus et lohannes germani de Tiiio, Lämpertus, 
magister Garivertus, Petrus et Leo item germani, lohannes, Lanzoni, et reliqui 
plures, qui hie presentes sunt, si iam dictus fluvius Padi a capite fluvii Addue 
usque in Vulpariolo, seu ipsa ripa cum teloneo et ripaticum curatura, tam de 
navis et de omnibus aliis negotiis, seu moiitura de omnibus molendinis, qui in 
ipso fluvio Padi esse videntur, a parte ipsius episcopii unusquisque annus data 
et collecta flunt, et sicut actenus fuit, per unumquemque molendinum granum 
modia quinque, et per unamquamque navem salis orales quattuor, seu et de 
aliis consuetudinibus vel rectitudo ecclesiarum, que ad ipsum episcopium per- 
tinet vel pertinere debet, si proprium ipsius episcopii debet esse cum lege, aut 
gl nobis seu parti ipsius episcopii contradicere aut snbtrahere querant, an non.' 
Com qpse domnus Odelricus episcopus et Lanfrancus eius advocatus taliter 



9d8 Oot. 57 

retutissent, ad hec respondernnt ipsi AdelbertQs, Johannes, Lampertus, 6ari- 
vertus, Petrus, Leo, Gotfredus, lldeprandus et reliqüi plures, et dixenint et 
professi sunt: ,Vere iani dictus fluvius Padi a capite fluvii Addue usque ad 
Vulpariolura, seu iam dicta ripa cum teloneo et ripaticum curatura, tarn de 
navibtis et de omnibus aliis negotiis, seu molitura de omnibus molendinis, qui 
in ipso fluvio Padi esse videntur, a parte ipsius episcopii unusquisque annus 
data et collecta fiunt, et sicut actenus fuit, per unumquemque molendinum 
granum modia quinque, et per unamquainque navem salis orales quattuor, seu 
et de aliis consuetudinibus vel rectitudine ecclesianim, que ad ipsum episco- 
pium pertinet vel pertinere debet, proprii ipsius episcopii sunt et esse debent 
cum lege; et nobiß vobis nee pars ipsius episcopii ad habendum nee requiren- 
dom nichil pertinet, nee pertinere debet cum lege, pro eo quod nullam habe- 
nms scriptionem nee firmitatem, per quam vobis nee pars ipsius episcopii 
contradicere aut subtrahere possimus/ Et sposponderunt se ipsi Adelbertus, 
lohannes, Lampertus, Garivertus, Petms, Leo, Gotfredus, lldeprandus et re- 
liqüi plures, et dixerunt, ut si unquam in tempore ipsi aut suorum filii vel 
heredibus seu eorum sumitantis personis de iam dicto fluvio Padi a capite 
suprascripti fluvii Addue usque ad Vulpariolo cum suprascripta ripa, teloneo 
et ripaticum curatura, tarn de navibus et de omnibus aliis negotiis, seu moli- 
tura de omnibus molendinis, qui in ipso fluvio Padi esse videntur, a parte 
ipsius episcopii unusquisque annus data et collecta fiunt, et sicut actenus fuit, 
per unumquemque molendinum granum modia quinque, et per unaraquamque 
navem salis orales quattuor, seu et de aliis consuetudinibus vel rectitudo ec- 
clesianim, que ad ipsum episcopium pertinet vel pertinere debet, agere vel 
causare presumpserint, et omni tempore exinde taciti et contenti non perman- 
serint, vel si apparuerit ullum datum aut factum vel quodlibet scriptum, que 1 
exinde in aliam partem fecissent, et claruerit, tunc componant omnia, sicut 
supra legitur, et quicquid inde quesierint aut minuere voluerint ipse domnus 
Odelricus episcopus suisque successoribus in duplum, et insuper pena argenti 
denariorum bonorum libras mille. Hie actis et manifestatio ut supra facta, 
rectum iuditium^ ipsis auditoribus paruit esse et iudicaverunt, ut iuxta eorum 
altercationem et suprascriptorum Adelberti, lohannis, Lamperti, Gariverti, 
Petri, Leonis, Gotfredi, Ildeprandi et reliquorum plurium professione et mani- 
festatione ipse domnus Odelricus episcopus et Lanfrancus eius advocatus a 
parte ipsius episcopii iam dictus fluvius Padi a capite Abdue usque ad Vul- 
pariolum et omnia, sicut supra legitur, pars ipsius episcopii habeat et teneat 
proprietatem; et iam dicti Adelbertus, lohannes, Lampertus, Garivertus, Pe- 
trus, Leo, Gotfredus, lldeprandus et reliqui plures omni tempore maneant ta- 
citi et contenti. Et eo modo finita est causa. Et hanc notitiam pro securitate 
eiusdem domni Odelrici episcopi suorumque successorum seu partis ipsius epis- 
copii fieri ammonuerunt. Quidem et ego Dominicus notarius ex iussionc 
suprascripti missi et iudicum ammonitione scripsi, anno imperii ipsius domni 
Ottonis tertii imperatoris augusti tertio, de mense octobri, indictione duode- 
cima. Cesso gloriosissimi Ottonis Romanorum imperatoris missus atque 
diaconus subscripsi. S. Autecherius iudex sacri palatii interfui. S. Pe- 
trus iudex sacri palatii interfui. S. Radaldus iudex sacri palatii inter- 
fiii. Ego Gyrardus notarius huius exemplar vidi et hoc scripsi et sub- 
scripsi. 

Nach Abf ehr. Cereda*s aus dem Codex Sicardianos p. 71 zn Cremona. — Vgl. Antiq. 
lUUae 2, 29 einen Tbeil einer Urkunde, welche mir gleichfalli in vollstindiger Abschrift 



58 9d8 Ott 

aas dem Cod. Sicardianos vorliegt, und welche mit Ansnahme der Namen durchaus mit der 
ohigen übereinstimmt — ' Wohl durch einen der Abschreiber geXndert; in der andern Ur- 
kunde heisst es nach der gewöhnlichen Formel rectum eortun iudieum et attditoribus. — 
Vgl. S 13; 224 n. 15; 450 n. 5. 

39. Im Gerichte des Königahoten und Diakon Cesao werden dem Bischöfe 
von Cremona nach Oeständniss der Aufgeforderten durch Urtheil d'te be- 
anspruchten Orundetücke und Rechte zuerka/nnt. Oenivolta in der Oraf- 
Schaft Bergamo 998 Nov. 

Dum in dei nomine comitatu Bergomense, Castro lovenalta, in sala ma- 
iore ipsins castri, que castrum ipsum cum omnia sua pertinentia pertinere vi- 
dentur* *regimine et potestatem episcopio sancte Cremonensis ecclesie, 

per datam licentiam domni Odelrici episcopi ipsius episcopio sancte Cremo- 
nensis ecclesie in iuditio resideret domntis Gesso, gratia dei diaconus et missus 
domni Ottoni iiuperatoris, singulonim omnium iustitias faciendas ac deliberan- 
das, resedentibus cmn eo Leo qui et Bezo, Autecherius, Adam qui et Arde- 
radus, Radaldus, et item Radaldns, et Tagimpaldus, et reliqui plures. Ibi- 
que eorum veneiunt presentia ipse domnns Odelricus episcopus et Adelelmus 
eins et ipsius episcopii advocatus, retulerunt: ,Habemus et detinemus a parte 
ipsius episcopio proprietatem pecias quinque de terras, quibus esse videntur 
in vico et fundo, qui dicitur Grota. Prima petia terra cum castro uno cum to- 
nimine et fossatos circumdato seu cum capella, que est consecrata in honore 
sancti Ambrosii, atque sediminas et vineis seu molendinis atqae silvis et gerbis 
super se habente, et ex parte prativa, et ex parte aratoria; que est ipsa petia 
terra per mensura iusta iugies centum sexaginta et sex; coheret ei ab ipsa 
petia de terra da mane et monte terra ipsius episcopio, da meridie similiter et 
in aliquid percurrit fluvio Addua, da sera item fluvio Addua et in aliquid terra 
ipsius episcopio. Secunda petia terra, que est aratoria, ibi prope, est per men- 
sura iuges quinquaginta quattuor et dimidia; coheret ei da tres partes ipsius 
episcopio. Tertia petia terra, que est aratoria, locus qui dicitur Valsurda, est 
per mensura iusta iuges decem; coheret ei da tres partes ipsius episcopio. 
Quarta petia terra similiter aratoria, locus qui dicitur Vallaringo, est per 
mensura iusta iugies viginti; coheret ei da tres partes ipsius episcopio. Quinta 
petia terra, que est mosa et caneto, locus qui dicitur Botola, est per mensura 
iugies XV.; coheret ei similiter da ex omni parte ipsius episcopio.* Et ita re- 
tulerunt ipsi domnus Odelricus episcopus et Adelelmus eins et ipsius episcopio 
avocatus: ,Similiter habemus et detinemus aparte ipsius episcopio proprieta- 
tem fluvio Addua, da locus qui dicitur Tincaria usque ad capud Addua, cum 
ripis et piscationibus. Si ullus homo versus nos seu pars ipsius episcopio ali- 
quid dicere vult, parati sumus cum eo exinde ad rationem standum et legip- 
time faciendum; et quod plus est querimus, utdicant*suprascripti Odelricus et 
Berta iugalibus, seu Maginfredus subdiaconus, quod ipse Odelricus genitor 
ipsius M aginfredi estitit eins avocatus, seu Sichefredus, Rogerius et item Odel- 
ricus germani, filiis ipsorum iugalibus, et Alcherius nepos eorum germani, qui- 
bus ad presens sunt, si [suprascriptas] petias terras, sicut supra legitur, seu 
iam dicto fluvio Addua, quas hie denominavimus, si propriis ipsius episcopii 
sunt et esse debent cum lege, aut si nobis vel pars ipsius episcopio contra- 
dicere aut subtrahere querant, an non.' Cum ipsi domnus Odelricus episcopus 
et Adelelmus eins ac ipsius episcopio avocatus taliter retulissent, et ad hec 
responderunt predicti Odehricus et Berta iugalibus, seu Maginfredus subdia- 
conus, Sichefredus, Rogerius ^t item Odehricus germani, atque Albericus, di- 



^ 



998 Nov. 59 

xertmt et professi sunt, ipsa Berta seu predicti germani una cum Albericus 
nepos eonira per consensura et largitatem ipsius Odelrici vir et genitor seu 
avio eorum et advocatus ipsius Maginfredi subdiacooi: ,Vere stiprascriptas 
petias terras cum castro seu cum tonimine et fossato circumdato et cum su- 
prascripta capella atque sediminas et vineis seu molendinis atque silvis et ger- 
bis, seu prenominato prato cum terris aratoris, atque ipso fluvio da Tincaria 
usque in caput Addua cum ripis et piscationibus propriis ipsius episcopii sunt 
et esse debent cum lege, et nobis ad habendum nee requirendum nichil pertinet, 
nee pertinere debent cum lege pro eo, quod nullam scriptionem nee firmitatem 
habemus, nee habere possumus, per quam vobis vel pars ipsius episeopio con- 
tradicere aut subtrahere possumus.* Et spoponderunt se ipsi Odelricus et 
Berta iugalibus, seu Maginiredus subdiaeonus, Sichefredus, Rogerius atque 
item Odelricus, seu Albericus, ipsa Berta et iam dieti germani et nepos per 
eonsensum ipsius Odelrici, versus eundem domnum Odelricus episcopus et 
Adelelmus eins et ipsius episeopio advocatus vel versus suisque suceessoribus 
seu pars ipsius episeopio, ut si unquam in tempore ipsis aut suorum filiis vel 
heredibus seu eorum sumitentis personis de suprascriptes peeies terras, sieut 
supra legitur, et de suprascripto fluvio vobis seu pars ipsius episeopio vestris- 
que sueeessores agere aut causare presumpserint, et omni tempore exinde ta- 
citi et contenti [non] permanserint, vel si apparuerit ullum suorum datum aut 
factum, quod exinde in dUam partem fecissent, et darum factum fuerit, tunc 
componere oblieaverunt se ipsis Odelricus et Berta iugalibus seu Maginfredus 
subdiaeonus atque Siefredus, Rogerius et item Odelricus seu Albericus una 
com suorum filiis vel heredibus ipsius domni Odelrici episcopi suisque sucees- 
soribus seu pars ipsius episeopio ipsas petias, sicut supra legitur, et iam dieto 
fluvio in dnplum; etinsuper pena nomine argenti denarios bonos libras eentum. 
His actis et raanifestationibus ut supra factum, rectum eorum iudieum et audi- 
toribus paruit esse et iudieaverunt, ut iuxta eorum altereatione et predictorum 
iugalibus et germanis seu nepos professione et manifestatione ipsi domnus 
Odelricus episcopus et Adelelmus eius et ipsius episeopio avocatus in supra- 
seriptas petias terras et suprascripto fluvio a pars ipsius episeopio habeant et 
teneant proprietatem; et supraseriptis iugalibus seu predietis germani et nepos 
maneant exinde omni tempore taeitis et eontentis. Eo modo Anita est causa. 
Hanc notitiam pro seeuritate eidem domni Odelrici episcopi suique suceessori- 
bus seu pars ipsius episcopi fieri amonuerunt. Quidem et ego Amulfiis no- 
tarius saeri palatii ex iussione* et iudieum amonitione seripsi, anno imperi domni 
Ottoni imperatoris tertio, raense novembris, indictione duodeeima. Cesso 
dei gratia diaeonus et tertii Ottonis gloriosissimi imperatoris missus leto animo 
interftii, laudavi atque subscripsi. S. Autecherius iudex saeri palatii inter- 
fui. S. Leo qui et Bezo iudex domni imperatoris interftii. S. Adam iudex 
saeri palatii interftd. S. Radaldus iudex saeri palatii interfui. S, Radal- 
dus iudex saeri palatii interiui. S, Dagimpaldus iudex saeri palatii interfui. 

Nach Abschr. Cereda's aus dem Codex Sicardianus p. 177 zq Cremona. — Vgl. $13; 
224 n. 16; 450 n. 5. 

40, Im Oerichte des Körügahoten und Diakon Cesso werden dem Bischöfe 
von Cremona nach Oeständniss der dazu aiufgeforderten Aehtissin von S, 
Sisio durch UrtheU die beanspruchten Grundstücke zuerkannt Boncarolo 
in der Grafsch. Lodi 999 Febr. 4. 

Dum in dei nomine eommitatn Laudense» locus Runearioli, in casa propria 



60 dd9 Febr. 4. 

Stephan! Ferrario de eodem loco Rnncarioli per eins data licentia in iuditio 
resideret dominus Cesso, gratia dei diaconus et missus domni Ottonis impera- 
toris, siogulorum omnium iustidas faciendas ac deliberandas, resedentibus cum 
eo Authecherius, et Gyrardus qui et Azo, Adelbertus, RadalJus, item Radal- 
dus,' Johannes, Liubedens, Saxo iudices sacri palatii, Rogerius de Bariano, 
Albericus de Mauringo, et reliqui plures. Ibiqtie eorum venerunt presentia 
ipse domnus [Odelricus] sancte Cremonensis ecclesie episcopus et Adam eins 
et ipsius [episcsopii] advocatus, retulerunt: ,Habemus et detinemus a parte 
ipsius episcopii proprietatem cortes tres domui coltiles, cum castris et capellis 
seu cum seduminas et vineis vel terris arabilis et silvis, cum lacu qui dicitur 
Sexto, et silva qae dicitur Auzea, cum omnibus aquaductiles seu piscationibus 
ad easdem cortes pertinentibus, iuris ipsius episcopii, quibus esse videntur 
inter fluvii Padum et Olleo et pertinentia Cremonensibus, in iocas et fundas 
Crota, Aquanigra, Sexto, vel ibi circum circa reiacentibus vel inde pertinenti- 
bus; omnia insimul tenente, quod sunt rebus ipsis ad easdem cortes pertinen- 
tibus, de casis cum areis suarum per mensura iusta iugias quattuor; de ca- 
pellis seu seduminas et vineis cum areis suarum iugias duodecim; de terris 
arabilis et vineis iugias mille sexcentum; de silvis cum iam dictum locum qui 
dicitur Sesto, et silva que dicitur Auzea cum areis suarum iugias mille quat- 
tuor centi; coheret ab ipsas tres cortes et omnibus ipsis rebus amane etmonte 
terra ipsius episcopii, a meridie fluvio Padum et Addua, a sera terra de curte 
que dicitur Tencaria, qui pertinet de monasterio sanctorum Sisti et Fabiani, 
que est constructum ipso monasterio infra civitate Placencia. Si ullus homo 
versus nos seu pars ipsius episcopii aliquid dicere vult, parati sumus cum eo 
exinde ad rationem standum et legiptime finiendum; et quod plus est, queri- 
mus, ut dicant domna Ita abbatissa monasterio sanctorum Sisti et Fabiani, 
qui est constructum infra eadem civitate Placencia, et Adam, filius quondam 
Raimberti de monte qui dicitur Scorticato, eins et ipsius monasterio advocatus, 
qui pro hac causa ab eadem domna Ita abbatissa seu ab ipso Cesso dei gratia 
diaconus et missus avocatus ipsius monasterio electus fuit, qui hie ad presens 
sunt, iam dictas tres cortes cum castris et capellis, sediminas et vineis, terris 
arabilis, pratos et silvis, seu iam dictum locum qui dicitur Sesto, et silva que 
dicitur Auzea cum areis suarum, cum aquaductiles et piscationibus, quas vos 
hie denominavimus, si proprie ipsius episcopii sunt et esse debent cum lege, 
aut si nobis seu pars ipsius episcopio da parte ipsius monasterio avocatus 
[sanctorum Systi] et Fabiani contradicere aut subtrahere querunt, an non/ 
Cum ipse domnus Odelricus episcopus et Adam eins et ipsius episcopii advo- 
catus taliter retulissent, ad hec responderunt ipsa domna Ita abbatissa et Adam 
eius et ipsius [monasterii advocatus] dixerunt et professi sunt: ,Vere iam dicte 
tres cortes cum castris et capellis, seu seduminas et vineis, seu terris arabilis 
et pratis cum silvis, seu lacum qui dicitur Sesto, et silva que dicitur Auzea, 
cum aquaductiles et piscationibus, quas vos hie denominastis, quibus esse vi- 
dentur inter fluvii Padum et Olleo et in pertinentia Creraonense, in prenorai- 
natas Iocas Crota, Aquanigra, Sesto, quod sunt per mensura iusta iugias 
legiptimas tres milia ducenti quattuor, propriis ipsius episcopio sancte Cremo- 
nensis ecclesie sunt et esse debent cum lege, et nobis nee pars ipsius mona- 
sterio nichil pertinet ad habendom nee requirendum, pro eo quod nullam scrip- 
tionem nee firmitsttem habemus, nee habere possumus, per quam vobis seu 
pars ipsius episcopio contradicere aut subtrahere possamus/ Et spoponderunt 
sc ipsa domna Ita abbatissa et Adam eius et ipsius fflonasterii avocatus versus 



* 



«: 



999 Ftbr. 4. gl 

eodem episcopio, abi si umquam in tempore ipsa domna Ita abbatissa aut sue 
succetrices seu pars ipsitis monasterio de iam dictis tres cortes cum castris et 
capellis, seu sediminas et vineis, campis, pratis, et lacum qui dicitur Sesto, 
cum Silva que dicitur Auzea, cum aquaductiles et piscationibus eidem domni 
Odelrici episcopi suisque successoribus seu versus ipsius episcopio agere aut 
causare presumpserit, et omni tempore exinde taciti et contenti non perman- 
serint, vel si apparuerit ullum datum aut factum, quod exinde in aliam partem 
fecissent, et clare factum fuerit, tunc oblicaverunt se componere ipsa domna 
Ita abbatissa sueque succetrices et Adam eius et ipsius monasterio avocatus 
eidem domni Odelrici episcopi suisque successoribus seu pars ipsius episcopio 
ipse tres cortes cum castris et capellis, seu sediminas et vineis, terris arabilis 
et pratis, seu silvis, cum lacum qui dicitur Sesto, et silva que dicitur Auzea, 
in duplum, et insuper pena argenti denarii boni libras trescenti. His actis et 
manifestatio ut supra facta, rectum eorum iudicum et auditoribus paruit esse 
et iudicaverunt, ut iuxta eorum altercationem et eidem domna Ita abbatissa 
seu Adam eius et ipsius monasterio avocatus professione et manifestatione iam 
dictis tres cortes cum castris et capellis, seu sediminas et vineis, terris arabilis 
et pratis, seu silvis cum lacum qui dicitur Sesto, et silva que dicitur Auzea, a 
parte ipsius episcopio sancte Cremonensis ecclesie maneant proprietatem; et 
iam dicta domna Ita abbatissa et Adam eius et ipsius monasterio avocatus 
da pars ipsius monasterio sanctorum Sisti et Fabiani maneant omrn tempore 
taciti et contenti. Eo modo finita est causa. Et hanc notitiam pro securitate 
ipsius episcopio fieri ammonuerunt. Quidem et ego Dominicus notarius et 
iudex domni imperatoris ex iussione suprascripto misso et iudicum ammonitione 
scripsi. In nomine domini dei et salvatoris nostri leshu Christi tertius Otto 
gratia dei imperator augustus, anno imperii eius deo propitio tertio, quarto die f 

mensis februarii, indictione duodecima. f Cesso dei gratia diaconus et glo* 
riosissimi imperatoris tertii Ottonis missus huic notitie in mei presentia facte 
leto animo fidelique mente, veloci quoque manu et gravitate subscripsi. S. 
Autecherius iudex sacri palatii interfui. S. Adelbertus iudex sacri palatii 
interfui. S. Radaldus iudex sacri palatii interfui. S. lubedeus iudex sacri 
palatii interfui. S, Radaldus iudex sacri palatii interfui. S. Saxo iudex 
sacri palatii interfui. 

Nach Abschr. Cereda*« aus dem Codex Sicardianus p. l75 za Cremona. — Vgl. $ 13; 
222 n. 24; 224 n. 17; 450 n. 5. 

41. Im Gerichte des Königsboten Adelelm wird dem Bischof von Cremona 
nach Geständniss der dazu Au/geforderten, einer Nonne, eines Unmündi- 
gen und ihres Tutor, durch Urtheil das beanspruchte Grundstück zuer- 
kannt Cremona 100 1 Jan. 

Dom in dei nomine civitate Cremona, in caminata maiore domns episco- 
pio ipsius civitatis, per data licencia domni Odelrici episcopi ipsius episcopio, 
in iudicio resideret Adelelmus qui et Azo, missus domni Ottonis imperatoris, 
unicuique iusticias faciendas ac deliberandas, resedentibus cum eo Autcherius, 
lohannes, Adelbertus, Rasadaldas, Dominicus iodices sacri palacii, Rolandus 
de CastroQOVo, Wandelio de Sereniano, Anseimus filius quondam Grimizoni, 
Radaldus, Atto germanis, item Radaldus de loco Gaidisco, lohannes, Teude- 
rulfus, Petrus, Walbertus, Giselbertus, Adam, item Adam, Udeprandus, lo- 
hannes, Adelbertus germanis, Bono, Pelegrinus, Deudei, dves Cremona, et 
reliqoi plures. Ibique eonun veniens presenda predictus domnas Odelricus 






62 1^1 J&° 

episcopus et Gezo eius et ipsius episcopio avocatus, nee non et ex alia parte 
Roza filia quondam Laiiizoni, veste velamen sancte religionis induta, seu Adam 
infautulo, et Albizo tutor eoruiu, qui per iussioneni ipsius Adelehui tutor re- 
sidebad. Et coperunt dicere ipsi doninus Odelricus episcopus et Gezo eius et 
ipsius episcopio avocatus: »Abenius et detiueinus parte ipsius episcopio pro- 
prio tatem pecia una de terra aratoria, quc est posita iu loco ubi dicitur Que- 
strello, et est per mensura iusta iuas* tres; coerit ei a luane ipsius episcopio, 
a ineridie sancti Silvestri, et a niontes Pauloni, a sera fossato. »Si ullus homo 
adversus nosvel pars ipsius episcopio exinde aliquit dicere vult, parati suinus 
cum eo exinde ad racione standum vi legitiuie finiendum; et quod plus est, 
querimus, ut dicant ipsi Roza veste velamen sancte religionis induta, et Adam 
infantulo, seu Albizo tutor eorum, qui liic ad presens sunt, si nobis vel pars 
ipsius episcopio predicta pecia de terra ai'atoria contradicere aut subtraere 
veliunt*, aut si propria ipsius episcopio est et esse debet cum lege, an non.* 
Cum ipsi domnus Odelricus episcopus et Gezo eius et ipsius «episcopio avoca- 
tus taliter retulissent, ad ec responderunt ipsi Roza veste velamen sancte re- 
ligionis induta, et Adam infantulo, seu Albizo tutor eoru!n: ,Vere iam dicta 
pecia de terra, quam vos dicitis, propria ipsius episcopio est et esse debet cum 
lege, et nobis ad abendum nee retinendum nichil pertinet, neo pertinere debet 
cum lege, pro eo quod nulluni scriptum uec firmitatcm nullamque racione inde 
abemus, nee abere possumus, per quam pars ipsius episcopio predicta pecia 
de terra contradicere aut subtraere posamus*, eo quod propria ipsius episcopio 
est et esse debet cum lege.' Et sponderunt se ipsi Roza veste velamen sancte 
religionis induta, et Adam infantulo, seu Albizo tutor eorum, ut si unquam in 
t(Mn|)oni ipsi suorumque heredes adversus eundem domnus Odelricus episcopus 
Huisque successores vel pars ipsius episcopio de predicta pecia de terra, que 
Muperiufi legitur, agere aut causare vel removere presumpserit, et omni tem- 
pore («xinde taciti et contenti* permanserit, vel si apparuerit, ut ullum datum 
aut factum vel colibet scriptum, quod ipsi exinde in aliam partem t'ecissent, 
elarmirit, componant ipsi suorumque eredes pena dubia ipsa pecia de terra, 
Nitiut pro tt>mpore fuerit meliorata aut valuerit sub extimacione in consimile 
loco, vi insuper pena argentum denarios bonos libras Anginti. Ilis actis et ma- 
nii't^Ntacio ut supra facüi, rectum eorum iudicum et auditoribus paruit esse et 
indii^uverunt, ut iusti^ eorum altercacione eorum Rozaiu veste vel.-imen sancte 
roligionis iiuluUi, et Adam infantulo, seu Albizo tutor eorum professione et 
inanirestacione, ut ipsi domims Odelricus episcopus et G( zo eius avocatus pre- 
tlicta pi'cia du terra a parte ipsius episcopio abead, tenead* proprietatem : et ipsi 
Ito/a voHte velameu sancte religionis induta, et Adam infantulo, seu Albizo 
tutor uorum manerent exinde onmi tempore taciti et contentL Eo modo finita 
uit eauaa ut ao noticia pro securitatem parti ipsius episcopio fieri ainonue- 
rout Quidom et ego Adelbertus notarius ex iussionc suprascripto misso 
Mliunitiono soripsi» anno imperii tenni Ottonis imperatoris quinto, 

luwriua, indictiono quartadeciiua. f Adelelmus missus sub- 
f AQtaoheriua iudex saori palatii interfui. t Adelbertus iudex 

II interftii, t Donünious iudex domni imperatoris interfui. 

AbMhr. Cwfda't aus dt m Original Arühw dM &ApitekarchiTes lu Gremona. — 
IM B. «Ol 450 n. 5. 




€MdU$ ibw iM*4(^ MN(f Jftirih|r(i/m Adalbert von Verona wer- 
idr JBmti» dtr Ktä^ wi^^Umip, dir der Beklagten gelang. 



' L 



1013 M«i 5. 53 

die letztem investirt, wie sie ei zuvor waren^ und auf geschehene Auffor- 
derung von den Klägern verzichtete Bei Verona 1013 Mai 5. 

Dam in dei nomiae in comitata Veronense in loco et fuudo monasterii 
sancti Zenonis dod longe prope muros civitatis Veronense in iudicio resideret 
doinno Adalperio dox istias marchie in comitatu Veronense singulorom hoini- 
nuin insticias faciendas acdeliberandas; residentibus cumeo donino Adalberto 
marchioetUgone germanis marchiones, etTodello comes comitatu Patavensis, 
et Gezo et Aspardo et Banizo et Rotefredus iudex domnorum rex, et Ber- 
nardo et Rainerio filio quondam Alberici et Engo de Agna et Engaliberto et 
Alberto et Gomerico et Grauso et reliqui plures bonorum hominum. Ibi- 
que in eorum presentia veniens Dededns presbiter presbiterorum monasterii 
sancti Zachariae atque Petras presbiter, ofBciales de eodem monasterio, una 
cum lohanne Miliano advocatore monasterii sancti Zachariae prope de finibus 
Venedanim non longe prope palacio. Ceperunt dicere a domno Adalperio dux: 
JnterpeUavit nos Siticherio advocatore Pataviensis ecclesie et Nobile advoca- 
tore Vicentine ecclesie, ibique stantes domno Ursone episcopus Patavensis 
ecclesie, necnon et Todaldo Vicentine ecclesie/ Ad hec responderunt Siticherio 
et Nobile advocatores: ,Nos habemus cartulam de ipsa carte, que nominatur 
Petriolo; quero te, Cherius episcopus Veronensis ecclesie factum habuisse in 
Pataviensis ecclesie et Vicentine ecclesie; qui est ipsa predicta carte nomina- 
tive in finibus et Monte Silicano cum omnibus rebus ad se pertinentibus; et 
est posita ipsa carte in Monte Vignalesygo non longe prope flumen Vivenzone.' 
Ttinc omnes dixerunt: ,Videamus cartulas/ Ad hec respondit domno Ursone 
episcopus vero Patavensis ecclesie: ,Ecce me paratus ad vobis ostendere car- 
tula/ Ostensa vero cartula: ,Quero te, Gerius episcopus Veronensis ecclesie 
factam habuissent?' Et tunc Adalperius dux amonitus est. Ibi locum presens 
omnibus in eodem iudicio ipsa cartula, quod predicti episcopi cum suis advo- 
catores demonstrabant, reproba et falsidica inventa fuit. Et per iudicium 
eosdem iudices, que superius legitur, idest Geyzo et Aspardo et Baruzo et 
Rotefredus iudicavit, nos Desdedus presbiter et Petrus item presbiter una cum 
Johannes Miliano advocatore nostro a pars suprascripto monasterio sancti Za- 
charie, quod per xl. annos ad proprium possessum habemus, et sie retulimus 
iudicium iurando. Et posuit eins fidiushore domno Todello comes. ,Ecce nos 
predictus Desdedus presbiter et Petrus item presbiter cum iam dicto Johannes 
Miliano advocato nostro ad pars i^m dicto monasterio sancti Zacharie cum 
nostris xii. sacramentales parati stmnis et iuramus super sancta dei evangelia/ 
luravi supradicto Miliano avocato a pars suprascripti monasterii cum Vitale et 
Azili et ceteri alii usque xii. Ipsi sacramenti facti, predicta cartula incisa fiiit; 
et per iudicis iudicium eosdem Desdedit presbiter una cum suo advocatore 
Johannes Miliano a pars suprascripti monasterii sancti Zacharie ad actenus 
investivit, sicut antea investitus fiiit de predicta carte, que nominatur Petriolo, 
cum onmia sua pertineutia, qui ad ipsa curte legibus pertinet, quod a pars 
predicto monasterio sancti Zacharie per xl. annos possessum habebantur. 
,Et si quislibet adversum nos exinde aliquid dicere vult, ecce nos parati sumus 
ad rationem standum et legitime finiendum; et quod plus est, querimus, utdi- 
cantisti domnorum episcoporum cum suos advocatores, idest Siticherio et No- 
bile, qui hie ad presens est, quod predicta carte nobis Desdedus presbiter et 
Petro item presbiter cum Johannes Miliano advocato nostro a pars supra- 
scripto monasterio sancti Zacharie contradicere aut subtrahere velint, vel a 
pais ipsius monasterii propria sunt aut debent esse oom lege, aut non.' Com 



■ " f 




64 1013 Mai 5. 

idem Desdedus presbiter et Petras item presbiter taliter retulissent, ad hec 
respondemnt doiiini episcopi una cum fuos advocatores nomine Siticherio et 
Nobile, dixerunt et professi sunt, quod ,ppedicta curte, qui nominatur Petriolo, 
in finibus Monte Silicano, vobis non contradicimus, nee contradicere querimus, 
quia cum lege non possumus etc. Insuper nos quidem episcoporum nomine 
Urso et Todaldo nostrorumque successores et nostri advocatores Sitecherio et 
Nobile suorumque successores adversus iam dictus Desdedus presbiter et Pe- 
trus item presbiter una cum lohanne Miliano advocato a pars iam dicti mo- 
nasterii suorumque successores, si umquam tempore nos aut nostri advocatores 
vel nostrorumque successores de predicta curte agere aut causare vel removere 
presumpserimus et taciti et contempti non penuanserimus etc. componamus 
eidem Desdedus presbiter et Petrus item presbiter cum Johannes Miliano avo- 
cato a pars suprascripto monasterio et abbatissa, qui ibi per tempora famu- 
lantur, pena auro optimo libras centum/ His actis, manifestatio ut supra fac- 
tum, rectmn eorum iudicium etc. Quidem ego Johannes notarius ex iussione 
domni Azoni et Ugone marchionis et domno Todello comes et iudicum ammo- 
nitione scripsit; anno vero domni Henrici regis hie in Italia, die quinto mense 
madio, indictione undecima. Adelbertus qui Azo vocatur marchius m. m. 
subscripsi. Ugo marchio m. m. subscripsi. Ansprandus iudex sacri pa- 
latii interfui. Ego Grezo iudex interfui. Somderius iudex sacri palatii in- 
terfui. Baruzo iudex sacri palatii interfui. Ego Johannes notarius ex ius- 
sione domni Adalperio dux et Azoni et ügoni marchionis et Todello comes 
scripsi et complevi. 

Nach dem Dracke : Moratori Delle antichiti Estenai 1, 85 aus einem Kopialbuche 
dlei Klosters S. Zacharias zu Venedig. — Vgl. $ 8 n. 6; S 14 n. 2; S 22 n. 2; S 553 n. 16; 
S 555 n. 3. 

43. Im Oerichte des Judex Johannes CalcianspeUem wird, da der Kläger 
nicht beweisen kann und nicht zu schwören wagt, durch Urtheil des Judex 
zu Gunsten des Angeklagten entschieden, Rai^enna 1013 Aug. 2T. 

In nomine patris et filii et spiritus sancti. Anno deo propitio pontificatus 
domni nostri Benedicti summi ponüficis et huniversalis pape in apostolica 
sacratissima beati Petri apostoli domini sede secundo, sitque regnante domno 
Einrico rege invictissimo in Italia anno desimo, die viesimo septimo mensis 
augusti, indictione undecima, Ravenne. Divalium et antiquarum legum in 
mstitutionibüs normiter repetitur sancitam, ut quicumqne ad legalis calculi 

[fine tenus] examen perveniunt, oportet ne longevis temporibus 

mora et intervallo adhibitis oblivioni mandentur, que legaliter finita sunt, et 
denuo non repetantur, aut lites iterato limine replicentur fraudolente dolo in- 
refiragabilia et munita permaneant, ut in libro legitur Novellarum: Negotia 
iam finita nullo modo volumus refricari; et in libro Godicum: Gausas iustas 
legitimis transactionibus finitas etiam ab imperiali rescripto resuscitari non 
oportet Igitur cum Christi ausilio dum resideret domnus Johannes iudex, 
qui dicitur Calcians pellem, in curte sancti Pollionis martiris, et ibi cum eo 
bone opinionis et laudabilis fame viri, quorum nomina sunt hec: Vitalis electus 
abbas monasterii sancti Severi pontificis, Petrus filius quondam Adelberti du- 
cis, et Albertus filius quondam Sergii ducis, et Natalis filius lohannis, qui vo- 
catur Manfredus, et Silvester presbiter de tenitorio Ariminense, et Habaldus 
presbiter ipsius territorii, et Johannes, qui vocatur Gapudsudum, et Johannes, 
qui vocatur de Fameta, et Constantmus, qui vocatur de Cupis, et lohaones, 



1013 Au^r. 27. ß5 

qui vocatur Ruffiis, et Crso clericus filius eins, et Baroiitius filius quondam 
Rüttardi, et lohannos, qui vocatufde Aimauno, et Martinus, qui vocatur de 
Venerio presbitero. et alii, (|Uoi uiifnomioa memoriter retineri nequeo. In isto- 
ruin prosentia et nie presente Martine tabellione Raveniiate quesivit Romual- 
dus filius quondam Fohannis de Constantino una cum adiutore nomine Con- 
stantino, qui vocatur de Subcupis, dicens: ,Queroad istam presentiam Vitalem 
electum abbatem monasterii saiicti »Severi unam petiam terre positam in duo- 
bus ftindis, quorum vocabula sunt due masine de Vangaditia; que est infra 
ista latera, idest ab uno latere flumen quod vacatur Pantium, (»t alio latere 
terra, quas detinent heredes quondam Mauritii a iure monasterii sancti Severi 
in Vangaditia, «»t terra, quam possideo ego ipse Romualdus a iure ipsius mo- 
nasterii in fundo, qui vocatur due masine, seu teitio latere plaudes sancti 
Apolinaris in Classe, atqneaquarto latere iura ipsius monasterii sancti Severi; 
et que michi pertinet ex versione meorum parentum et per meum conquisitum, 
et ego eam habui et detinui; et ipse Vitalis electus abbas per vim eam intro- 
misit et micbi contendit.' Ad hec respondit predictus abbas cum advocatore 
suo nomine Eleuterio dicens : ,Non est verum, quod ipsa petia terre posita in 
duobus fundis, quoram vocabula sunt due masine de Vangaditia, et que est 
infra ista latera, que tu dicis, tibi pertinere ex versione tuorum parentmu vel 
per tuuin conquisitum, aut con eam habuisses et detinuisses, et ego per vim 
eam intromisissem et tibi contcMidam, unde tibi legibus emendare debeam.' 
"func dominus Johannes iud(»x iamdictus iussit ambas partes sub districto fide- 
hissore obligandas; inprimis pars querentium, idest suprascriptus Romualdus, 
dedit fideiussorem per manum executuris nomine Baruncii filii quondam Rot- 
toardi, et levavit cum Petrus, qui vocahir Adelberto, in obligatu solidorum vi- 
ginti; postea vero pars respondentium suprascriptus Eleuterius advocator 
ipsius ftbbatis dedit fideiussorem, et levavit eum Albertus, qui vocatur de 
Sergio, in obligatu similiter solidoruni viginti. Denuo vero replicate sunt li- 
tes. Litigantes litigavenmt per omnia, sicut iam superius dictum est. Quesivit 
suprascriptus Romualdus simul cum advocatore suo Constantino nomine, qui 
vocatur de Subcupis, adversum predictum Vitalem electuiu abbat<*m monasterii 
sancti Severi dicens: , Sicut iam dixi, etitenim dico unam petiam terre positas 
in duobus fundis, quorum vocabula sunt due masine de Vangaditia; que est 
infra ista latera, idest ab uno latere flumen, qui vocatur Pantium, et ab alio 
terra, quas detinent heredes quondam Mauritii a iure suprascripti monasterii 
sancti Severi in Vangaditia, et terra quam detineo ego ipse Romualdus a iure 
ipsius mouesterii in fundo, qui vocatur due masine, seu a tertio latere paludes 
sancti Apolinaris, qui vocatur in Classe, a quarto latere iura suprascripti uio- 
nasterii sancti Severi; et que michi pertinet ex versione meorum parentum et 
per meum conquisitum; et ego eam habui et detinui, et ipse Vitalis electus 
abbas per vim eam iutromisit et michi contendit.' Et iterum respondit supra- 
scriptus abbas cum suo advocatore nomine Eleuterio dicens: ,Non est verum, 
quod ipsa petia terre, quam tu dicis esse infra suprascripta lat(.Ta, tibi per- 
tinere ex versione tuorum panmtum vel per tuum conquisitum, cum eam ha- 
buisses ettenuisses, et ego per vim illam intromisissem et tibi contendam, unde 
tibi legibus emendare debeam/ Deinde predictus dominus Johannes iudex in- 
terrogavit iamdictum Romualdum, si potuisset hoc probare, quod adversum 
eumdem abbatem dicebat. Et statim ipse Romualdus cum adiutoribus suis 
exivit ex eodem placito querens consilium, si hoc probare potuisset, an non. 
Et subito reversus in pladtu, interrogato ab ipso iudice, si hoc probare po- 

Flck«r Fonekiuig«n. IV. 5 



QQ UldAng. 27. 

toisset, an non. Et professus est, hoc probare non pottiisset, neque per cartas, 
neque per testes tunc, nee unquam in antea. Et ipse Johannes iudex talia au- 
diens dixit ad eumdem Roinualdum: ,Postq(iam hoc probare non potes, neque 
per cartas, neque per testes modo, nee umquam in antea, perge ad sancta dei 

evangelia et iura de a suprascripto, si ausus es, ut tuum requiras ' 

Et ille dixit: ,Non audeo iurare/ Dixitque ei iudex: ,Quare non?' Respondit 
ille: ,Quia timeome periurare, ne aniuia mea incurrat periculum.' Et interro- 
gavit iudex iamdiotum Eleuterium advoeatorein ipsius abbatis, si transactum 
änderet facere sacramentum. EtaitilliEieuterius: ,Certe audeo, et facere pa- 
ratus sum/ Quo audito dominus Johannes iudex iudicare cepit dicens: ,Post- 
quam ipse Romualdus hoc, quod dixit, probare non potest, neque per cartas, 
neque per testes modo, nee umquam in antea, et iurare non audet, et advo- 
cator ipsius abbatis iurare paratus est, quod ipse Romualdus verum non querit, 
iudico ego, ut ille Romualdus perdat inde per omnia suam actionem, et sit 
inde tacitus et contentus cum suis filiis et heredibus in perpetuum; et ipse 
abbas sit inde securus et quietus cum suis successoribus in perpetuum, hac 
altercatione remota/ Mox suprascriptus Romualdus adpreendit virgam ma- 
nibus suis, et misit illam in manum suprascripti Vitalis eleeti abbatis et Eleu- 
terii advocatoris eins dicens: ,Ego spondeo et Obligo me, si umquam in tem- 
pore aliquam requisitionem vel molestationem aut causationem fecero contra te 
vel contra tuos successores per me, vel per meos filios, vel per a me summis- 
sam vel summittendam personam pro ipsa petia terre, que superius legitur, 
de qua nunc inter nos fuit contentio, quia compositurum me promitto meosqne 
filios et heredes tibi tuisque successoribus de bonis denariis libras quinqua- 
ginta, exeptis scilicet duabus tornaturiis, et forma una, que sunt infra predicta 
latera, qtuts per vestrum largitum et a iure monasterii vestri [detinee]/ Et 
ipse abbas cum suo advocatore ita accipiens, et omnes ibi adstantes pro fu- 
turo testimonio rogavit. XP. Johannes divino lumine dactivus hoc iudicato, 
nt superius legitur, iudicans ss. f Albertus dux in oe iudicato ss. f Pe- 
tras dux in hoc iudicato ss. f Natalis dei pietate ducis in oe iudicato 
ss. f Eleuterius in oc iudicato ss. f Pascasi in oe iudicato ss. 

Nach dem Drucke: Mittarelli et Costadoni Annales Camaldulenses 1, 209 aai dem 
Orig. im Archive von S. ApolUnare in Classe. — Vgl. S 20 ff. 476. 477. 562. 

44. Kaiser Heinrich II bestellt den Amizo und dessen Sohn Uerlemhald 
zu Königsboten in den Orafsclmften Mailand, Pavia und Seprio mit an- 
gegebenen Befugnissen» (1014.) 

Henricus dei gratia Bomanomm imperator augustus. Cognoseat univer- 
sus mundus, quod per dignam fidelitatis recompensationem et nostrorum fide- 
lium interventionem eligimus Amizonem, Herlembaldi filiuin, militem saneti 
Ambrosii, et Herlembaldum eins filium, ut sint imperiales missi; quibus eon- 
cessimus« utin tribus comitatibus, Mediolanensi, Papiensi, Sevriensi, habeant 
licentiam definire homnes lites, et intentiones propugnare, et legale iudicium 
ante illos, tamquam ante presentia nostra vel nostri palatini comitis ; et ut 
eunetis certius fiat certissimus, illis abere licentiam in istis tribus comitatibus, 
ut possint dare advocatores clercis, et tutores viduis et orfanis, sicut nos ipsi. 
Quod ut verius eredatur, et in secula seculorum diligentius observetur, nostri 
sigilli impressione haue cartam inferius insigniri iussimus. 

Nach dem Oraeke: Giulini Memorie di Milano 3, 118; eingerückt in Urk. Ton 1015 
^ Mai. — Vgl. S 230 ff 



J015 Nfai 5. 67 

45. Im Gerichte des Arderkhy Könipsboten m den Orafachaften Mailand 
und Seprio, wird eine Streitsache zu Gunsten des Klosters S.Maria d'Orona 
entschieden. Mailand 1015 Mm 5. 

Giudicatü ossia giudizio tenutosi nella corte del monastero di s. Maria 
detto d*Orona in Milano col perinesso di Alda abbadessa del raonastero sud- 
detto, alla presenza di Arderico della buona memoria di Tazzone di Milano, 
messo d'Enrico iraperatore de Roniani nel contado di Milano e del Seprio quäl 
milite di S. Ambrogio, per definire la causa vertente tra T abbadessa suddetta 
et Aldoprete deirordine della chiosa e pieve di S. Protaso di Sevese quondara 
Angelberto dello stesso luogo, in proposito d'un cambio di diversi foudi seguito 
tra li suddetti situati in Cistano, mediante carta di cambio fatto tra suddetti 
Tanno 1014 il prinio d'Aprile in esso enunziato, ed in concorso di Aistolfo, 
Ardengo, Giovanni, Vitto, Giovanni detto Amizo, Leone detto Azzo, Madel- 
berto, Pietro giudici, e di Nazzaro detto Bonizo, Ariprando quondam Gau- 
denzio, Teoduldo, Guntero ot altri, i quali sentite le ragioni di ambe le parti 
prodotte da Pietro avocato di Aldone prete ed Arderico avocato del raonastero 
giudicarono a favore del monastero stesso, restando cosi finita la causa. 
Ambrogio notajo. Quest'atto porta le soscrizioni di Arderico delegato im- 
periale e di Aistolfo, Ardengo, Vitto, Giovanni, Leone e Malberto giudici di 
sacro palazzo, e di Pietro giudice. 

Nach dem Repertoriam des Staatsarchirs za Mailand; die Urkande selbst ist ver- 
loren. — Vgl. S 230 Nachtr. 

46. Im Gerichte des Markprafeti Bonifaz wird von römischen und longo- 
bardischen Judices auf Kampf nach vorherigem Eide beider Parteien er- 
kannte dann aber vom Beklagten freiwillig verzichtet und das Recht des 
Klägers durch Urtheil gesichert. Ferrara 1015 Dec,13. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Pontificatus vero domni nostri 
Benedicti summi pontificis et universalis Romane ecclesie pape in apostolica 
sacratissima beati Petri apostoli domini sede anno quarto, regni vero Henrici 
regis, qui antea regnabat, quam coronam imperii suscepisset, xi., sed post- 
quam coronam imperii suscepisset, secundo, in dei nomine, die xiiii. mensis 
decembris, indictione xiiii., Ferrarie. Orane igitur litis negotium, quod co- 
ram presentia aliquo magistratu vel preside sive iudicum legalitor inter utras- 
que partes fiierit de rebus immobilibus definitum, iubet lex, illud tabularium 
litterarum industria adnotari, ne propter urgentiam temporum oblivioni tra- 
dator, et ad novam iurgiam devolvatur, sed ratum et firmum et stabile per- 
maneat in perpetaum. Igitur cum Christi auxilio dum resideret in generali 
placito atque in iudicum iudicio domnus et inclitus et illustris Bonefatio mar- 
chio ad legis iustitias f<iciendas ac deliberandas, et cum eo pariter residebant 
Demetrius et Alfred us et Martinus et Sikelmus et Gariardus et Guido, qui 
vocciLur dij ^tlacai'itico, iudices Romani, etUbertus ot Wido iudices Longobar- 
dorum, Petrus consul, qui vocatur de Gregorio, et Rainardus de Monteroni, 
et Albertus filius quondam Widonis de Bagnolo, et Raginelmus comes filius 
quondam Alberici, qui vocatur de Aldegao, et Benno comes, ot Leo, qui vo- 
catur Vassallo, et Godo, et alii plures, vel innumerabiles tarn residentium 
quamque adstantium, quorum nomina non recolimus. In prefatorum omnium 
hominum presentia accedens Mainardus, qui erat institutus advocatus a domno 
viro celeberrimo Martino abbate monasterii sancti Genesii et sancte individue 
Trinitatis, qui est constractum iofra castrum, qui dicitur Bersillum, stans et 

5» 



68 1015 Dec. 13 

dicens proclamabat supra Ugonem episcopum sancti Georgii niartiris Chiisti, 
cuius ecclesia est constructa super fluviuni, qui dicitur Gabiana: ,Dico tibi, 
domne ügo episcope, quod meus senior praefatns abbas fuit investitus de mo- 
nasterio sancti Michaelis archangeli cum toto et integro cimiterio sibi perti- 
nente; etdeunosolo terra casale casa super se habente; que omnia constructa 
esse videntur in superiori burgo Ferrarie in fiindo, qui dicitur Bagnolo, ad 
iura proprietatis sui monasterii sancti Michaelis archangeli; id est ab uno la- 
tere iura monasterii sancti Bartolomei apostoli, a secundo latere possidet Leo 
Stancario; et intra fines ipsius soli terre casalom casam super se haben tes, 
idest ab uno latere possidet Dominico, qui vocatur de Felicita, et secundo la- 
tere possident filii leremlta filio quondaui Adelberti, qui vocatur de Helena; 
de his vero predictis omnibus rebus tarn de mobilibus, quam de immobilibus 
ad iura monasterii sancti Michaelis arcliangeli, sicut superius legitur, perti- 
nentibus, meus senior abbas Martinus fuit investitus ad iura proprietatis sui 
monasterii, sicut superius legitur; et tu Ugo episcope disvestisti eum nialo 
ordine/ Quo audito domno Ugone episcopo statim instituit suum advucatorera 
nomine Gadone, qui pro eo ita respondit: ,Non est verum, quod tuus senior 
domnus Martinus venerabilis abbas de omnibus rebus scilicet mobilibus et 
immobilibus monasterii sancti Michaelis archangeli, sicut superius legitur, fuis- 
set investitus ad iura proprietatis sui monasterii sancti Genesii et sancte Tri- 
nitatis; nee meus senior disvestivit tuum seniorem malo ordine, ut ei legaliter 
debeat emendare/ ludices vero talis litis appellationem, talenique responsionis 
sive disvestitionis negationeni audicntes, tunc iusserunt ad executorem litis, 
nomine Viator, ut alligant querentis partem personamque respondentis sub 
vinculo fideiussionis in alligata denariorum libras xx. Et ita fecit. Denuo 
autem ab utraque parte litigium, quod superius legitur, replicantes, tuno su- 
prascripti iudices iudicaverunt, ut Mainardus super sancta quatuor dei evan- 
gelia iureiurando litis appellationem, quaingonem episcopum, siquod superius 
legitur, propulsabat, cum eius propugnatore, nomine Viator, qui negationem 
vel disvestitionis obstaculum pro persona episcopi factum, qua Godo negabat, 
similiter coactus iureiurando super quatuor dei evangelia adfiimaret; et sie 
postea Christus dei filius, cuius iuris equitas foret, per duelli pugnam verita- 
tem declararet. Hoc cum audisset Ingo episcopus, duplici timore coactus, uno 
quia si eius propugnätor pro reatu periurii in duello cecidisset, tota ipsa res 
monasterii sancti Michaelis archangeli, et ipsum suprascriptum solum terre 
casalis casa super se habente cum estimatione iudicum facta dupliciter Mar- 
tino abbati eiusque monasterio redderet alias tantas res immobiles, et insuper 
domnus Bonifatius marchio penam, que in suo precepto relegebatur, ab eo pe- 
teret. Cumque hec talia Ingo episcopus audisset, statim per fiistem, quem in 
suis manibus detinebat, refutavit ipsum suprascriptum monasterium sancti 
Michaelis archangeli, eumque solum terre casale casa super se habente cum 
omnibus sibi pertinentibus sive infra illis subiacentibus; et spopondit se ipso 
suprascripto Ingo episcopus cum suis futuris successoribus, quod si umquam 
in aliquo tempore de his suprascriptis rebus omnibus, sicut superius legitur, 
presenti tibi Martino abbati, eiusque futuris successoribus in perpetuum aliquam 
causationem aut violentam disvestitionem facere voluerint, debeant eis com- 
ponere auri optimi libras tres. Finita vero suprascripta sponsionis pena, tunc 
Demetrius iudex cum omnibus aliis iudicibus ita iudicavit, et dixit Ingoni epis- 
copo: ,Ab hac hora in antea usque in perpetuum tu cum futuris tuis succes- 
soribus de suprascripto monasterio sancti Michaelis archangeli, et de supra- 



■» ■*■. 



1015 Dec. 13. 69 

scripto solo terre casale casa super se habente, et cum omnibus sibi perti- 
nentibus et infra superiora illis subiacentibus, taciti et quieti atque padfici 
permaneads in perpetuum; et doinnus abbas Martinus cum suis Aituris suc- 
cessoribus habeat et detineat ac possideat sine omni molestatione vel reqtusi- 
tione sive contradictione tua et futurorum controversia in perpetuum; et post 
snperiorem penam solutam permaneat suprascripta iudicati sententia nostri in 
perpetuum in suo robore et firmitate/ Quam scribere rogaverunt me Pe- 
trus in dei nomine tabellius huius civitatis Ferrariae, in qua manu propria af- 
firmavi, et testes alios subscribere, et alios signum sancte crucis facere roga- 
verunt, sub die raensis indictione xiv., Ferrariae. Bonefatius marchio 
SS. Ingo dei gratia episcopus in liac notitia iudicata manu propria sub- 
scripsi. Demetrius censor et rector in hac iudicata notitia a me promulgata 
manu propria ss. Alfredus iudex sacri pallatii in hac iudicata notitia m. m. 
SS. Eribertus iudex sacri pallatii interfiii. Martinus iudex sacri pallatii 
in hac iudicata notitia m. m. ss. Wido iudex sacri pallatii in hac iudicata 
notitia m. m. ss. Sikelmus iudex sacri pallatii m. m. ss. Gariardus iu- 
dex sacri pallatii in hac iudicata notitia m. m. ss. Wido iudex domni im- 
poratoris interfuit. Teuzo iudex sacri pallatii interfui. Ubertus iudex 
sacri palatii interfui. Petrus in dei nomine tabellius scriptor huius pagine 
notitie, sicut superius legitur, pro roboratione testium atque tradita complevit 
et dedit. 

Nach dem Drucke: Muratori Scriptores reram Italicaram IK 12 ex annalibus ms. 
Peregrini Prisciani. — Vgl. S 20 ff. 477. 561. 

47« Im Oerichte des Herzog Adelbert wlrdy nachdem die Beweisurkunde 
des Beklagten für unecht erklärt und zerschnitten wurde, vom Vorsitzen- 
den nach Urtheil dem Kläger Investitur und Bann ertheilt. In der Oraf- 
Schaft Treviso 1017 Jan. 19. 

Dum dei nomine in comitatu Tervisianense in villa Axilo ater^ raciones 
Don multum longe ad Castro Axilo de subtus per eins data licentia in iuditio 
resideret donnos Ädelpeyro dux istius marchia Carentanomm, Raimbaldus 
comes istius comitatu Tervisianense iustitiam faciendas ac deliberanda, resi- 
dentibus cum eo Walpertus, Wyllelmus comitibus, Teupo, Ato, Yscledo iu- 
dices, Suitigerio, Odelricus, Tersindo, ülverardo et Alfrede et reliqui plu- 
res. Ibique eorum veniens presentia Petrus presbiter una cum Stephano 
advocatore suo de monasterio sancti Zachariae prophetae sito in Rivo alto 
prope curtis palatio, ceperunt dicere: ,Iam plures vices reclamavimus nos ad 
vos donnus Ädelpeyro dux, ut nobis iustitiam faciatis de lohannes abbas mo- 
nasterii sanctae lustinae sito in loco Patavi et de lohannes notarius, qui est 
abitator in Monteselece, avocatori suo, quia inter nos intentione surrexisset de 
capella una, que est constructa in onore sancti Thomae et sancti Zenonis, cum 
omnibus casb et rebus ad eandem capella pertinentes et omnibus casis masa- 
ritiis et curtis, ortis, ortaleis seu et vineis, cum areis suarum et terris arabilis 
et pratis, pascuis, silvis ac stalareis, ripis, rupinis ac paludibus ubicunque ei 
legibus pertinet, qui est de monasterio sancti Zachariae prophetae; quibus 
positg ipsa capella et rebus in commitatu Patevense in iudicaria Montesilicana, 
tam in eodem loco Monteselice ad pede de ipso monte cum eins teris ibidem 
per ceteris locis; unde nos ante hos dies ad locus, qui nominatur Leonicus, in- 
tentionem habemus et noticia, qui investitus fuit, causata fuit in presentia 
suprascriptorum Walpertus et Willelmus comitibus; et in eodem loco fuit psr 



\l 



70 • 1017 Jan. 19. 

ratus cum eo ad rationem standum et legittiine finiendum; inde posuit consti- 
tutum et unitum placitum infra commitatu Tervisianense, antequara vos de ipso 
commitatu transisset, inde finem percipiendum ; ecce me paratus cum eo ad 
rationem standum et legiptime finiendum in curam* presentia.' Ad haec recor- 
datus erat donnus Adelpeyro dux, Walpertus cumes atque Willelmus comiti- 
bus, quod sie esset perita, sicut supradictus Petrus presbiter una cum Stephano 
advocatori suo observaverat; et tunc ibi locus in eodem iudicio predictus don- 
nus Adelpeyro dux eundem Johannes abbas seu et lohannes advocatori suo 
cepit inquirere per ipsum placitum. Et tunc in eodem loco presens omnium in 
eodem iuditio ipsam cartulam, quod predictus abbas demonstrabat cum suo 
advocatore Johanne, quod factam habuisset Rotilterius bona* recordationis 
sanctae Veronensis ecclesiae episcopus, filius quondan AdeJmari ex *Longo- 
bardorum genere, reproba et falsidica inventa fuit et ibi iucisa. Et per iuditium 
eosdem Petrus presbiter et Stephano advocatori suo ad pars suprascripto mo- 
nasterio sancti Zachariae ad proprio investivit, sicut ad proprio investitus fuit, 
de predicta capella et de prenominatis casis massaritiis et de omnibus rebus 
ad eas pertinentibus, cum tota sua decima ihi pertinente, quibus sunt positis 
in suprascripto loco Monteselice atque in eins territorio et per caeteris locis. 
Et tunc ibi in eodem iuditio predictus donno Adelpeyro dux propter deum et 
animae domni Enrici Serenissimi imperatoris ac suae mercedis hanc cartam 
noticiam scribere precepit ad opus ipsius monasterii sancti Zadiariae; et per 
fuste, quam suam* t'enebat manus, misit bandum domni imperatori in manco- 
SOS aureos mille super eundem Petrum presbiterum et Stephanum avocatori 
suo seu pars predicto monasterio sancti Zachariae et prenominata capella et 
omnibus rebus, sicut superius legitur, ut nullus quislibet homo inquietare et 
devestire audeat sine legali iuditio; quivero fecerit predictos mancosos aureos 
mille sciat se compositums, medietatem partem camere domnorum regum, et 
medietatem Petro presbitero a prefato monasterio sancti Zachariae eiusque 
successores ancillarum dei, qui per tempora ibi fuerint. Et hanc noticiam, qua- 
liter acta est, eidem Petrus presbiter ad partem suprascripto monasterio sancti 
Zachariae fieri admonuerunt. Quidem et ego Jssciedo notarius et iudex ex 
iussione suprascripti donni Adelpeyrii dux et Raimbaldo comes et iudicum 
ammonitione scripsi hanc, anno domni Enrici gratia dei imperator augustus 
tercio, quinto decimo Ical. febr., indictione quinta decima. f Signum manus 
suprascripto donnus Adelpero dux interfuit et manu sua crucem fecit. WiJ- 
lelmus comes manu mea subscripsi. f Signum manus suprascripto Raim- 
baldus comes interftdt et crucem fecit.' + Signum manus auprascripto Wal- 
pertus comes interfuit* et crucem fecit. Ego quidem Isscledus notarius et 
iudex noticiam scripsi, post tradita complevi et dedi. Ista exempla est de alia 
noticia, nee ampliavi, nee minui. 

Aus OriginalansfertigODg im städtischen Archive zu Padaa; wie die ganze Urkunde, 
sind auch die Schlussworte von der Hand des Isciedus geschrieben. Ein abweichender and 
lUiToUstlindiger Abdruck aus einem Kopialbuche des Klosters bei Muratori Antiq. Italiae 
1, 169. — ^ at oder ut mit Abkürzungszeichen. — Vgl. Nachtr. zu § 1 ; 454 n. 10. 

48.* Im Gerichte des Königshoten -Dudo wird nach vorgenommener In- 
quisition der Abt von S. Salvator in Monte Amiate von df'n Beklagten mit 
streitigen Orundstücken investirt und werden ihm dieselben durch Urtfheil 
und durch den Königsbann gesichert. In der Graf seh. Chiusi 1022 Mai. 

Dnm in dei nomine in comitato Cluscino, in loco . . quo citatur Pupille, 



V ■*, 



■•';# ■■) 



% 



1022 MaL 71 

prope ecciesia sancti lohani in iadicio resedebat domnas Dado clericas missas 
et capellanas domni no[stri] Enricus magno imperatore a singnlorum oroinum 
per eins inssione iasticia faciendum et definiendas intendones, resedentibus 
cum [eo Adal]berto et Petro, Arnolfo et Leo iudicibus donni imperatori, ibi- 
qae aderat et esse cum eis bonorum seo liberorum ominum Rigus [filio qnjon- 
dam Gerardi, Teudici filio qnondam Teuzo, Malberto filio quondam loanni, 

üngaru filio Widoni, ügo filio übaldi, überto filio et Supo filio Ldi- 

brandi, Teuzo de Gabiano, Benzo filio Lamfridi, Bernardo filio Ugoni, Balduino 
filio Sizi et Bonizo filio Vivenci, et reli[qui plures.] Ibique in eorum et 
suprascriptorum presenciis, dum esset in ipso placito donnus Winizo abbas ex 
monasterio domini et* sancti Salvatoris scito monte Ampate cum Ildizo] avo- 
cato süo filio quondam Petroni, ceperunt dicere et querelare adversus supra- 
scriptus Rigus filio Gerardi et Alberto filio lovanni et T[eudici filio Teuzon]i, 
qui prese* erant, de casa et terra et res ipsa, qui est pertinentes de supra- 
scripto monasterio, et est posita inter Tnrio de plebe sancti lovanni seit . . . 
... qui vocitatur Ravata, pecia una de terra cum casa et orto super se abente, 

qui detinet suprascripto Alberto, et recta est per lovani de Curciutu 

de una parte via publica, de alia parte prope de carbonaria de castelo eius- 

dem Alberti, de alie due parte remanet terra de suprascripto Grig- 

nano terra illa arabile dumocutile tota simul in uno tenente, qui detinet supra- 
scripto Rigo et suprascripto Alberto, est per designan terra sancti 

lovanni, de alia parte qui vocitatur terra Eriberti, de tercia parte occurit ei 

via publica, de quarta parte e urata et monstrata per ipsis iuratori 

a pars de suprascripto monasterio, et est tenimento de monesterio de Campu- 

leoni . . vocabulo Maliano ter est tota insimul ad uno tenente per 

locas designate, desuper est terra sancti Antimi, de alia parte est via, que fiiit 

Carraia qui vocitatur Ildibaldi, tertia parte est tenimento de filii 

Suponi, de quarta pars occurit ei via plubica, intennedio est fine 

est tenemento de suprascripto Teudici, et aliam pars ftiit tenimento Winizo, 

qui fhit germano de suprascripto Teudici pre qui est per extimacione 

.... metando infra res ipsas .... Dudo missus impera- 
tori in suo placito ab illo die cumiuravit . . . liberi omines inquisitam abebat 
a pars ipsius monasterii Willelmi et Ragneri monahi de ipsius mona- 
sterio .... dixjit suprascriptus Ildizo avocatus eiusdem Winizonis abatis et 

inq et monasterio sancti Salvatori et ipse Winizo abbas cum avocato 

suo prenominatos Rigo et Teudici et Alberto de suprascripta casa et terra [et 
res ipsaj, sicut iurata et mostrata est a pars ipsius de suprascripto monaste- 
rio, etvos tenete; [volumus scire], si ab ac ora in antea [suprascripto mo]na- 
sterio aut in contra nos 4as contraire aut causare vult/ A ec respondebat: 
,Terram illam, quam dicitis, ab ac ora in antea eas non contend[imus et con- 
tra] vos et vestros monasterio non causavimus.* Statim eodem loco per lignum, 

quod in suis detinebat manibus, suprascripta res, sicut ipse omini- 

bus ad illorum pars detinebad, omnia in integrum suprascripto Rigo et Teu- 
dici et Alberto in manibus eidem Winizo etate eins per iadicium 

iudicis refluctaverunt et a proprium investiverunt a pars ipsius monasterii 
sancti Salvatori ; et launihild .... acceperunt] pro suprascripta reflutatione 
seo invistitura. Tunc predicti iudicibus, cum talia viderunt, iudicaverunt su- 
prascripto Rigo et Teudici et Alb[erto de casa et terrja et res ipsa, que supra 

leguntur, ab ac ora in antea essere permanere taciti et contenti et 

suprascripto monasterio eas abeat et teneat [absque ulla oontradictioDe.] Et 







72 1022 Mai. 

tunc predictus aiissus per virgani, quam in suis detinebat manibus, misit bano 
de pars donni imperatoris et saam pars super ipsas res [et suprascripto Wi- 
ni]zo abbas et suprascripto Ildizo avocatus eius in inancusi aureis niille, ut 
nullus quilibet omo magna p.irvaqne persona predictus monasteri[o aut supra- 
scripto] abas aut suis saces(jris de suprascripta terra et res ipsa disvestire 
audeat sine legale iudicio; etsiquisvero fecerit, predicti mille mancusi auf reis 
composituruni] seagnoscit, medietate pars caniara donni imperatoris, etaliam 
medietatem eidem monasterio sancti Salvatoris et suisque abbati[bus. Unde 
hanc n]oticiam pro securitate eidem monasterio et Winizo abbas adque suis 

sucesores abbatis cum suis avocatis in fucturo ostensio fieri iussi- 

mus. . Quideni et ego Vivenzo uotarius per iussioue de suprascripto missus 
seo iudici amunicione scripsi, anni vero domni Einrici inpefratoris, anno im- 
perii eius] nono, niense madius, indictione quincta. f Ego Dudo impera- 
toris mpssus et capellan]us ssi. S. Ego Arnolfus [iudex domni imperatoris] 
interfui et subscripsi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu Siena, ProT. S. Salvator in M. Amiate. In der 
Mitte der Urkunde ist quer durch die Zeilen ein Streifen ausgerissen und die Schrift viel- 
fach sehr verhlasst. — Vgl. zu § 8; von der einförmigen Fassong der sonstigen Gerichts- 
urkunden dieser Zeit unterscheidet sich diese mehrfach. Vgl auch zu § 16; 274 n. 12. 

49. Im Gerichte K, Konrads wird der Anspruch des Herzogs von Köm- 
then auf Lnstimgen von den Besitzungen und Leuten der Kirche von Afjlei 
ahc/evfiesen, nachdem, der Vogt der Kirche deren JR^cht mit vier Helfern 
beschworen und dann der Herzog die Nichtherechtigung semer Forderung 
anerkannt hat. Bei Verona 1027 Mai (20). 

In nomine domini. In Veronense comitatu in laubia sancti Zenonis solarii, 
et in iudicio resideret dominus Conimdus gratia dei imperator augustus, una 
cum filio suo Henrico, ad faciendas singulis hominibus iustitias et ad delibe- 
randas iutentiones; aderant cum eisPopo archiepiscopus Treverensis, etücel- 
linus Transburgensis \ et Bruno Augüstensis, et Mequardus de Podeybrun^ 
Wermundüs episcopus Constantiensis, üdelricus Tridentinus, et Roccrius Tar- 
visanus, Albunianus Bellunensis, et Regico Feltrensis, et Helmengorus Cene- 
tensis [gratia] dei episcopi ; Ugo marchio, Agizardus comes, et Pipo comes, et 
Ajduicus comes, Megenardus comes, Orecherio comes, loannes comes, Magi- 
fredus comes, etRegimbaldus comes; Bevo, RafaIdus^ . . . ., Arpo, Bernar- 
dus, Albertus, Remego, Isoledo, Rozzo, et Maldipsi, Ajnaldus iudices sacri 
palatii, Atilinus de Turre et Uberto germani, Lucifredus et Popo et Gualterus 
germani, Ilermerardus, Ilarduiims, Regembaldus filius cuiusdam Ditonis, Aco, 
Globo germani, loannes et Pagandulus et Alderinus germani et filii Oderlia, 
Azo filius Vari nti, et reliqui. Ibique in eorum veniens praesentia d. Popo 
patriarcba Aquilegiensis ecclesiae pariter cum Valperto suo eiusdemqtie [ec- 
clesiae] advocato; et ex alia parte d. Adalperto dux de Krinthia una cum 
comite Vizelino advocato suo, qui et Walperto vocatur. Ibi cum coniuncti es- 
sent, et altercationes inter se haberent, dicebat Adalperto dux cum eodem Vi- 
zelino advocato suo, quod de curtis et castellis seu villis, et de omnibus tam 
servis, quam liberis, ipsi sanctai» Aquilegiensi ecclesiae pertinentibus, et supra 
eiusdem ecclesiae pertinentias habitantibas, ex parte ipsius du<"atus fodruin et 
angarias seu publicum servicium in panem et vinum, earnes et annonam, et 
alias angarias et functiones publica» sibi dare dt^berent. Ad hoc respondit d. 
Popo patriarr^lia et advocatus eius Walpertus, hoc verum oon esse, quod de 



M , *_# <2 



« - 



1027 Mai (20). 73 

• 

cnrtis et de omnibus »upradietis rebus fodrum aut quidquam horum, qnae 
praedixerat, dare deberet ducibus vel marchionibus aut comitibus, sculdasiis 
vel decanis sive saltariis. Tunc veniens snpradictus Walpertus advocatus, ibi- 
que per iudicium cum quatuor sacramentallbus, quorum nomina Varientus, 
Übertus, et Tubertus, necnon et Bono, ipsius sanctae ecclesiae inilites, qui ita 
iuraverunt: De cortis et de castris, villis et de omnibus supra ipsius sanctae 
Aquilegiensis ecclesiae pertinentias hahitantibus, tam per servos, quam per 
liberos, quod neque ducibus, neque marcliionibus, nee comitibus, nee sculda- 
siis, decanis, neque saltariis per legem nee fodrum, nee ftmctiones, nee quid- 
quam de supradictis rebus pertinere, nee uUam pignerationem facere ibidem 
deberent. Et retulit ipse dominus patriarcha cum Walperto advocato suo : 
,Quod habemus et detinemus ex parte s. Mariae et s. Hermacorae Aquile- 
giensis ecclesiae cortes, ca«^tella, villas, massaricias, et omnia in omnibus ipsius 
ecclesiae pertinentiis habitantibus ; et si quilibet homo adversum nos et ad- 
versum Aquilegiensem ecclesiam inde aliquid dicere vult, parati sumus inde 
Stare in ratione cum eo et legitime finire; et quod plus est, quaerimus, dicat 
d. Adalpertü dux una cum comite Vezellino advocato suo, si de cortis sive 
castellis vel de villis aut de aliis s. Aquilegiensis ecclesiae viris, aut per fo- 
drum, aut per ullum superius dictum gaforium ulterius dicere aut inquietare 
vult, aut non?' Adhaec responderunt Adalberto dux et comes Vezellinus eins 
advocatus: ,Quod dignum et iustum est, dicimus et firmiter laudamus, quod 
de cortis, castris, casis, massariciis et de s. Mariae sanctique Hermacorae 
pertinentiis, et in ipsis pertinentiis habitantibus, tam de servis, quam de libe- 
ris, nee nobis, nee aliis ducibus, nee marchionibus, nee comitibus, nee scul- 
dasiis, neque decanis, neque saltariis per legem pertinet quidquam, sed omnia 
in omnibus Aquilegensis ecclesiae sunt propria.' Insuper hoc in loco et in eo- 
dem iudicio obligavit se ipse Adalperto dux cum Vezellino comite advocato 
suo contra d. Poponem patriarcham et Walpertum advocatum suum vel Aqui- 
legiensis ecclesiae, esse compositurum sanctae Mariae sanctoque Hermacorae 
centum libras optimi auri, et collaudavit, ut totidem componerent heredes et 
proheredes et posteri eins, si unquam contra Poponem patriarcham vel contra 
quemquam alium aliquid dicere vel inquietaie praesumpserint de his praeno- 
minatis rebus; et deinde taciti, et contenti permaneant omni tempore; et si 
aliquae summissae personae contra hoc ire temptaverint, totidem componant, 
tacitique permaneant. Cum hoc ita definitum est, iustum fore omnibus supra- 
scriptis auditoribus visum est, iudicaverunt quoque, ut iuxta eiusdem d. Po- 
punis patriarchae et Walperti Aquilegiensis ecclesiae advocati, necnon Adal- 
pertonis ducis vel Vicellini comitis, eius ducatus advocati, professionem et 
manifestationem, amodo in antea d. patriarcha cum Walperto advocato suo 
ipsas cortes cum casis et castri::f seu villis et massariciis, et cum omnibus in 
eiusdem ecclesiae pertinentiis habitantibus, tam liberis, quam servis, cum fodro 
et cum omni praescripto de parte Adalpertonis ducis et comitis Vecellini ad- 
vocati sui sine omni inquietatione^ habere et detinere debent; et ipse Adal- 
perto dux cum Wecellino comite advocato suo promiserit, se omni tempore 
exinde tacitos et contentos permanere. Taliter haec causa finita est; et qua- 
liter acta est, supra notitia optime demonstrat. Ego quidem Amoldus no- 
tarius et iudex sacri palatii, iussione sua praedicti imperatoris et iudicum 
amomtione^ hanc chartam scripsi et interfui, anno eiusdem domini Conrad! 
gratiadei imperatons augusti in Italia primo, xiü.^cal. iunii, indictione decima. 

Nach dem Drucke: De Rabeis MonameDta ecclesiae Aquilejensis 500. — ^ In der 



Vi 






•i 



74 1027 Mai (20). 

fast gleichzeitigen ürk. bei De Rabeis 513: Wezilimu Straburgmiis; doch findet sich die 
Form Tramhurgenm für Strassburg auch in der nach dem Orig. gedruckten Urk. von 996 
April 17, oben n. 37. — * Meinwerk v. Paderborn; auch die folgenden Bischofsnamen sind 
mehrfach entstellt. — * Dr. Bevorafaldu$. — * Dr. inquititione, — * Dr. a motione. — 
^ Stumpf n. 1 948, dem Bresslau zustimmt, nimmt an, dass vHi. zu lesen sei ; doch möchte 
der Fehler yielleicht in Stumpf n. 1947, Mai 21 Ravenna, zu suchen sein, da der geringe 
Zwischenraum von drei Tagen zwischen Rayenna und Verona wenn auch ausreichend, doch 
auffallend ist ~ Vgl. S 8 n. 3; 14 n. 3; 22 n. 2. 

60« Im Gerichte eines Boten des Erzhischofa von Ravenna wird vom rich- 
tenden Judex nach Oeständniss des Beklafften das Urtheil gesprochen v/nd 
die Ausfühnmg durch Verhängunq einer Geldstrafe gesichert, Alherlungo 
hei Ferrwra 1029 Febr. 18. 

In nomine patris et filii et spiritas sancti. Anno deo propicio pontificatus 
d. nostri lohanni summi pontifici et universali pape in apostolica sacratissima 
b. Petri apostoli sede anno quarto, imperante d. Conradus piissiino propicio 
augusto a deo coronato pacifico magao imperatore in^Italia anno tertio, die 
xviii. mensis febniario, indictionexii., invico qui vocatur Arborlongo. Igi- 
tur cum Christi auxilio dmn residere in iadicio d. Lanzoni, misso et vasso d. 
Gebeardo archiepiscopus s. Ravennatis ecclesie, suporüco mansione heredes 
quondam lohannis Balbo iusticia faciendas, et cum eo pariter residebat Albe- 
ncns, quod nominetur Paganus iudex, et cum eis tam residencium, quamque 
astancium bone opinionis et laudabilis fame viri, corum nomina hec sunt: id- 
est inprimis Rofredus q. v. de Ronco, et Paulus tabellio, Johannes q. v. de 
Alberlongo, Johannes q. v. Ciso, Johannes Romano, Leo q. v. de Adriano. 
In eorum supradictorum omnium presencia prociamavit Mauricius tabellio, 
adiutor Martinus presbiter et suosque consortes, pro Ulis personis aversus 
Grecorio q. v. de Lleo de Dominicas de una pecia terre, quod genitor de dom- 
nus Martinus venerabile presbiter habuit et detinuit, et predicto Martinus 
presbiter et suos consortes pertinet, et tu predicto Grecorio q. v. de Lleo de 
Dominions ad illorum contendit. Et cum hoc audientes prenominato Grecorio 
statim responderunt et dixerunt: ,Ipsa pecia terre, unde vos proclamavit ad- 
versus me, genitor de Martinus presbiter eam habuit et detinuit et sibi per- 
tinet/ Et cum hoc audivit Albericus, quod nominetur Paganus, statim locutus 
fuit aversus prenominato Grecorio: , Video, quia tu estis confessus, refutavit 
ea rem; si unquam in tempore tu supradicto Grecorio aut tuis filius et here- 
dibns aversus Martinus presbiter et adversus successoribus vel ad suos con- 
sortes intromittit aut agerit, composituri sit de denariis Veronensium libras 
decem/ Hoc factum est super die, mense, indictione supradicta duodecima, 
in vico qui vocatur Alborlonga. 

Nach dem Drucke: Federicus Herum Pomposiananim historia 502 aus dem Archire 
▼on Pomposia. — Vgl. S 21 n. 2; 561 n. 4. 

61. Im Gerichte des Erzhischofs von Ravenna wird von dem richtenden 
Judecßj nachdem der Angeklagte den Schwur ablehnte und wegen mangeln-- 
den Beweises gestand, das Urtheil gesprochen und durch Verzicht des An- 
geklagten ausgeführt. Rnvenna 1029 April 11. 

Anno quarto loannis papae, imperatoris Ghuonrado anno tertio, die xi. 
aprilis, indictione xii., in superiori domus arc^üepiscopatus Ravennatis. 
Dum resideret in iudicio et in generali placito Gebehardus arohiepiscopus Ra- 
vennae, adstantibns maxima pars nobilium virorum omnium, quonun nomina 






1029 April 11. 75 

sunt haec: idest Paulas episcopns Corneliensis, Lambertus abbas monasterii 
8. ApoUinaris in Classe, et canonici et diaconi et presbyteri et cantores et 
subdiaconi Ravennatis ecclesiae, et multi iudices, Guido comes fil. q. Tetri- 
grimi, et alio Guido comes gener eius, et Adelbertus comes de Maynardo, 
Petrus de Traversaria, ügo etTheobaldus gener Ugoni fil. q. Petri de Christi- 
duli, et Adelbertus deBerardo, Baldus de Pusterula, et Michael fil. q. Petri de 
Agusta, Petrus de Azo, et Gerardos Spaciainfemo, et alii multi, tractatum 
est in hac lite constituenda in praesentia archiepiscopi inter Gebehardum ar- 
chiepiscopum et Petrum de Traversaria et Raimbertum filium Rodulfi de Ser- 
gio, übi cum Andreas iudex praecepisset, ut loannes tabellio pro domino suo 
calumniae iuramentum praestaret, non solum iurare noluit, sed etiam penitas 
refutavit. Et interrogavit etiam iudex Gnidonem comitera, si iurare vellet; 
qui respondit: ,Neque ego iuro, neque meum procuratorem iurare permitto.* 
Cui iudex dixit: ,Quare non?' Respondit:* ,Ne perinrium incur[ram].' Inter- 
rogatus iterura, si probare posset, respondit: ,Non, et profiteorres praedictas 
ad me nullo modo pertinere.' Quo audito dixit Andreas iudex: ,Iudico ego, ut 
tu cum filiis tuis et haeredibus cunctis institutis, ut d. Gebehardus archiepis- 
copus sit quietus de omnibus illis rebus in perpetuum.' Quam sententiam cae- 
teri iudices confirmarunt. His gestis praedictus comes apprehendit virgam, 
misit in manu d. Gebehardi archiepiscopi et loannis tabellionis aprochrisiarii, 
et spospondil et obligavit se cum omnibus filiis et haeredibus in perpetnum, 
si ab hac hora egerit aut contentionem fecerit de praedictis rebus per se vel 
per alios.* Suhscripaerunt praeter Paulum episcopum et diacones Cor- 
neUensis ecclesiae et praepositum canonicae :* Ego Andreas Romani iu- 
dex imperii, quae acta sunt, iudicavi litterisque annecti praecepi, easque firmans 
manu etiam propria inferius subscripsi. Ego Gerardus imperatorius iudex 
haec decrevi, laudans confirraansque iudicium in aetemum valere constituo. 
loannes magister militiae in hoc iudicato interfui et subscripsi. Thebaldo 
ex genere ducum huic iudicato adfui. Petrus dux de Traversaria in hoc 
iudicato, sicut supra interfui et ss. Subscripserunt et complures alii,* ' 

Nach dem Drucke: Rabeus Ravennatum bist. 269 [ed. Graevias Thesaurus 7a]. — 
< Dr. Quote non retpondetis? - Vgl. S 20 n. 1 ; § 22 n. 16. 20; § 561 n. 2. 

52. Im Gerichte des Markgrafen Bonifaz wird, da die Angeklagten auf 
wiederholte Ladung theila nicht erscheinen, theils sich nicht einlassen, auf 
Investitur des Klägers unter Vorhehalt der Klage geurtheilt, dieselbe vom 
Manrhgrafen ertheilt und ein Bote zur Einweisung gegeben. Bei Ferrara 
1032 März 16. 

Imperante Chuurado imperatore invictissimo anno v., pontificatus domini 
loannis summi pontificis, die sextodecimo mensis martii, indictione quintade- 
dma. Sedentibus Bonifacio gloriosissimo marchione et Gebeardo excellen- 
tissimo archiepiscopo in navi iuxta ripam Padi in loco, qui dicitur Caput de 
Reda, accessit Petrus, qui vocatur de Vera, procurator archiepiscopi dicens: 
,Ego proclamo de Buculo filio Petri de Gregorio, et Widone Federici filio, et 
de Warino eius consubrino.' Quibus auditis iam dictus marchio precepit Be- 
noni et coraiti et Godoni, ut preirent Ferrariam et ad placitum vocatis preci- 
perent, quod ita forent preparati, quatenus legem facerent prefato archipre- 
suli. Secunda vero die similiter in navi residente predicto marchione prope 
ascisterium sluicti Silvestri affuit predictus procurator in presentia Beononis 
et loannis de Alberto comitum cesset ^ easdem proclamationes supra memo- 



76 1032 Mftrx 16. 

ratÄS res eociesiasticas iniuste detinentes. Qua vero proclainatione audita pre- 
dicti comites fecemnt eos vocare per cancellarium noraine .... Sed eo in loco 
tunc nnilus apparuit illorura. Tertia autem die idem ipse marchio causa 
communis colloquii sui et archipresulis venit ad ecclesiam sancti Georgii. Quo 
peracto sedit cum predicto archiepiscopo in mausione Anibrosii episcopi cla- 
rissimi Ferrariensis ibi pies«^ntis; quem itaque marchionem archipresul ita 
affatns est: »Preterito anno facta proclamatione, ut vobis notum est, supra 
Bucconem, Widonem atque Warinum, rogatis nos illis inducias dare, que . . 
. . . . data est asqne in presentem diem; sed^ab illa die usque nunc dedignati 
sunt convenire nobiscum; quocirca tertia dies est in quibus de illis vobis pro- 
clamavi; si vobis iustum videtur aut de illis legem nobis facite, aut investitu- 
ram de bonis ecclesie mee, que tenent, mihi donate.* Protinus marchio fecit 
illos vocare ad placitum per cancellarimn noraine .... Quorum solus Wido 
apparuit dicens: ,ParatU8 sura legera facere.' Cui Petrus scolasticissimus quasi 
advocatus pro Petro procuratore archipresulis quesivit dicens: ,Quero tibi 
terram, quara tenes per preceptnm iure sancti Apollinaris, quod tu et Wari- 
Dus altero anno in pladto ostendistis in presentia Serenissimi marchionis Bo- 
nifacii, de qua vero tellure non solvisti pensionera et terram contendis non 
iure.' Cui marchio dixit: ,Vade foras et eonscilio accepto veni responde legi- 
bus.' Quireversus neque finem fecit, neque legibus respondit. Confestira mar- 
chio interrogavit iudices Gerhardum, Paganum etWidonera; quorum Gerhar- 
dus iudex imperatorius tale dedit responsum: ,Postquam isU et ceteris hie ad 
placitura vocatis proclaraatioues sunt cognite, et tot vidbüs vocati noiuerunt 
venire iure cum archipresule agere, lex est, ut detis sibi investituram et ipsura 
ius restituas.' Quo enim iudiciali responso audito prefatus dux et marchio 
apprehensa virga misil in manuraPetri procuratoris, dicens Petro Scholastico: 
,Unde debeo investire procuratorem?' Et Petrus respondit: ,De bonis, que 
lecta sunt in precepto Widonis et Warini, et de casis hodie designatis supra 
Buccoueraet per eumabaliis detentis.' Marchio dixit: ,Et ego de illis investio 
salva querela.' Hoc facto posüit bannum supra caput eius, utsiquis eura dis- 
vestiret sine legal i iudicio, coraponeret raille inancosos aureos, medietatem 
chamere imperatoris et raedietatem chamere archiepiscopi. Eadem quoque 
hora Joannes de Alberto dedit ei cancellarium nomine . . ., qui de predicta re 
corporaJiter investiret illum. Hoc factum est in presentia Alfredi optimi 
Bonouiensis episcopi et Etici episcopi Faventi et Honesti prudentissimi dia- 
coni. Bonefacius marchio et dux ss. 

Nach dem Drucke: Sarioli Annali Bologpiesi Ib, 81 ans dem enbischöfl. Archive zu 
RaTenna. — < So; der Sinn würde ein et repUeavü oder ähnliches erfordern. — * Dr. se, 
— Vgl. § 24; 475 n. 13; 476 n. 12; 550 n. 7; 560 n. 9. 

53« Wibert verpflichtet sich dem Petras binnen Jahresfrist eine Geldsumme 
zu zahieny so dass im Faüe der Nichtzahlung eine zwr Sicherung der 
Forderung attsgesteüteVerkaufsurkunde unmittelbar unrksam werden soll. 
Mailand 1035 Jan. 8. 

In Christi nomine. Chunradus gratia dei Imperator augostus, anno im- 
perii eins octavo, decimo kalendas februarius, iudicione tertia. Obbligo me 
ego Wibertus abitator loco Clevi, qui profe[so sum] lege Saücba vivere, tibi 
Petri qui et Obizo, filius bone raemorie Adelgisi de civitate Mediolani, eo ti- 
nore, qualiter ic subter condnuerit, ita ut si ego qui supra Wibertus aut meos 
heredes vel meo misso dederimns tibi qui supra Petri aut ad tuos beredes aut 



1035 Jan. 8. 77 

a vestro misso in festivitate sancti VinceDtii, quideiu modo in antea usque ad 
aDDO uuo espleto, qui venit do indictione quarta, argenteos denarios bonos 
libras centum vigintiquinque ad casa abitationis tue qtu supra Petri, tunc sta- 
tumbulo cum nobis daretis, retrodare debueritis scrapsata cartula illa vendi- 
cionis, quas ego cum coniuge mea in te eiuisi de corte una domui coltile, cum 
Castro et turre seu capella, cum area in qua estant ibidem edificata in onore 
sancti Cosme etDamiani consacrata, seu de aliis omnibus casis et rebus, teri- 
toriis, masaritiis ab ipsa curte et Castro Mevallo et turre seu capella pertinet, 
ut postea in mea vel de meis heredibus sit potestatem proprietario iure, sicut 
actenus fuit, quam in te cartulam emisisent. Et si ego qui supra Wibertus 
aut meos heredes substraserimus iam dictos denarios ad dandum, sicut supe- 
rius legitur, aut si parati iion fuerimus ad casa abitationis tue ad dandum 
semel et bis usque ad tertiam vicem, tunc statim post transacto predicto con- 
stituto suprascriptis casis et omnibus rebus ti^rritoriia iusta ipsa cartula in tua 
qui supra Petri vel de tuis heredibus sit potostatem proprietario iure. Et si 
ego qui supra Wibertus aut meos heredes post transacto supraseripto consti- 
tuto, si iam dictos denarios non dederimus, aut parati non fuerimus ad dan- 
dum serael et bis usque ad tertiam vicem, sicut superius legitur, si de predictis 
caxis et omnibus reibus teritoris contra te qui supra Petri qui et Obizo, vel 
contra tuos heredes, vel contra cui vos dederitis agere aut causare presumse- 
rimus et tacitis exinde omni tempore non permanserimus, aut si de nostro 
exinde datum aut factum iu alia parte aparuerit et clare factum fuerit, tunc 
componamus vobis pro pena nomine suprascriptis caxis et omnibus reibus te- 
ritoriis in dublum sub estimatio in eodem loco, et insuper exinde omni tempore 
tacitis et contentis esse permanere debeamus. Siquisvero, quod futurum esse 
non credo, si ego qui supra Wibertus, quod absit, aut ullus de heredibus ac 
proheredibus meis seu quislibet nostra obposita persona quandoque contra ac 
cartula ire, aut eam infrangere cognoverimus, tunc inferamus vobis componere 
multa, quod est pena, auro optimo untias quinquaginta et argenti ponderas 
centum, et quod reputierimus et vindicare non valeanms, set presenc ac car- 
tula dioturnis temporibus firma et inconvulsa permaneat cum stipulatione sub- 
nixa quia in tali tinore, sicut superius legitur. Et ad anc adfirmandam obbli- 
gationis cartulam accepi ego qui supra Wibertus ad te iam dicto Petrus qui 
et Obizo exinde launechild capello uno. Et pergamina de terra levavi, lohanni 
notarius et iudex dedit et scribere rogavi et testibusque obtolit roboranda. 
Actum civitate Mediolani. Signum manus supraseripto Wiberti, qui a car- 
tula obligationis ut supra fieri rogavi, et supraseripto launecliild accepi. 
Signum manibus Ottoni et Rotefredi lege viventes Salicha testes. Signum 
manibus Dragulfi et lohanni seu Ambrosii adque Azoni et Lanfredi testes. 
S. Ego qui supra lohanues notarius et iudex sacri palatii scripsi, post tradita 
complevi et dedi. 

Nach Abschrift ans dem Original im Staatsarchive za Mailand. — Vgl. Nachtr. tu 
S 15 n. 6. 

64. /m Gerichte eines Königshoten und des Grafen von Imola wi. d bei 
Ungehorsam der Angeklagten und nach Vorlage der Beweisurkunden durch 
den Kläger dieser in Besitz der angesprochenen Sachen und wegen der 
Kosten und der ihm verwirkten Geldbussen in Besitz anderer Güter der 
Verklagten gesetzt und darin durch den Bann gesichert. S. Illari (Lugo) 
1037 Febr. 26. 

[In nomine] domini. Temporibus domni Bonedicti summi pontificis et 



78 J037 Fobr. 26. 

universalis pape in apostolica sacratissima beati Petri apostoli doinini sede 
quinto, [sicqiie imperante domno ConradoJ imperatore in Italia anno undecimo, 
die vigesimo sexto niensis februarii, indictione prima, ante castruin sancti 
lUari. Dum resederant [in iudicio et generali] placito dominorum* Adalar- 
dus dei gratia comes imperatoriusque nuncius et Wido [de Arardus comes] 
Imolensis, [et cum eis] maxima pars [populi] viri hone opinionis et laudabilis 
fame, quorum nomina haec sunt: id est in primis domnus Gebeardus divina 
preveniente misericordia archiepiscopus, et IJonestus dei gratia sancte Raven- 
natis ecclesie diaconus, atque Benedictus per divina misericordia monasterii 
sancti Laurentii quod vocatur ad Cesarea abbas, Wido monachus et du- 
dum Pomposiaous abbas, et lohannes abbas, et Ugo comes filius quondam 
übaldi, Wido atque Raimundus iudices Livienses, et Petrus vir sapiens de 
Rainerio, lohannes de Apollinari, Bonushomo filius Gerardi tabellionis, Alber- 
tus nobilis vir filio quondam Petri de Cristoduli, Albertus filius Petri de Ronci, 
Georgius filius lohannis de Warnerio, et Paganus filius quondam Arialdi con- 

sulis, atque Deus dedit quondam tribuni, et me presente Rodulfo dei 

nomine tabellione Ravenne, et aliis quos scribere longum est. In nostro- 
rum predictorum presenciam [accessit] Walfredus [et dixit:] , . . . nego de 

Marocia et Petro filio suo coniug perle quondam Widonis de Racco 

per tres dies de ßedecim mansis terre et vinee positis in territorio Imolensi, et 
de uno aquimulo posito in flumine quod vocatur Sinno et Santerno; et vocati 
sunt per publicum cancellarium nomine Bibentem vinum; et ad placitum pe- 
nitus non venerunt.* Tunc iam prelibatüs Adalardus dei gratia comes impe- 
ratoriusque nuncius et Wido comes de Arardus egressi sunt ad castrum, quod 
ipsi habitabant; in venerunt Marociam tantum; cui ipse Adalardus comes pre- 
sente Widone comite etDeusdedit*: ,Quarre tantas proclamationes audivimus 
de te et filio tuo, et ad placitum non venistis?' Ad quasque respondens dixit: 
,Si vobis placeret petere .... Immolensem civitatem, ibique secundum legem 
DOS definire, ac vestro imperio obedire.' Cui ille adsensit et venit ad ipsam 
civitatem et ... . adsendit castrum Imolense, quod ruptum erat, et ad placi- 
tum non venit, et filius eins fuga lapsus fuit. Tunc ipsi comites et iudices mi- 
rabantur, quod eo non veniente miserunt ei suos nuncios, ut secure venirent, 
dicentes Uli: ,Cur ad placitum non ve[nistis], cum comm . . . statuisti/ Qui- 
bus ipse dixit: ,Quia non habeo adiutores.' Ad quem ipsi dixerunt: ,Hic ha- 
betis vestros advocatos, Mitis feram et Petrum Aquam bibente; veniant, et 

ipsi quecunque lex et rectum est dicant ad placitum non 

venit et legem minime fecit; ex autem recursis nunciantur omnia per ordine. 
Cum illi comites talia cognoscentes, interrogaverunt iudices, quid iUi deberent 
facere? Quibus Ildebrandus iudex, presentibus et coUaudantibus Widone et 
Raimundo et Petro iudicibus dixit: ,Producat atque hostendat Walfredus 
cartas venditionum et obligacionmn, quas maritus ipsius Marociae cum ea et 
filio eins fecit huic Walfredo.' Et mox prolate sunt carte, et lecte per lohan- 
nem de Apollinari sapiente rerum, quibus probat, eos debitores illi esse decem 
auri librarum. Denique iudex dixit: , Walfredus iterum proclamat de ea et 

filio eins, et facite eos vocare.' Quo facto reinvestiverunt , 

. . in possessione de ipsis sedecem mansis et de uno aquimulo, quos alio placito 
et iudiciali caiculo adeptus est, positos ipsos mansos predicto territorio et plebe 
sancti Petri quod vocatur Transilva, et molandino in flumine iam predicto; et 
similiter mittite eum in possessione de medietate de Castro sancti Potiti et de 
medietate, quod ipsi habent infra totam plebem sancti Petri quod vocatur 



1037 Febr. 26 79 

Transilvam pro inpensis et cartarum penis ibi lectamm et pro eorum contu- 
maciam Contintio ipsi comites ita fecerunt per virgain, quam manibus tenebant, 
et bannum posuerunt super caput ipsius et super ipsas res, ut nullus ausus 
sit eum disvestire [et qui hoc facere Ipresumserit, cognoscat se esse composi- 
turum] decem librarum auri multa, medietatem caraere imperatoris, et medie- 
tatem suprascripti Walfredi. Protinus dedit ei cancellarium, ut cum eo egre- 
deret ad suprasoriptas res, et inde corporaliter investire. Et ipse hec susci- 
piens et deprocatus est omnes pro fiituro testimonio. Hoc factum est sub 
die menseque et indictione predicta quinta. Ego Wido Imolensis comes 
huic in perpetüo iudicio ss. Signum f manus suprascripti Adalardi comitis 
et imperialis missi, qui hanc investituram dedit ad suprascripta omnia. 
XP. Ego Adebrandus iudex hanc investicionem iudicans ec subscripsi. + Ego 
Ragimundus iudex huic notitie investitionis ut superius interfui et ss. lau- 
dans. + Ego Wido iudex hanc investituram conlaudans ss. + Ego lo- 
hannes filius quondam Apolenaris in hac notitia ut superius interfui et ss. 

Nach dem Drucke : Fantuzzi Monumenti Rayennati 2, 72 aus dem erzbischöfl. Archive 
m Ravenna. — Vgl. § 24 n. 2; 475; 476 n. 13; 560 n. 12. 

65/ Im Gerichte des Königshoten Grafen Adalbert werden dem Kloster 
S. Salvator in Monte Amiate genannte Besitzungen^ nach vorheriger In- 
quisition und nachdem auf bezügliche Aufforderung nur wegen einer Par- 
zelle Einspruch erhohen wurde^ unter Ausschluss dieser durch Investitur 
und Bann gesiclhcrt In der Graf seh. Siena 1037 Nov. 

Ideo in dei nomine in comitatu Senense, locus ubi dicitur Turrita, infra 
blebe sancti Constantii sito Asoanello in iudicio resedebat domnus Atalbertus 
comes, missas domni Curradi invictissimi imperatoris, imperialem potestatem 
inponendam constitustus* erat, ad singulorum ominnm iusticias faciendas ac 
deliberandas, residentibus cum eo Urso et Araulfo germani, et Lambert, et 
alio Lamberto, et Azo, et Gualfredus iudicibus domni imperatoris, et Guinildo 
Dotario, Rainen filio b. m. Gualfredi, qui fuit comes, et Raineri filio Ardin^ 
comes, et Rolando vice comes filius b. m. Guidoni, qui fuit vicecomes, et Guido 
filio eins, et Raineri da Rofino, et Rolando filio b. m. Rappiti, et Urso filio b. 
m. Griffonis, et Evrando filio b. m. Guaiceri, et Bonifazio filio b. m. Guillelmi, 
et Guinildo da Dorna, et Bouifatio filio b. m. Algoti, et Markesello et Rolando 
germani fili b. m. Bonizi, et Carbulo filio b. m. Benedicti et Aroolfo filio suo, 
et Ildizo filio b. m. Petroni et Ugo filio suo, et Berizo et Baruncello germani 
fili b. m. Gerardi, et Bonizo filio b. m. Bonizi, et Berardo et Cunizo germani 
fili b. m. Cunizi, et Raineri filio b. m. Maizi, et Petro filio b. m. Morardi, et 
reliquis plures. Ibique in eorum presentis Raineri filio Petroni, electus 
avocatus de monasterio sancti Salvatoris sito monte Amiato, et cepit dicere 
ac reclaniare a predicto domnus Alberto comes qui a casis, terris, vineis, seu 
ecclesia sancti ApoUenaris sito Ferongnano et rebus illis ipsis nominatives 
locas, tam in loco et vocabulo Cerascito, et in Ampoiano, et in Petruivolo, et 
in Bobiano, et in alio Bobiano, et in Vingnalla, et in Gaviano, et in Casale, 
et in Citiliano cum ecclesia, que est destructa, cui iam vocabulo fuit sancte 
Elene, cmn pertinentiis suis; scu et casis et terris et rebus sex, qui sunt positis 
in predicto vocabulo Citiliano, una ex ipse quam detinet Martino filio b. m. 
Leti, aJia quam detinet Fusculo filio Cristine, tertia quam detinet Urso qui di- 
citur Scarciaio, quarta quam detinet Pepulo lennari, quinta quam detinet Ste- 
fano presbitero, sesta quam detinet lohani fili b. m. Raidofi; simnlque terris 



80 1037 Nov. 

et rebus, que sunt positis locibns nunccupantes, tarn in voeabiilis Corsingnano 
sortis et rebus duo, una quam detinet Marco filio b. m. Luniperti, ah'a quam 
detinet Rustikello filiastro Savini; simulque terra et vinea in Colletiauli, quam 
detinet Rainaldo et Gcrardo presbiteris; simulque tres petie de terra cum vinea 
super se abentes, que sunt in vocabulo Alpozu; simulque casis, terris et rebus 
quinque, que detinet abbas sancti Antimi in Corsiniano; simulque terra, quam 
detinet omini, qui dicitur Litacici, una cum terra illa in Passarunci, quam de- 
tinet fili b. m. Cristiano presbitero; omnia et in omnibus, sicut super legitur, 
cum eorum pertinentiis in istis vocabulis sunt positis infra plebibus, ima ex 
ipse plebe sancti Valentini sito Oppiano, et infra plebe sancte Marie sito matre 
ecclesia, et infra plebe sancti Donati sito Citiliano, et infra plebe sancti Viti 
sito Corsiniano per singulis locis et vocabulis, una insimül casa et sorte et res 
illa, que est in vocabulo Quitiliano, que regitur per* *Nam ut supra 

dixit ipse predicto Rainerius avocatus: ,Omnibus supra scriptis casis, terris 
et vineis seu ecclesiis et rebus illis ipsis, sicut superius legitur, per singulis 
vocabulis sunt propriis et de sub iure de predicta ecclesia et monasterio sancti 
Salvatoris, sicuti illis omnibus per vestram, qui supra Alberti comes, iussione 
iuraverunt et ostenderant a pars predicta ecclesia et monasterio; et sunt no- 
mina eorum infra plebe sancti Viti Richardo et Ardimanno, et infra plebe 
matre ecclesia lohani filio Martini et Roizo et Morello et Petro, qui dicitur 
Martrude, .et Natili, et infra plebe sancti Donati Vitali et Petro et Leo, et 
infra plebe sancti Valentini Petro, Viviani et alio Petro de [Op]piano, Ada- 
lardu de Acria et lohani de Presbitero et Pepulo nepos eins. Omnia, sicut 
superius dixit, et ipsis predictis omnibus iuraverunt* ostenderunt a pars pre- 
dicta ecclesia et monasterio.* Ita dixit ipso predicto Rainerius avocato: ,Ut si 
est ullus homo, qui ipsius superscriptis casis, terris et rebus et predictis ec- 
clesiis contra predicta eoclesia et monasterio aiere aut causare voluisset, unc 
paratus sum cum eo de predicta ecclesia et monasterio, cuius ego modo avo- 
catus sum, in ratione stando et legitime fine percipiendum.' Et cum taliter 
retulisset ipse predicto Rainerius avocato, tunc ipso predicto comes misit mis- 
sus de sua presentia per ipso placito intus et foras quere [re] et vociferare; et 
nuUus se ibi se minime apresentavi, qui ipsis rebus aiere aut causare voluisset, 
nisi se apresentavit Bulgarello filio Farolfi, et causavit contra predicta ecclesia 
et monasterio et contra predicto avocato eiusdem ecclesie una pars, que est 
de medietate de tres portionis de predictis casis terris et rebus de Citiliano. 
Et cum hec taliter audivit ipse predictus Rainerius avocato. et predicti iudici- 
bos, anteposuernnt ipsa predicta portione de iam dictis terris et rebus, qu^- 
ipse Vulgarello öausaverat* *exinde constituerunt; iiam de aliis 

omnibus supra scriptis casis, terris et rebus de predictis ecclesiis potivit mer- 
cedem ipse predicto Rainerius avocato a suprascripto Alberto comes df^ pars 
predicta ecclesia et monastei|o et investitura fecisse. Tuuc per iudicuth iudi> 
catum per virgam, quam in suis tenebat manibus, ipse predicto Albertus co- 
mes de omnibus suprascriptis casis, terris et rebus, excepto quod ßupör ante- 
posuerat ipse predicto Rainerio avocato, investiebat a pars predicta ecclesia 
et monasterio, et insuper misit banum super ipsis casis, terris et rebus et su- 
per ipso Rainerius avocatus in mancusos aureos mille, ut nullus quislibet homo, 
magna parvaque persona de suprascriptis rebus ipsa predicta ecclesia et mo- 
nasterium sine legale iudicio divestire andeat; qui vero fecerit, predicti mille 
mancusos aureos composituros se agnoscat, medÜetate pars camere domm im- 
peratoris et alia medietate a pars predicta ecclesia et monasterio. Unde hanc 



1037 Not. 81 

notitia pro securitate et futura ostensione a pars predicta ecclesia et mona- 
sterio ostendendo fieri iussimus. Quidera et ego Güiuildo notarius ex ius- 
sione de suprascripto comes et mdicnm ammonitione scripsit, in anni domni 
Corradi imperatoris, anni iraperii eins deo propitio undecirao, mense noverabri, 
indictio vi. Signum t manus Adalbert comes domni imperatoris. * Ego 
Walfredus iudex sacri palatii interfuit. Ego Ursus iudex domni imperatoris 
interfuit. Ego Arnolfns iudex domni imperatoris interfuit. Ego Lamber- 
tus iudex interfui. Ego qui supra Guinildo notarius, qui per iussione de 
suprascripto comes hanc notitiam complevi et dedi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu Siena, Prov. S. Salvator de Monte Amiate. — 
* Die Worte sind in die Winkel eines grossen Kreuzes vertheilt, wie das sp&ter in den Ur- 
kunden der Markgräfin Mathilde üblich ist — Vgl. zu § 17; unter den zahlreichen Urkun- 
den dieser Art ist die vorliegende die einzige mir bekannte, in v^elcher auf die allgemeine 
Aufforderung wirklich eine Einsprache erfolgt; auch ist eigenthümlich, dass der Aufforde- 
rung eine Inquisition vorhergeht, dass weiter ausser dem Banne die Investitur ertheilt wird, 
da das Kloster doch nicht disvestirt gewesen zu sein scheint. Vgl. auch zu S 274 n. 12; 
551 n. 9. 

66/ Im Gerichte zweier Könlffsboten und cier Ortsf/rafen tvird wegen Un- 
pehorsams der BeMagten und nach Befragunft der Jicdices von den Vor- 
sitzenden die hisciw fliehe KircJhe von Asaisi unter Vorbehalt der Klage in- 
vestirt und das durch den Bann gesichert. In der Grafsch. Assisi 1038 
April, 

In dei nominem. Notitiam iudicatum adquo revestitionem et bandictionem, 
qualiter infra comitatuni Asisinatum in locus qui dicitur Castanum, ubi dicitur 
a sanctum Rofinum, in placito, ubi resedebat domno Girardo et Guihardo 
missi et vassi donuio Conrado imperatorem, ot domno Anestasi come cum 
Anestasi comes nepote suo, cum Adelberto ed Acto et Lupo et Dedizo filius 
Anestasi pro singulorum ominum a legem et iustitiam fierit fatiendo vel de- 
liberando, et domno Ugo episcopus, et cum eis resedebat iudicem et boni omi- 
nibus, oc sunt nomina ceterorum: Bonumomo iudicem, et Bonizo iudicem, et 
Petrus iudicem, et Leto iudicem, et Abello iudicem, et Egogo Guiberto iudi- 
cem, et Adelberto et Bernardo filiis Alberico, ed Anestasi f. Aldo, et Adel- 
berto f. Imino, et Johannes f. Eldibrandum, et Maginardo et Guillelmo filiis 
Ode, et Adelberto f. Benedicto cum Petrus filio suo, et Corbo et Cunzo et 
Baldo filiis Alberico, et Grigori filiis* Petrus, et Atto e Adamo filiis Madio, 
et Rodolfo et Grimaldo filiis Farolfo, et Ragiinbaldo f. Petrus cum Petrus filio 
suo, et Fulco f. Romanum, et Baruncellum f. Adamo, et Bonizo f. Gripfo, e 
Stefanum f. Aguti, et Johannes f. Gizo, et Leo de Immo, et Urso de Vitale, set 
etreliquis plures omiiiibus ibidecircum astantibus adque resedentibus. In 
istorum virorum in ipsuni placito omium superscripti presentie, ibique venie- 
bat domno Johannes arhipresbiter et priore, et cepit dicere et reclamare ad- 
versum superscripti missi et comiti: ,Domine missi et comiti, facit« nobis legem 
et iufttitiam de Momuto filio Clesio, de terra et casa, qui est,* et vineam, qui 
est de iuris proprietatis beata domna sanctam Mariam et sanctum Rufinum, 
unde donn)o Ugo episcopus vicarius est, qui illum Moruntum et fratribus suis 
nobis contendi; qui est ipsa terra et casa et vinea in locus, qui dicitur Cafa- 
ronem; domine missi et comiti, vobis reclamavi nisia primum et secundum et 
tertium placito, et illia placito contenserunt venire, et legem et iustitiam abere 
non potui.* Nisi et tunc eamdem ora ipsi superscripti missi et comiti, quod- 
modo taliter audierunt, interrogayerunt ipsi iudicim: ,Qui de anc causa facere 

Ftektr Ftnchnnfen. IV. 6 



82 • 1038 April. 

debeinüs?* Et ex ip^a ora jpsi mdicim responderunt, iudicaverunt et dicxe- 
runt, ut revestitem ipsum lohannes archipresbiter cum Alveni abocato suo de 
ipsa res, unde ipsi reclamavit, ad. iura de ipsoin episcopio ad salva eorum 
querela, et insuper banduin initite. Et ex ipsa ora ipsi superscripti missi et 
comiti fecerunt, sicut iudicim iudicaverunt, et preserunt per unum faste, quem 
in illoruin detinebat nianibus, et revestivi ipsum lohannes archipresbiter cum 
Alvini abocato suo de ipsa terra et casa et vinea, unde ipsum reclamavi, a 
salva eorum querela de ipsum episcopio sanctum Uofinum; insuper miserunt 
bandum super caput de ipsum archipre8bi];er et de iam dictum abocato suo, 
quicuraque eis divestire. aut molcstare presunserit a sue legale iuditim aut si 
a se [injterpositum de aricotiuu libres celitum, niedietatem a pars regis et 
altera medietateiQ ad- ipso sancta Maria et de sanctum Rufinmn. Et factum 
est uuc notitiam iudicatum adquö revestitionem et bandictionem et propter se- 
curitatem de ipsuui episcopio et propter cautelam venturo tempore memoria 
retenenda vel recoixlanda et propter ista intentionem deliberandam. Et 
factum est in annum ab incarnationem domini, anni sunt millexxx.viii., etren- 
nantes domno Conrado divina ordinaiites providentiam Imperator agusto in 
dei nomine, in Italia anni eins xi., et dies mensem aprelis, per indictionem 
vi. f Signum manimi de superscripti inissi et comiti, qui ipsum placito 
tenerunt et interfuerunt. f Ego Sigetio iudicem, qui Bonomo vocatur, in- 
terfuit Ego Leto iudicem interfuit. f Ego Bonizo iudicem ibi fnit. 
+ Ego Guibertum iudicem et notarium scripsi et ibi fiiit. 

Nach dem Drucke: Disamina degli scrittori e dei monomenti risguardanti s. Rufino 
TCSCOTO e martire di Asisi f Asisi 1797) S. 378 aus dem Orig. im biRchOfl. Archire zu Assisi. 
— Vgl. zu S 9 ff.; zu S 117 Nacbtr.; eine Art EbreuTorsitz des Bischofs findet sich auch 
hier, so dass um so deutlicher berrortritt, dass der MitTorsitz der Grafen eine andere Be- 
deutung hat. Vgl. auch zu % 274 n. 12. — Dasselbe seltene Werk enth&It noch drei sehr 
lückenhafte Placita aus dem bischöflichen Archire : des Herzog und Markgraf Rainer Ton 
1018; des Inzitto comes (wenn nicht Torher Namen ausgefallen) und des Elfitto misso regis 
Ton 1019; zweier Boten des Herzog und Markgrafen Hugo Ton 1036. In dem von 1019 
findet sich gleichfalls das Befragen der Judices durch den Torsitzenden Comes ; findet sich 
dasselbe nach S 548 n. 10 ff. schon früher in entfernteren Theilen des Spoletinischen, dann 
tp&ter nach $ 553 n. 18 zuerst zu Arezzo, so dürfte beim Hinzukommen dieser Urkunden 
aus dem Tuszien benachbarten Theile des Herzogthums die Annahme einer Einwirkung 
tpoletinischer Formulare auf Tuszien kaum abzuweisen sein; rgl. auch oben ürk. n. lOi» 

67, Im Oeriehte des Köniffshoten Bischof Nitker van I^reising wird das 
Vermögen eines wegen Rauh Verklagten und vergeblich Geladenen in Bann 
gelegt. Pavia 1041 Juli 5. 

Dum in dei nouu'ne in laubia monasterü sancti Petri, quod dicitur Caelo 
aureo, quod est constructum foris et prope Ticinensem civitatem, per datam 
licentiam domini Palduvini abbatis istius monasterii in iudicio residebat domi- 
nus Nitkerus episcopus et missus domini imperatoris ad iustitiam faciendam 
ac deliberandam; residentibus cum eo dominus Rainaldus episcopus ipsius ci- 
vitatis, Bonusfilius, Gerolimus, quidam, ^ Albertus, Otto, Vibertus, Ubertos et 
AriaJdus iudices sacri palatii, Ubertus filius cuiusdam Armanni, 0. filius Ar- 
dingi, Ardericus de Binasco, Waltherus filius cuiusdam Alberici, Albertus, 
Oprandus filiolam Franci, Bernardus et AI. de Brenbio, Alboricus Graso, AI. 
et Sifridus iermanius, et reliqui plures. Ibique in eodem iudicio caepit di- 
cere dominus episcopus et missus: ,Sunt omines^ in isto placito, qui se lamen- 
tantur super Albertum filiura cuiusdam item Alberti de preda et schaho, unde 
ipse dominua episcopus et missus per suos nuntios ammoniti, ut ad suum pla- 



1041 Juli 5. 83 

citiim venissent, et exinde iustitiam fecisset, sed nequaquam ipsum ad suuiii 
placitam habere potuit.' Cum ipse dominus episcopus et missus taliter retu- 
lissent, tunc per fustem et wantonem, quem sua tenebat manu, misit in ban- 
num omnes res ipsius Alberti proprietatis. Et haue notitiara, qualiter acta 
est, iam fieri ammonuerunt. Quidem et ego Wundo notarius sacri palatii 
ex iussione episcopo et misso et iudicum aiuuionitione scripsi, anno ab incar- 
natione domini m.xli., die mensis quinta iulii, indictione üii. Ego Nitkerus 
Frisingensis episcopus interfui et missus imperatoris. Bonusfilius iudex 
sacri palatii interftiit. Ego Wipertus sacri iudex palatii interfui. Ego 0. 
index sacri palatii interfui. Geronimus iudex sacri palatii interfuit. 

Nach dem Drucke: Meichelbeck Historia Frisingensis 1, 510. — * Guido? — • Dr. 
omsi mit Abkürzungszeichen. — Vgl. S 10 n. 7. 

58. Eine Wittwe viacht aus ihrer Monjetigahe eine Schenkung an ein Klo- 
ster unter Zustimmung ihres nnm findigen Sohnes und MundwaldeSy wel- 
chem der Königsbote imd Kanzler Adaiger die Erlaubniss dazu gegeben 
hatte. Bei Mailand 1043 Mai 9, 

In Cliristi noniiue. Secundo Heinricus gratia dci rex, anno regni eins deo 
propitio tercio, nouo die mensis magis, indictione undecima. Ego Doda 

filia hone memorie Wifredi de civitate Mediolaui et relictam quondam Arnajdi 
de loco Boexio, que professa sum de nationu mea lege vivere Longobardoruni, 
mihi que supra Dodae Arnaldus infantulo filio et mundo* meo per data licentia 
Adalgeri missus et cangellarius da pars publica sibida' tributa cousentiente et 
subter confirmante, presens presentibus dixi: Quisquis in^sanctis ac in vene- 
rabilibus locis ex suis aliquit contullerit rebus, iiixta auctoris voceni centuplum 
aocipiet et insuper, et quod melius est, vitam possidebit eternam. Et ideo ego 
que supra Doda du et offero preseiiti die et ora monasterio beate dei genitricis 
Marie, qui dicitur Aurone, quod est constructum intra suprascnptam civita- 
tera Mediolani et non longo da porta, que dicitur nova, idest meam portionem 
de casis et rebus teritoriis illis, quas mihi ant<' os dies et aunos per cartulam 
de morgincap advenit ab suprascripto quondam Arnaldus, qui fuit vir mens; 
qui reiacent casis et r(?bus teritoriis ipsis in loco et fundo Cixauo; nominative 
Ulis casis et rebus teritoriis, unde reliquae tres portiones iamdictus quondam 
Arnaldus vir mens aparte iamdicti monasterii abendum iustuit*; predictavero 
suprascriptam meam portionem, quod est quarta pars de iamdictis casis et 
rebus teritoriis cum superioribus et inferioribus seu cum tinibus et accessioui- 
bus suorum in integrum. Ea videlicet ractioue predicta portio de iamdictis 
casis et rebus teritoriis in eodem sanctum et vcnerabile monasterium dare et 
offerere videor, faciendum abbatissa et monachas, qui nunc et in perpetuum 
in eodem monasterium perhordinate esse videntur, dt* fruges et ceusum seu 
redditum, quibus ex predicta portionc de iamdictis casis et rebus teritoriis 
annue dominus dederit, ad earum vituum vel indumentum inter se, quid vo- 
luerint, pro mea et suprascripto quondam Arnaldi, qui fuit vir mens, anima- 
bus mercedem. Et hoc volo et iudico, ut nulla abbatissa ipsius monasterii 
licentiam abeat predicta portionem de iamdictis casis et rebus teritoriis in be- 
neficium alicui dare, aut per libellum vel comutationem aut ullam scriptionem 
alii facere; et si fecerit, in mea vel de meis heredibus re vertat potestatem tam 
diu, ut dum venerit illa abbatissa, que anc meam institucionem vel ordinatione 
firma et inconvulsa permanere faciat, quia sie decrevit mea bona voluntas. 
Actum foris in curte, que est iusta ecclesia sancti Ambrosius, qui dicitur ad 

6» 



84 1043 Mai 9. 

corpus. SigDum manum suprascripte Dode, qui ac cartula iudicati et offer- 
sioDis ut supra fieri rogavit. Signum manum suprascripto Arnaldi infan- 
tulo filio et mundoaldoni eidem Dode, qui per data licentia eidem domni Adal- 
gerii misus et cangellarii consensit ut supra. S, Adalgerius cancellarius 
consensi et subscripsi. S, Ardericus iudex domni regis ropatus sub- 
scripsi. S. Ego Waldo qui et Lanzo iudex sacri palatii rogatus sub- 
scripsi. S, Raivertus iudex säcri et summi palatii rogatus subscripsi. ^ 
iS.EgoAmbrosius notarius et iudex sacri palacii scripsi post tradito complevi 
et dedi. 

Nach Abschr. aus dem Orig. im Staatsarchive zn Mailand. — * Es folgen einige tiro- 
nUche Noten. — Vgl. S 270 n. 1 Nachtr. ; § 274 n. 20. 

69. Im Gerichte des Köniffshoten Adaiger werden wegen Ungehorsams der 
Beklagten dem Kläger die ihm angehlieh widerrechtlich vorenthaltenen 
Güter durch Investitur und Königsbann gesichert, Marengo 1043 Juli fi. 

Dum in dei nomine corte Marinco subtus laubia, que est ante sala do- 
mini regis, in iudicio residibat domnus Adelgleiius cancelarius et missus domni 
regis iustitiam faciendam ac deeliberandam, resedentibus cum eo Bonusfilius, 
Waiandus, Ardingus, Johannes, item Johannes qui et Lanfrancus, Sigefredus 
et Everardus iudices sacri palatii et roliqui phires. Ibique eorum veniens 
presentia domnus Baduinus abba monasterio sancti Petri situm foris et prope 
urbem Ticinensem, quod dicitur Celo aureo, una cum Petrus avocato suo et 
ipsius monasterii, qui et ipse domnus ßalduinus abba eumdem Petrum ex ac 
causa suum et ipsius monasterio avocatum elegit, et retulerunt : ,Iam plures 
vices nos reclamavimus ad vos predictus donmus Adelgleiius cancelarius et 
missus super Terbaldus filius quondam .... de suprascripta corta Marinco, 
et Bemardus pater et filio, qui uobis et parti iam dicti monasterii malo ordine 
detinent et contradicentes rebus illis omnibus, quibus sunt positis in loco et 
fundo Paonis sive Decima et in eins territorio non [long]e da fluvio Tamnagro, 
qua« pertinent de corte ipsius Paonis; unde vos eis nüssos diresistis, ut at 
vestrum pla[cit]o venissent, et nobis et parti ipsius monasterii iustitia fecis- 
sent; set menime eos ad vestrum placitum abere potuistis, ut nobis exinde 
iustitiam fecisetis; et quod plus est, quorimus, ut vos propter deum et anime 
domni regis ac vestre mercedis mittatis bannum a parte suprascripti mona- 
sterii super nos et super ipsis rebus, ut nullus quislibet omo nobis nee parti 
iam nomiuati monesterii desvestire audead.' Cum ipsi domnus Balduinus abas 
et Petrum avocato suo taliter retulisent, ad te ipse donnus Atelglerius can- 
celarius et missus recordatus dicsit, quod sie esse veritas, sicut ipsi donnus 
Balduinus abba asserucrant. Tunc per fuste, quam ipse donnus Adelglerius 
cancelarius et missus suam tenebat manus, eosdem Balduinus abba et Petrum 
avocatori investivi de ipsis rebus omnibus, ut nullus quislibet omo eis nee 
parti iam nominati monasterii desvestire audeat; qui vero f^cerit, mille man- 
cosos aurei se compositurus agnoscat, medietatem parte canierc donni regis, 
et medietatem parti predicti monesterii. Et finita est causa. Et anc notitia, 
qualiter acta est causa, fieri iussimus. Quideni et ego Albericus notarius 
sacri palatii ex iussione prefato misso et iudicum amonicione scripsi, hanno 
incarnatione domini nostri Jesu Christi millesimo quadragesimo tertio, reg- 
nante donno secundo Einrico deo propitio, ic in Italia anno quinto, sesto die 
mensis iulii, indicione undecima. S. Ego Adelgerins cancellarius sacri pa- 
lacii subscripsi. 8. Bonusfilius iudex sacri palacii interfuit. 8. Ardin- 



1043 Juli 6. g5 

gus iudex sacri palacii ioterfui. S. Ego Otto iudex sacri palacii in- 

terfui. 

Nach Abschr. aus dem Orig. im StaAtsarchlTe zu Mailand. — Yg\. S H; 4&1 Nachtr. 

60. K, Heinrich III bestellt auf Bitten des Bisclhofa vonAati einen Ritter 
desselben zum Königsbotm iw llisthume A sti und in der Grafschaft Bre- 
dole. {10 i3.) 

In üomine sancte et individue trinitatis. Ileinricus divina favente cle- 
meotia rex. Omnibus nostris fidelibus notuni lieri volumus, quod nos inter- 
ventu ac petitione nostri dilecti fidelis, scilicet Petri episcopi Astensis, queu- 
dam suum militeni nomine Cunibertum eligimus et statuimus nostrum inissum 
in toto episcopato Astensi et in «'omitatu Bredolensi inter Tanarum et Staram. 
Unde volumus et licentiam ei donamus, ut ante se tamquaiii ante nostram aut 
nostri palatini couiitis presentiam placita teneat et per legem et iustitiam et 
per pugnam diffiniat onmium hominum occasione reniota. Quod ut verius cre- 
datur et ab omnibus observetiu", sigillo nostro iussimus insigniri inferius. 

Na<;h dem Druck«: Mouumenta historiae patriae, Cb. 1, 553. — Vgl. S 224. 

61. Im G(Tichte des Bisehofs von Pistoja entscheidet dieser einen Streit 
zwischen einem Abte, und einem Pfarrer um eine Kirche durch eigenes 
ZJrtheil, Pistoja 1044 Aufj.6, 

In nomine domini nostri Tesu Christi. Breve recordationis, qualiter defi- 
nitum est litigium inter abatem Teuro Fontis Taonis et inter lohannes pleba- 
num de Spanarekio, ad memoriam habendam et retinendam, qualiter actum 
est in canonica sancti Zenonis, in praeseutia domini Martini episcopi et bono- 
rum hominum, quorum nomina subter leguntur. Ego Martinus, dei gratia 
sancti Zenonis ecciesiae indignus episcopus, cum voluntate et consensu lohan- 
nis de Spanarekio do et concendo tibi Teuroni abati tuisque successoribus 
ecclesiani sancti Miniati de Stagiano, quod ab hac hora in antea potestatem 
habeads presbiteros ibi ponendi» trahendi, habendi, tenendi, possidendi, re- 
gendi et omnibus modis gubernandi, tamvivorum, quam mortuorum; talivero 
modo concedimus honorem et reverentiam aecclesie sancti lohannis de Spana- 
rekio, ut pro tempore ire debeat presbiter, qui pro tempore deget, ad voca- 
bulum et letanias etsynodum, sivocatus fuerit, et non amplius; si quis autem 
hanc nostram definitionem interrumpere temptaverit, in nomine domini excom- 
municationis peua subiaceat. Testes autem Petrus filius b. m. Rainen, et 
Panici filius b. m. Bellini, et Manciuus filius b. m. lohannis, et aliorum bono- 
rum hominum. Et sunt anni domini millesimo quadraiesimo quarto, viü. 
idus augusti, indictione x.* Feliciter. Ego Rozo notarius hunc breve manu 
mea scripsi, complevi et dedi. 

Nach dem Drucke: Zacharia Anecdotorum collectio 343 ex arcluTO s. Michaelis Fi- 
Btoriensis. — Vgl. S ^67 n. 5. 

62* Im Gerichte des Königsboten Hermann wird ncLch Befragung der 
Judices und vorgenommener Inquisition der Kläger vom Beklagten resti" 
tuirt und dann durch den Bann gesichert, Arezzo 1046 Dec. 

Dum in dei nomine comitatu Aretino infra palatium domus 8. Donati 
resideret Herimannus missus d. Henrici piissimi regis, sknulque cum eo Ugo 
filius Raginerii quondam marchionis et Uberto vicecomes filius Bucd, pariter- 
qne cnm eisdem residentibus iudicibus Alberto, loanne, Raginerio, iteromqae 



86 1046 Dec. 

loanne ac Raginerio, Dominico, Rodulfo, Azone, et Rodulfo ad decernendas 
ac legaliter deliberandas litigaDtium causas. In quonim itaque presentia 
et ceteronim, scilicet Griffonis et Sassonis filioruni Udebrandi, et Bulgari ^ 
loculi filioruni Raginerii, ac Corbizi et Fussarü filiorum Feralmi, Gezonis vero 
filii Ugonis, ot Ungarelli filii Rodiilfi aliorumque plurimorum, quoruni nomina 
memiuere non possumus, veniens Petrus prosbiter et prepositus canonice s. 
Donati cepit dicere et oinnibtis innotescere, quod quidam homo noraine Ro- 
dulfus infirmitate gravatns terram, que subter legitur, per cartulam iaSicati 
obtuUt ecclesie s. Donati, et proprietario iure ad usum et sumtum fratrum 
canonicoruni pro mercede et remedio anime sue suonimque parentum concessit, 
et se vivente eam terram ad paitem eiusdem ecclesie iain dictum Petrum pre- 
positum tenere fecit; idest integrara vineam doranicatam et suorura hominmn, 
que erat circa iam dictam vineam domnicatam, et vineam et terram, quam 
tunc tenebat Martinus Obiceo; et est posita praedicta terra cum vineis in co- 
mitatu Aretiuo infra plebes S . . . . sita Vogognano et in s. Maria sita in Fal- 
ciona in loco et casale Subiano, et medietatcm de ecciesia s. Laurentii cum 
suis adiaceutiis et pertinentiis, et medietatem de uno manso, qui regi et teneri 
videtur per Ursonom castaldionem, et snam partem de Prato et Castagneto, 
et sextam partem de uno manso, qui regi et teneri videtur per Dominicnm 
Gapuolam, et petiam uiiiun de vinea in loco, qui vocatur Fontaneila, quam 
iam dictus Urso laborabat, et medietatem de una petia de terra, quam ad suum 
domnicatum tenebat super suam casam et curtem domnicatam in eodem loco 
luliano, et alia in Fontanella ; similiter et medietatem de uno manso in iam 
dicta Fontanella, sicut regi et teneri videtur per massarium, et integram ter- 
ram suam domnicatam de plebe s. Marie, et illam medietatem, quem tenebat 
ab eo loannes Leonis Petri, excepta medietate de una petia de terra, quam 
tenebat idein loliannes, que est iuxta Locana ante atrium case Uberti; et in- 
super concessit unum mansum in Gedeppa, quam tenet Martulus de Prato, et 
vineam dominicatam in eodem loco. Quas predictas res Agifredus filius Ugonis 
iniuste invasit et abstulit. His auditis predictus Erimannus comes interrogavit 
predictos iudices, quid inde fieri deberet. At illi respondentes dixerunt: ,Do- 
mine comes, interrogate istos bonos tiomines, qui bene sciunt causam, si 
cognoscunt prefatum Rodulfum tenentem predictas res eo tempore, quando 
ecclesie obtulit* Tunc omnes una voce dixerunt, ita esse. Iterum comes inter- 
rogavit predictos iudices, quid inde lex precipit. Predicti vero iudices respon- 
dentes dixerunt: ,Secundum quod nobis legaliter videtur, iam dicta ecciesia 
de predictis rebus in integrum restitui debet.* Tunc predictus missus regis hoc 
audito precepit prenominato Agifredo, nt eos restitueret. Ipse vero Agifredus 
secuto precepto missi regis per fustem, quem sua detinebat manu, tenimentum 
predicto preposito reddidit. His peractis predictus Erimannus misit bannum 
super prepositum et suum advocatum et super easdem res, ut nullus morta- 
lium eum sine legali iudicium devestire audeat; qui vero hoc facere presump- 
serit, sciad se compositurum auri optimi mancusos duo millia, medietatem 
camere regis et medietatem parti predicte ecclesie. Insuper hac iussione 
comitis et ammonitione iudicmn Griffo notarius hanc paginam notitie pro fh- 
tura ostensione scripsit, anno ab incamatioue domini nostri Ihesu Christi mil- 
lesimo quadragesimo sexto, regnante Henrico rege, mense decembris, indic- 
tione XV. Signum predicti Erimanni missi d. regis Henrici. Ego loannes 
iudex d. imperatoris huic rei interfui et ss. Ego Albertus iudex interfhi et 
BS. Ego loannes iudex interfui et ss. Ego Dominicas iudex interftii et 



1046 Dec. 87 

%^. Ego Kaginerius iudex sacri* d. imper^toris interfiii et iudicavi. Ego 
Azzo index sacri palatii interfui, laudavi et ss. Ego Griffo notaritis sacji 
palatii inssione d. Herimanni missj Henrici piissimi regis et aiDmonitiooe iudi- 
llr cum scripsi. 

Nach dem Drucke: Della Rena Serie degli antichi duchi e marohesi di Toscana, ed. 
Camici Ic, 59. — Vgl. § 563 d. 18; 572 n. 1. 

63. Im Gerichte des Kördgaboten Wido wird von den dazu Aufgef(yrderten 
dtm Recht des Klosters S, Sisto auf genannte Güter anerkannt und wnter 
Strafverpflichiung auf alle Ansprüche verzichtet. Piacenza 10 SO Ju/ni 1 1 . 

Dum iu dei nomine civitate Placcntia in via publica, que est ante porta 
castri monasterü dominice Resurrectionis et sanctorum Systi et Fabiani, in 
iudicio residebat Wido inissus douiui Einrici iraperatoris ad iustitiam facien- 
dam ac deliberandam, resedentibus cum eo Antoninus qui et Azo, lohanues, 
Amizo, Rainerius, Daibertus, Tado, Ansoldus, Gandulfus iudices sacri palatii, 
Albertus dePrexade, Gerardus de'Sinna, Teudisius de Villanova, itemGerar- 
dus qui nominatur Stirzo vassalli, Einricus filius quondam Manfred!, Obertns 
* ' filius quondam Rainerii, Ubaldus, Sigezo germani, Winizo de Rivajtella, Ge- 
rardus filius quondam Ansoldi, et reliqui plures. Ibique in eodem iudicio 
veniens presentia domna Adeleida abbatis$a suprascripti monasterii una cum 
Wido suo et ipsius monasterii avocato, ceperunt dicere : ,Habemus et detine- 
mus^^ pt'oprietate ipsius monasterii ourte una, que nominatur Lardaria, cum 
Castro noviter inchoatum, cum terris ärabilis et pratis, cum pascuis, silvit 
maioribus et minoribus, paludibus, piscacionibns, universisque rebus ad ipsam 
curtem pertinentibus, anteposito de ipsa curte iuges numero triginta sex, que 
quondam Rainerio de Rivaltella per cartulam commutationis obvenerunt; et 
Silva, que vocatur Formola, seu lacum imum, qui nominatur de Paldeningo, 
iuxta ipsa silva positis in comitatu Laudense. Et si quilibet homo adversus 
nos exinde aliquid dicere vutt, parati sumus, cum eo exinde a ratione standum 
et legitime finiendum; et quod plus est, queriinus, ut dicat iste Einricus, qui 
hie a presens est, et Sulpicia que et Bianca coniux sua, si iam dicta curte et 
Castro sive rebus omnibus ad eandem curtem pertinentibus atque iam dicta 
silva, que nominatur Formula, et prefato lacu propra sunt suprascripti mona- 
sterii, an non/ Cum ipsa domna Adeleida abbatissa et Wido avocato suo 
taliter retulissent, ad hec respondentes ipsi Einricus et Suplicia iugales dixe- 
runt et professi sunt: ,Vere curte ipsa, que vocatur Lardaria, cum iam dicto 
Castro noviter incfaoato, sive iam dictis rebus omnibus ad ipsam curtem per- 
tinentibus, et silva, que vocatur Fonnula, et lacu superius nominata, antepo- 
sito de ipsa curte Lardaria iuges numero triginta sex, qui quondam Rainerio 
obvenerunt per cartulam commutacionis de predicto monasterio, proprii sunt 
ipsius monasterii et nobis ad habendum vel requirendum nichil pertinent, nee 
pertiuere debent cum lege pro eo, quod exinde nullum scriptum, nullam firmi- 
tatem, nullamque rationem habemus, nee habere possumus, per quam parti 
ipsius monasterii oontradicere aut subtrahere possimus; sed ut diximus, pro- 
prii sunt iam dicti monasterii, et legibus esse debent.' Exsponderunt se ipsi 
Einricus et Suplicia iugales, ut si unquam in tempore ipsi suorumque filii, 
filiabus vel heredes de predictis rebus omnibus adversus eundem monasterinm 
agere aut causare vel removere presumpserint, et taeiti et content! exinde omni 
tempore oon permanserint, vel si apparuerit ullum datmn aut fieu^tum vel quod- 
libet scriptum, quod ipsi exinde in aliam partem fecissent, et daraerit, tono 



gg 1050 Juni 1 1. 

componaiit snprascriptis omnibus rebus in duplurn; insuper pena argentum 
denarios bonos Papienses libras duaruro milliura. Et hanc notitia) qualiter 
acta est causa, pro securitate eidem iiionasterio ficri amonuemnt. Qnidem 
et ego Antonintis notarius sacri palatii ex iussione prefato misso et iudicum ^ 
amonitione scripsi, anno ab incarnatione domini nostri leshu Christi m.lii., 
Einricns gratia dei Imperator augustus, anno iniperii eins deo propitio quarto, 
undecimo die mense iunii, indictione tertia. Actum in suprascripta civitate 
Placentia. Feliciter. f Wido missus domni imperatoris subscripsi. f An- 
toninus sacri palatii index interfui. f Aniizo iudex sacri palatii inter- 
ftiit. + Rainerius iudex sacri palatii interfuit. f Gandulfus iudex sacri 
palatii interfuit. f Johannes iudex sacri palacii interfuit. f Tado iudex 
sacri palacii interfuit. + Daibertus iudex sacri palacii interfuit. f An- 
saldns iudex sacri palacii interfuit. 

Nach Abschr. Cereda's aus dem ArchiTe der Stadt Cremona. — Für 1050 spricht das 
Jahr des Kaiserthums, wie die Indiktion. — Ygl. § 12 n 2*Nachtr.; § 15 d. 4 Nachtr. 

64. Im Gerichte Kaiser Heinriclis wird über Aufforderung des Bischofs 
van Cremona^ nacJtdem dessen Recht durch den Kampf erwiesen war^ auf 
aile Ansprüche an genannte Grundstücke verzichtet und das durch Urtheil 
bestätigt. Zürich 1054 Febr. 

Dum in dei nomine in loco Turegum, in pallacio domni secundo Henrici 
imperatoris [in iudicio residerot domniis Henricus iniperator] * ad iusticias fa- 
ciendas ac deliberandas, adesed' cum co Wido archiepiscopUjs sancte Medio- 
lanensis ecclesie, et Ambroxius Bergomensis episcopus, Gregorius Vercellensis 
episcopus, Petrus Tertonensis episcopus, Girelmus Asteneis episcopus, Cadello 
Parmensis episcopus, Benno Cummensis episcopus, Oddo et Wilielmus et Al- 
bertus mones, Ato, Wilielmus, Laniberto et item Lamberto, Wido, 

Alberto, lohannes, Bernardo, Ansoldo iudices sacri palacii, Lanzo, Otto et 
item Otto, .... zo de civitate Mediolani, et reliqui plures. Ibique eorum 
veniens presencia Ubaldus episcopus sancte Cremonensis ecclesie et lohannes 
avocato eins et ipsius ecclesie, ceperunt dicere: ,Abemus et detinemus a parte 
ipsius episcopio terciam porcione de pecias duas de terra, que reiacent in Re- 
gola prope Cre .... et in Picenengo, unde modo in vestra presencia per pugna 
definimus; et si quislibet homo ad versus nos vel ipsius ecclesie aliquit dicere 
vult, parati sumus cum eoexinde ad racione standum et legiptime feniendum; 
et quod plus est, querimus, ut dicant ista domna Adelegida abatissa de mo- 
nesterio sancte dei genetricis Marie, qui dicitur Dodoti, quod est edificatum 
infra civitate Ticinense, que volgaliter* Papia dicitur, et Alberto eins avocato 
et ipsins monesterii, qui hie a presenti sunt, si predicta tercia porsio, sicut 
superius legitur, propria est episcopio sancte Cremonensis ecclesie, vel si abent 
aliquod scriptum vel firmitatem aut securitatem, per quam contradicere po- 
sant*, velent, an non.' Cum ipse domnus Ubaldus episcopus et eius avocato 
taliter retulissent, ad ec responderunt ipsa domna Adelegida abatissa et eins 
avocato: ,Vere predicta tercia porcione, sicut nunc per pugna difinita fuit, 
propria est episcopio sancte Cremonensis ecclesie et nobis vel parte ipsius 
monasterio abendum nee requirendum nichil pertinet, nee pertinere debet cum 
lege; sedutdiximus, propria est episcopio et esse debet cum lege pro eo, quod 
nnllum scriptum nullaque firmitatem sive nulla racione abemus nee abere po- 
simus, per qua parte predicto episcopio contra dicere posamus; sed ut dixi- 
mus, eius |)ropria est et esse debet cum lege.' His actis et manifestacio ut 



1064 Febr. .vj9 

supra facta, rectum eoruin iij^icnm et auditoribus cum paruit esse et iadica« 
verunt iusta eorum profexione et manifestacione pars predicto episcopio ad 
suam proprietatem omni tempore aberent et detinerent, et ipsa domna Adele- 
gida abbatissa et Alberto eius avocato ipsius monesterio et pars predicto mo- 
nesterio manerent exinde omni tempore taciti et contenti. Quidem et ego 
Gislando notarius sacri palacii per iuxione suprascripti domni Henrici impe- 
ratori-i et amoiiicione iudicum scripsi; anno imperii domni secundo Henrici, 
deo propicio octavo, mense f'ebruarius, indictione septima. Ego Heinricns 
dei gratia Romanorum iniporator augnstns confirmavi. S, f Ego Wilielmus 
iudex interfui. f Wido iudex sacri palacii interfui. f Lambertus iudex 
sacri palacii interfui, subscripsi. f Lambertus iudex interfui. + Adel- 
bertus iudex sacri palacii interfui. f Ansaldus iudex sacri palacii inter- 
fuit. f Bernardus indes sacri palacii interfiiit. 

Nach Abschr. Cereda*s aus dem Orig., früher im RapitelsarchiTO zu Verona. — * Die 
mir Torliegende Abschr. zeigt keine Lücke; doch muss Entsprechendes ausgefallen sein. — 
Vgl. S 14 n. 4; § 452 n. 25. 

65. Im Gerichte de^ Kanzler und Künhiahoten iTÜntlier wird dem Kapitel 
von Verona xvecjen Vngelkorsam d^,8 Beklagten Investitur unter Vorbehalt 
der Klage ertlieilt und dureh den Bann gesiehei^t, Boncalia 1055 Mai 6, 

Dum in dei nomine loco Runcalia in iudicio residebat domnus Gunterius 
cancellarius et missus domni imperatoris iustitias faciendas ao deliberandas, 
residentibus cum eo Wido archiepiscopus , Odelrions episcopus Tregentino, 
Ambrosius episcopus Bergomenso, Dionysins opiscopus, Bonnsfilius, Otto, Wi- 
bertus, Ubortus et Burgundius, ' Wa loa usus, Arialdus indices sacri p.ilatii, 
Albericus de Purciano, Rainaldus de Laude, item Raiualdns de Placentia et 
reliqui plures. Ibique in eorum venerunt presencia Ardoinns archidiäconus 
et Isnardus diaconus et prepositus, canonici sancte Veronensis ecciesie, una 
cum Adelardus avocatus eorum et ipsius canonice, et retulerunt: ,Iam plures 
vices reclamavimus ad vos, idest donnnis Gunterius cancellarius et missus 
domni imperatoris, super Adelbertus filio Widoni de Baniolo, quod nobis et 
parti ipsius canonice detinet et contradicet malo ordine contra legem curtem 
unam cum capella et rebus ad eam pertinentibus, que est posita in loco et 
fuodo Inglare, queestiuxta flumen Athesis, casaque et rebus illis, quibus sunt 
positis in. loci« et fundis Erbeto, Baniolo, Ligniaco, Surgada et in eorum ter- 
ritoriis, hec omnia infra coniitatu Veronensi, qu(* casas et rebus illis omnibus, 
que fuerunt iuris quondam Mainfredi diaconi positis infra ipsum comitatum; 
unde vos missum et sigillum ad eum direxistis vx iussione suprascripti impe- 
ratoris, ut ad vestrum placituni venisset et nobis exinde iustitiam fecissot, set 
minime eum ad vestrum placitum habere potuistis; unde querimus, utvos sn- 
prascriptus domnus Gunterius cancellarius et missus propter dominum et anime 
domni imperatoris ac vestre mercedis nos de ipsa curte et rebus ad eam per- 
tinentibus atque de reliquis casis et rebus, que supra legitur, ad partem ipsius 
canonice exinde iustitiam faciat.' Cum ipsi Ardoinus archidiäconus et Isnardus 
prepositus predicte canonice atque Adelardus avocatus taliter retulissent, ad 
hec ipse domnus cancellarius et missus recordatus est, quod sie esset veritas. 
Et tunc per iustem, quam sua manu tenebat, ipse domnus cancellarius inve- 
stivit eosdem canonicos et advocatum ad salvam querelam de predicta curte 
et rebus ad eam pertineotibus et de reliquis casis et rebus, que superius le- 
guntur, quonsque ipse Adelbertus ad placitum veniat et parte ipsius canonice 



90 1055 Mai 6. 

exinde iustitiam faciat. Insuper ipse cancellari^s et missos misit bannam da 
parte domni imperatoris super eosdem canonicos et advocatum, nt duHus qnis- 
libet homo predicta canonica de omnibus rebus, quas superius leguntur, in 
parte aut super totum disvestire aut molestare vel inquietare presumat sine 
legali iuditio; qui vero fecerit, centum libras auri compositurum agnoscat, me- 
dietatem caniere domni imperatoris et medietatem parti predi(;te canonice. Et 
hec Dotitia, qualiter acta est causa, fieri ammonuemnt. Quam quidem et 
ego Wilielmus notarius sacri palatii ex iussioue suprascripto misso et iudicum 
ammonitionem scripsi, anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi mille- 
simo quinqoagesimo quinto, iinperii vero domni Henrici imperatoris augusti 
deo propicio nono, sexto die mensis madii, indictione octavo. Ego Gunte- 
rius canceUarius confirmavi. Atto iudex et missus domni imperatoris inter- 
fuit. Bonusfilius iudex sacri palatii interfuit. Ego Arialdus iudex sacri 
palatii interfui. Ego Vito iudex sacri palatii interfui. Wibertus iudex 
sacri palatii interfui. Ego Bergundius iudex interfui. Ego Ubertus iu- 
dex sacri palatii interfui. Ego Aldegerius legis peritus autenticum fauius 
exempli vidi etc. 

Nach dem Drucke: Dionisi De* dae Udalrici nella chiesa di Trento non immediata- 
uiente successi (Verona 1760) S. 22. — * Dr. Embergundius. — Vgl. S 9 ff. ; Nachtr. zu 
162 n. 17; 178 n. 3; 495 n. 6. 

66. Im Gerichte des Kanzler und Königsboten Günther werden von diesem 
dem Kloster S. Felix bei Padua die genannten und alle übrigen Besitzun- 
gen durch den Bann gesichert. Graf seh. Padu/z 105 5 Oct. 4, 

Dum in dei nomine in comitatu Pataviensi in quodam prato, qui dicitur 
Cerexeto, prope monasterium s. lustinae in iudicio residebat dominus Gunthe- 
ms canceUarius et missus domini secundi Enrici imperatoris ad iustitias fa- 
ciendas ac deliberandas, residontibus cum eo Atto, Tolbertus,^ Burgundius, 
Sundelerius, Teudaldus iudices sacri palatii, Warientus, Ubertus, Joannes, et 
item Ubertus, et reliqui plures. Ibique etiam veniens praesentia Petrus 
abbas monasterii s. Felicis et Fortunati et s.Viti etModesti, sita foris et prope 
civitate Vincencia, una cum Richardo advocato suo et ipsius monasterii, coepit 
dicere: ,Peto ad vos, domine cancellarie, ut vos propter deum et animae im- 
peratoris acvestris mercedem mittatis bannum super me et super iam dictum 
monasterium, nominative de decorois de villa Braida s.Viti et corte, quae di- 
dtnr Fonratae, et de villa Tuccido, et ubicumque iam dictum monasterium ali- 
quid iuste et legaliter posidere dignoscitur, ut nullus quislibet homo partem 
ipsius monasterii devestire, molestare vel inquietare audeat sine legali iudicio.' 
Cum ipse Petrus abbas una cum Ricbar io advocato suo taliter petisset, tum 
dominus canceUarius per fuste« quam sua tenebat manu, ipsum abbatem et 
praedictum monasterium investivit de praedictis omnibus rebus, sicut super 
legitur, ut nullus quislibet homo pars iam dicti monasterii et de praedictis 
rebus devestire, molestare et inquietare audeat sine legali iudicio; qui vero fe- 
cerit, centum libras auri se compositurum agnoscat, medietatem camere domini 
imperatoris, et medietatem parte praedicti monasterii. Finita est causa, et 
hanc notitiam pro s^curitate praedicti monasterii fieri ammonuerunt. Qui- 
dem ego notarius et iudex sacri palatii ex iussione praedicti cancellarii iudicum 
ammonitione scripsi, regni vero domini secundi Enrici imperatoris deo pro- 
pitio ix., iv. die mensis octobris, indict. ix. Ego Gontherius canceUarius 
confirmavi. Atto iudex et missus interfuit Ego Burgundius iudex 



1055 Oet. 4. 91 

sacri palatii interfiii. Ego Tolbertns^ index subscripsi. Sundelerius 
iudex ibi fui. 

Nach dem Drucke: Würdtwein Nova sabsidia diplomatica 12, 11 aus dem Cod. Va- 
tican. n. 378. - « Dr. Tobbertus. — Vgl. § 17 n. 12; § 19 n. 2; S 178 n. 3; $ 495 n. 9. 

67. Im Gerichte des Pabstes wird unter Beziehung auf Stellen des Iiisti- 
nianeiachen Hechtes dem Ahte von Farfa wepen Ungehorsam d^es Beklag- 
ten die Investitur endgültig ertheiü und. die BefugnisSy sich wegen der er^ 
Uttenen Unbilden, zu rücken. Rom 1060 April 28. 

In nomine domini. Anno secnndo d. Nicolai ii. pape, indictione xiii., 
mensis aprilis die xxviii. Inter oiunia, que hiiius mundi sunt gesta vel ge- 
renda, nihil melius nihilque honestins, quam ecclesia dei subvenire in bis, que 
ei necessaria sunt, et iiistis petitionibus legale impertire snffragium. Crescen- 
tius igitur Octaviani filius invasit quoddam castellum ecclesie s. Marie, que 
dicitur in Pharpha, quod nominatfir Trcjbucuin, et monacho ibi invento nares 
abstulit ad iniuriani servitoruni oiusdem nionasterii. Qni dum vixit, predictiim 
castrum violenter detinuit et in ipsa violentia filios suos tenere dimisit. Qui 
contuniaciter persistentes ab introitu d. Leonis pape, qui eos appellavit, ut 
legem abbati Pharphensi facerent, usque ad introitum d. Nicolai pape, cui 
Pharpfaensis abbas reclamavit, et legem ab eis mininie habere potuit. iSuper 
bec omnia abbas acquisivit locum, in quo olim edificatum fuerat castrum, et 
noraen loci dicitur Arci. In quo loco, dum acquisisset illum ab heredibus Gui- 
donis Ardimanni, quibus iusto pertinebat per successiones parentum suorum 
et confirmationc-m Ottonis imperatoris, cepit edificare castrum. Qui nullam 
requirentes iustitiam neque expectantes, neque aliquam domno pape reclaraa- 
tionem facientes, equitare arniatu manu ceperunt super omnia bona s. Marie, 
incendio concremare ecclesias, villas, arbores et vineas incidere, homines occi- 
dere et, quod peius est, abbati insidias preparantes persecuti sunt, et in ipsa 
persecutione quemdani monachum comprehenderunt sanum et incolumem, quem 
ante presentiam eorum ductuni cecaverunt, nares absciderunt, lingüam vide- 
licet et auriculas. Cum autem hec omnia agerentur et abbas tan tarn non pos- 
set ferre molestiam, direxit nuntium suum domno pape, qui tunc erat Florentie, 
pro hac causa. Qui misit ter prefecto per epistola, ut mitteret eis ex sua parte, 
ut nullam servitoribus s. Marie inferrent molestiam, quia si adversus abbaten! 
aliquid haberent, post reversionem suam exinde eis legem faceret. Quod et 
factum est. Qui non solum iussis pape non paruerunt, sed etiam postmodum 
in bonis s. Marie suisque servitoribus peiora et pliira inire ceperunt. Post hoc 
domno papa revertente misit ad eos Sinebaldum cumitera et Farulfum Dentu- 
tum fidelem eorum, ut octavo die, postquam ipse reverteretur Romam, vf^ni- 
rent et abbati legem facerent. Ad quem terminum abbas et lofaannes de 
Crescentio venientes ante presentiam d. pape steterunt, et ore suo d. papa 
eum appellavit, ut legem abbati faceret. Qui dicens, se de hac causa consilia- 
tum non esse; proinde si d. pape placeret, alium sibi certum terminum daret. 
Qui petitioni sue annuit et dedit ei terminum decem dierum. - Ad quem 
utrique venerunt. Sed predictus Johannes priori modo cepit alias d.pape que- 
rere indutias. Cui iudices resistentes, hoc iustum non esse dixerunt, quia pre- 
sentibus reis non licet, quin respondere non debeant. Sed tamen precatu mul- 
torum similiter alias dedit ei indutias usque ad xx. diem; et apprehensa virga 
in manu obligavit se d. pape, ut si ad illum diem non veniret terminum et 
abbati legem non faceret, coc. libras denariorum argenti componeret. Ad quem 



« 



•» 



92 1000 April 28. 

terminum in sua persistens contumacia venire noiuit. Post multos vero 
dies stans abbas ante presentiam prefati pontificis et episcoporum, prefecti 
scilicet et iudicum subscribendorum, cepit Conies advocatus abbatis s. Marie 
cuncta referre, que superias scripta sunt, vel a Cresjentione et filiis eins gesta, 
et quoraodo tanta mala ab eis ecciesie s. Marie essent perpetrata, ut si exinde 
legem d. papa faceret, vita una cum bonis deberent publicari. Hoc audito d. 
papa quesivit consilium a iiidicibus, quid super hacrefien deberet. Qui oinnes 
consona voce dixerunt capituluni libri Codicis iustiniani, ita dicentis: Eins, 
qui per contumaciam absens, cum ad agendam causam vocatus esset, con- 
demuatus negotio prius summatim perscrutato, appellatio recipi non potest. 
Et hoc dicentes legaliter consilium doderunt d. pape, ut faceret investituram 
abbati de bis, quo abbas cum servitoribus s. Marie detinebat, et de quibus eis 
a filiis Crescentionis molostie fuerant allate, ut secure ac quiete omni tempore 
detinerent servitores predicti monasterii ; et quia perpetrati fuerant sacrilegia, 
honiicidia, incendia, divastatione»«, haberent potestatem vindicandi, quoqtio- 
modo possent; eoquidem tenore, utsiipsi aut heredes eorum ecciesie predicte 
suisque servitoribus de predictis castris vel ex onmibus rebus aliis amplius 
litigare voluerint vel molestiam inferre, c. libras auri optimi componerent, 
quarum medietas intro sacro Lateranensi palatio deveniat, altera vero medietas 
ecciesie s. Marie suisque servitoribus competat. Quod et predictus pontifex 
fecit. Deinde precipit hoc eremodicium una cum prefecto et iudicibus fieri pro 
victoriali memoria et secundum teuerem legis dicentis: Acta, que sunt trans- 
lata in publicis monumentis, perpetuam volunuis habere fimiitatem, nee etiam 
morte cognitoris perire publica fides. Quod iussum est mihi Alexio scri- 
niario scribere a prefato pontifice et lohanne divina gratia prefecto scilicet et 
iudicibus, in mense et indictione suprascripta xiii. Cui d. papa post tres 
dies misit Saxonem iudicem cum litteris bulla sua impressis, ut veniret et 
legem predicto abbati faceret. Qui ut priori modo in sua persistens contumacia 
venire rennit. f Ego Nicolaus S. R. E. decernens consensi et ss. + Ego 
Heldibrandus S. R. E. licet indignus archidiaconus ss. f Ego Bonifatius 
Albanensis dictus episcopus ss. Ego Petrus Gabinensis episcopus ss. 
f Ego Humbertus dictus episcopus S. E. Silve Candide interfui, cognovi et 
SS. Ego Stephanus S. R. E. cardinalis presb. tit. S. Grisogoni ss. Ego 
Gaudentius S. R. E. cardinalis presb. ss. f Ego Bernardus S. R. E. sub- 
diaconus ss. f Ego Dodo Rosellanus licet indignus episcopus interfui et 
ss. f Johannes domini gratia Romanorum prefectus. Ego Saxo domini 
gratia secundicerius s. apostolice sedis interfui. f Ego Petrus domini gratia 
primus defensor interfui. f Ego Petrus domini gratia sacellarius s. aposto- 
lice sedis interfui et confirmo. f Ego lohannes dei gratia proto interfui et 
confirmo. f Gregorius domini gratia dativus iudex confirmo. Ego Geor- 
gins domini gratia dativus iudex iudicavi iudicatnmque confirmo. f Cen- 
cius de Pf. t Leo de Benedicto Christiane ss. + Albertus de Otto 
Curso. f lohannes Braciuto ss. f Gonte de lohanne Guidone. f Ber- 
tramo frater eins. f Benedictus de Episcopo. t Cencius Fraiampane 
SS. f Petrus de Beno de Maroza. f Berardus de Rainerio de Gurte, 
f lohannes de Balduino ss. t Leo de Azo. t Petrus de Alberico. 
t Octavianus filius Alberici. + Gregorius fil. Gregorii. t Bernardus de 
Torena ss. f lohannes de Tusculana ss. f Ratterius Adulterius ss. 
+ Grenzo de Siginulfo ss. f Monticellus ss. t Piro de Hermerardo ss. 
t lohannes de Faida ss. f Durantus de lohannis.de Atria ss. f Pietrus 



1060 April 28. 93 

de Anastasio ss. f lohannes de Petro Vitioso ss. + Berardus fil. lo- 
hannis de Berardo ss. + lohannes de Stefano Rifice ss. + Baroncellus 
gener de Maiza SS. f Petrus Obledanus ss. f Gnittimannus ss. fConte 
Tigrinus de Tuscana ss. f Guido neptus eins ss. + Sarracenus de Sancto 
Eustatio SS. f Ego Defranco de Sancto Eustatio ss. f Bonofilms Lanista 
ss. Ego Alexius scriniarius S. R. E. complevi et absolvi. 

Nach dem Drucke: Galletti Gabio 151 ex reg. Farf. n. 935. — Vgl. J 24 n. 4; 477 
n. 3; 564; dann Sitzungsber. 67, 624. 

68/ Im Gerichte päbstlicher Delegirten und auf Orund der eingerückten 
Vollmctcht des Pahates wird ein Streit zwischen dem Domkapitel zu Flo- 
renz und dem Kustos von S. Lorenzo zu Gunsten des erstem entschieden, 
Florenz 1061 Jan, 4, 

In nomine sancte et individue trinitatis. Cum in omni controversia titra- 
que pars suum contendit ins cognoscere, illudque concessum a iustitia sibi 
sonunopere nitatur vendicare, et cum iustitia sine legibus tali negotio finem 
nullatenus per se iniponere possit, exigit admodum ratio iustitiam omni modo 
praesidio legum adiuvari. Hoe vero, cum tantae sint moderationis, ut omnes 
lites per illas finem accipere valeant, praestant sna firmissima munimina in 
Omnibus causis iustitiae, praecipue tanto studio aequitatis ecclesiastica defen- 
dunt iuia, tit nulli, nisi soli principi, liceat contractum de re immobili cum ec- 
clesia facere, nee, ut una cum altera eundom contractum faciat, licet, nisi summa 
perspecta utilitat<? utriusque ecclesiae; sed ut una inferat damnum alten omni- 
modo leges prohibent. Quod cum factum quadam ignorantia contra leges in s. 
Florentina ecclosia nuper suunnae reverentiae Nicolaus omnium episcoporum 
episcopus animadvertisset, in praesentia d. Hildebrandi s. Romanae ecclesiae 
archidiaconi veri ainatoris iustitiao et Beniardi eiusdem ecclesiae subdiaconi 
ceterorumque nmltoruni dodit investitionem canonicis s. loannis, quam etiam 
ante habuerant, de Canipo Regis, unde tunc lis erat inter illos et G. s. Lau- 
rentii ecclesiae custodom. Post haec praecepit abbati s, Miniatis ecclesiae viro 
venerabili, quatinus sua vice data oportunitate temporis satisfaciendo iustitiae 
hanc dirimeret litem. flis ita digestis predictus venerabilis abbas iii. nonas 
ianuarii coadunavit in palatio, (juod est iuxta ecclesiam s. lohannis, raaximam 
partem cleri et populi, inter quos curavit hab(?re R. castaldionem superius 
scripti papae summae reverentiae N., siniiliter ducis castaldionem nomine Wi- 
donem, in quorum omnium praoscntia lis est inccpta. In primis clerus et po- 
pulus firma coniuratione est oonstrictus ab eodem venerabili abbate, ut si quis 
inde aliquam sciret veritatem, oam colare non liceret. Cum ad haec nichil re- 
sponsi datum fuisset, iudicejN secundum Romanae legis tenorem utramque ce- 
perunt inquirere partem, ut si quam pro sua causa haberent defensionem, pro- 
ferrent. Ad haec a canonicis prenominatae niaioris ecclesiae sine mora prolati 
sunt instrumenta, in quibus continebatur Cainpum Regis et Pratum Regis xxx. 
esse modiorum, et utrunuiuo aiitecessoribus suis et sibi collatum fuisse ex iurv? 
munificentiae b. m. Raimbaldi s. Florentiuc sedis episcopi. Alia vero prae- 
cepta ibidem prolata continebaut, cundem campum idemque pratum ex largitate 
regis Berengarii divo memorie olim devenisse ad ins s. lohannis ecclesiae. Alias 
autem protulerunt raunitiones, continentes de praefato campo et prato confir- 
mationes imperatorum, scilicet Ottonum et Chuonradi. Cum bis sunt ostensae 
aliae propria manu Benedicti acLeonis s. m. papae subscriptae. Aliam autem 
ostend^ront chartam, in qua legebatur bannuro imperatoris a proprio nuncio. 



94 1061 Jan. 4. 

sciltcet Leone iudice et Hildebrando coinite luissum. Huius vero banui talis 
norma faabebatiir, ut nuUa magna parvaque persona presuinat canonicam s. 
loannis ecclesiae de suis bonis et noniinatim de Caropo et Prato Regis sine le- 
gali iudicio disvestire; qui vero fecerit, duo millia niancusos aureos se compo- 
sitiiruni sciat, medietateni camerae rcgis et medietatem prefatis canonicis. Huic 
chartae habebatur subscriptuni propria manu Podonis b. m. Florentine sedis 
episf^opi et Petri Fesulanae ecclesiae praesulis. His adhibiti sunt aliqui testes, 
scilicet viii. iudices et vi. notarii, quorum nomina in eadeni continentur cbarta. 
Nee minns in eodem loco ostensa est alia carta de supra menioratis rebus 
subscripta propria manu d. N. nunc pape et in longum tempus tunc epis- 
copi. His ita diligenter auditis iudices ex suo more ad alteram se verte- 
mnt partem praecipieutes, ut si quam contra haec baberent defensionem, si- 
militer proferrent. Illi autem parti nichil munitionis prodenti indutiasque tantum 
petenti concessae sunt indutiae a iiii. nonas ianuarii usque ad kalendas februarii, 
ut in tanto spatio temporis sibi pararet, quascumque defensiones potuisset; 
tarnen ut eadem terra ab utraque parte usque ad definitivam sententiam iudi- 
cum intacta renianeret. Interim eadem pars cum praefato venerabili abbate 
simulque cmn Johanne vicedomino ac R. castaldione reverendissimi papae Ni- 
colai una summo studio operam dederunt, nmnitionem cartularum inquirere, 
quas in s. lobannis arniario confidebant esse. Sunt autem instrumenta summa 
diligentia inquisita per plures dies; de quibus cum nichil ad suae defensionis 
ntilitatem repperisset, divertit se ad alia argumenta defensionis, si qua interea 
habere potuissent. Yoniente denique constituto tenuino ipsa pars non solum 
se non praesentavit, sed etiam contra leges praescriptam terram intromittere 
fecit. Interea litterae ex parte d. N. sanctissimae revorentiae papae venerunt 
praedicto venerabili abbati et luauni vicedomino de eadem lite dirimenda, 
quaram formula talis est: 

Nicolaus episcopus servus servorum dei O. s. Miniatis venerabili abbati 
et lohanni vicedomino salutem et apostolicam benedictiouem. Auctoritate apo- 
stolica nostri regiminis est et providentiae, ut si aliqua alicubi sint male trac- 
tata, a nobis sint et meliorauda et in convenientius reparanda. Quare utrique 
vestrum mandando praecipimus, quatenus litem, quae est inter s. lohannis et 
b. Laurentii canonicos de terra Gampo Regis secundum canonicam et munda- 
nam legem, iustitia tantum servata, auctoritate apostolica nostra permissione 
freti diffiniatis; qua in difBnitione et maiores et minores civitatis convocatos 
habeatis et bis praeseutibus diligenter statuundo determinetis, cui potissimum 
parti iustitia concesserit. Quicumquc vero post vestram diffinitionem canonice 
et legaliter, prout mundus expostulat, roboratam aliquid voluerit postnK)dum 
controversiae huic causa inicere, et illud, unde lis est, scilicet hanc terram 
amittet, et multo plus ex sua propria, si possidet. Vos autem potestatem ha- 
beatis ex parte nostra auctoritate b. Petri nobis concessa, ut faventes, cui iu- 
stitia non faverit, onmiinodis et banno usitatorio et aliis legibus, quae huius- 
modi hominibus sunt adhibenda^, coerceatis tandiii, donec recognoscaut, quan- 
tae stultitiae sit et damni, iustis legibus et canonum institutis contrairi. 

Tunc secundum praeceptum apostolici clero et populo coadunato lis est 
ordinata in claustro canonicorum maioris ecclesiae, ibique secundum modum, 
qui superius legitur, de priori controversia omnia ordine aguntur, instrumentis 
iterum a canonicis ostensis. Iudices nihiloaiinus facta inquisitione, si praedicta 
pars aliquid haberet defensionis, ostc^nderet. Quae cum denuo respondisset, 
nihil se munitionis habere, nee aliqua uti defensione, et cum ad haec canonici 



• 1061 Jan. 4. 95 

quattuor praesentassent personas, quae ad huc iureiurando suas defenderent 
causas, continuo ex consilii sentcntia iudicuin ceteroramqae, qui aderant, data 
est sententia, illani partein cadere de lite, canonicos sine sacraniento debere 
iDvestiri de praedicto campo. Hoc ita ad confirinandura, cum utraque lex divina 
8cilicet et mundana suum praestasset auxilium, lectis capitnlis sine omni dila- 
tione, canonicis data est investitura de manu praedicti abbatis et lobannis 
vicedomini sub firmatione ecclesiastici et mondani banni. Insuper canonicis 
superductis ad eandem terram data est corporalis investitio de manu kastaJ- 
dionis N. reverendissimi papae. Hoc ita factum est anno dorn, incarna- 
tionis Ixi. post mille, d. Nicolai summi pontificis tertio. Winuldus interfui 
et subscripsi. ^ 

Nach dem Drucke : Della Rena Serie degli anticbi duchi e marchesi di Toscana ed. 
Camici 2b, 99; durchgreifend gebessert und ergänzt nach einer mir von Cesare Paoli mit- 
getheilten RoHation des Originals im RapitelsarchiTe zu Florenz, welches überdies statt cm 
durchweg das geschwänzte € hat. — * Diese Unterschrift, ron anderer Hand, als die Ur- 
kunde, ist die einzige, so dass das ete, des Dr. willkürlich zugesetzt ist — Vgl. $469n. 5; 
§ 487 n. 8; S 568 n. 3. 5. 

69. Im Gerichte fler Marh/räßn Beatrix wird von dieser^ nachdem sie 
die Juddces um das Urtheil gefragt^ dem Domkapitel von Florenz die 
Reinveatitur streitiger Grunds tücke ertheiU xvnd dieselbe nach geschehen/er 
verqehlicher Aufforderung etwaiger Berechtigter durch den Bann gesichert. 
Mutiüo 1061 Nov. 8. ' 

Dura in dei nomine intus casa de burgo prope castello, qui vocatur s. Lau- 
rentii, de loco Mutillo residebat donina Beatrix ad causas audiondas ac deli- 
berandas, residentibus cum ea Petrus episcopus Pisanensis, Transmundus 
episcopus Fesolanus, Obertus abbas s. Miniatis, Rodulfus, et Ugo, et Gotti- 
fredus, et Rotticherius, et Petrus, et alio Petrus qui est Senensis, et Joannes 
Faventinus, et Brutus, et Sarracenus f. loannis, et Ugo f. ügonis, et Albertus 
f. Rodulfi, et Geremie, et Ugo f. Lambert!, *et Bacharellus genitor suus, et 
Älbericus f. Teudici, et Albizzo f. Azzi, et Ildebrandus f. Gherardi, et Ber- 
nardus f. Teuderici, et loannes f. Alberici, et Rainerius, et Tazzo, et Gotizo 
f. Gotizi, et ügo f. Bernard I, et Gherardus f. Petri vicedomini, et Florentius 
f. Petri, et Paulus f. Florentii, et Bonusomo f. loannis, et Rolandus f. Flo- 
rentii, et Pisseus f. Petri, et reliqui plures. In eorum praedictorum prae- 
sentia stante Martino praeposito et Rozzo archipresbitero et Bernardo dicto 
archidiacono et Gherardo diacono et Rolando clerico de canonica s. loannis, 
et extilia parte veniens Ghislo presbiter et custos ecclesie s. Laurentii mar- 
tiris Sita prope civitatein Florentiam, altercationes inter se habentes de una 
petia terre, quae vocatur Campus Rcgis, iusta illam viam petrosam et strada 
publica, quae ducit ab urbe ad fluviuni Munionem. Uiide ibidem d. Martinus 
praepositus cum praefatis canonicis ostendeiunt cartulam ordinationis, quam 
b. m. R^gembaldus s. Florentinae sodis episcopus fecit in canonica pro re- 
medio animae suae in perpetuum liabenda, in qua continebatur Campum et 
Pratum regis cum aiiis rebus; simulque ostendit tria praecepta duorum Otto- 
num imperatorum et tertium Chunradi invictissimi imperatoris, quibus prae- 
dictae res continebautur; nee minus in eodem loco ostendit aliam chartam de 
supramemoratis rebus subscriptam propria manu d. Gherardi tunc Florentini 
episcopi, postea Romani papae, confinnatam subscriptione plurium episcopo- 
rom; post hec ostendit aliud firaiamentum propria manu Leonis s. m. papae 
flubscriptum, in quo contioebantur res [predictae]. His ita diligenter auditis 



96 1061 Not. 8. • 

itidices ex stio more adnionitione excellentissime ducis ad alteram se verterunt 
paitem praecipientes, ut si quam contra haec haberet defensionena de prae- 
dicto Campo Regis, siniiliter proferret. Cum auteni ipse Ghislo custos s. Lau- 
ren tii nihil niunitionis vel defensionis se habere dixisset, et gloriosissima dux 
taliter vidisset et audisset, rogando adiuravit iudices, ut pro dei amore sibi 
darent consiliuin, quid indeagenduni esset. Tunc praenoniinati iudices consilio 
inito dixerunt, quod omnia acta episcoporuin et praecepta imperatoruni et con- 

fimiationem* sunuui pontificis Romani, quae ibi ostensa sunt, ipsa 

praedicta terra de praedicta canonica esse debere, ut nuUus homo iode eam 
iuste auferre potest. Ad haec praenoniinati iudices et episcopi et abbas s. Mi- 
niatis simulque causidici, qui aderant, lioc laudaverunt et firniaverunt. Tunc 
clementissima dux per lignum, quod sua detinebat manu, de praedicta petia 
terre et campo predicto canonicos ad partem eins canonice reinvestivit. Sta- 
timque d. prepositus cum advocato suo de hac causa ceperunt dicere: ,Quod 
nos habenms et detinenms praedictam terram ad partem nostre canonice; si 
quis de ipsa petia terre, que vocatur Campus Rogis, iuxta praedictam stratam 
aliquid dicere vel causare vult, parati sumus hie vestris praesentiis inde in 
ratione standum et legitime finiendum.' Et cum nemo sc ibidem appresentas- 
set, qui eis inde intentiones niisisset, senfentia iudicum per lignum, quod sua 
detinebat manu, misit bannum d. rogis super praedictos canonicos et advoca- 
tum eorura ad vicem predicto canonice in bisanteos aureos duo millia, ut nullu» 
quilibet homo vel magna parvaque persona praedictam canonicam vel prae- 
positum aut rectorem eiusdem canonice, qui in tempore fiierint, disvestire au- 
deatsinelegaliiudicio; qui vero hoc fecerit, predicta duo millia bisanteos aureos 
compositurum se agnoscat, medietat« ni camere d. imperatoris et medietatem 
predicte canonice. Et in eo modo finita est causa. Unde hanc notitiam pro 
securitate eiusdem canonice et futura ostensione fieri ammonuerunt. Qui- 
dem ego . . notarius et iudex sacri palatii ex iussione de iam dicta nobilissima 
duce seu iudicum ammonitione scripsi anno dorn, incarnationis m.lxi., sexto 
idus novembris, indictione xiiii. + Signum manus predicte Beatricis du- 
cis. Ego Petrus Pisanus praesul interfui. Ego Transmundus s. Fesulane 
ecclesie episcopus interfui. Ego Obertus abbas. Ego Rotecherius iudex 
interfiii. Ego loannes iudex Faventinus huic liti atque altercacioni inter- 
fui. Ego loannes scholasticus huic iudicio scri[)ens interfui. Ego Petrus 
iudex sacri palacii interftii. Hugo iudex d. imperatoris interfui et ss. Wi- 
nildus interfui et ss. Rodulphus iudex praesens fui et ss. Bruno inter- 
fui et ss. 

Nach dem Drucke: Della Rena Serie degli antichi duchi e marchesi di Toscana ed. 
Camici 2b, 106. - Vgl. § 18 n.3; § 487 n. 5; § 553 n. 16. 18; § 555 n. 11 : § 570 n. 6. 
12;S572n. 5. 

70. Im Gerichte des Grafen vonViceiiza und eines Boten des Herzogs wird 
nach Befrafiung der Jadiees und nach Zeiufniss beeideter Na-ehharTi^ dass 
die behauptete Entxverung nach Abzug des Herzogs stattgefunden, dem 
Klüger Investitur und Bann ertlveiU, Vieenza 1066 Nov. 8. 

' Dum in dei nomine in civitate Vicentia in domo episcopio sancte Marie, 
per data licentia domnus Litekerio episcopus, in iudicio resideret domnus Hu- 
bertus comes istius comitatu Vicentino et Wiperto coraes et missus domni 
Bertaldi duci ad singulorum hominum iusticias faciendas ac delil)erandas, ad- 
eset cum eis Okerio avocato, Maginfredus, Adam, Alderadus, Ingezo, Wido, 
item Maginfredus, Valerio, Madelbertus, Odo iudices« lofaannes, Grimaldo lege 



^ 1066 Not. 8. 97 

peritis, et Albertus, Tiso, Rozo, Drudo, Maginfredus, Alduino, Ardecione, 
Aimo et reliqui plures. Ibique eorura veniens presencia domna Elica ab- 
batissa de monasterio sancti Petri, qui est constructo foris et non multtini 
longe urbium Vicentia, una cum lohanes avocato suo, retulerunt et ceperunt 
dicere hac postulare mercede: ,Petiviinus ad vos doiunus Hubertus comes et 
Wiperto missus, ut vos propter deum et aniiiie donini imperatoris ac vestra 
raercede nobis et a nostro monasterio legem et iusticiam faciads, selicet de 
Ermenardo filius quondam Bertaldi, et de Otonera filius quondam Suvero, et 
de genitrice eius, qui introivit per virtutem in predio suprascripto monasterio, 
qui iacet iusta Gavelaria maiore de foris/ Cum ipsa donma Elica abatisa com 
avocato suo taliter petivit mercede, tunc predicti comiti interogaverunt iudices, 
qui ibi aderant, quot inde facere deberunt. Uli vero dicebat, quod invenire de- 
bet per bonos oraines de oc loco, si ipse Ermenardo et Otto cum genitrice sua 
in iam dicta res introivit per virtutem post domnus Bertaldo dux de ista pro- 
vincia exsivit. Cum ipsi iudices taliter dixiset, tunc ibi locum iuterogati fue- 
nint tres bonos omines, corum nomina Martinus et Warnerio germanis et Ingo 
de iam dicta civitate Vicencia, sub sacramentura, quod eri fecisti, si predicto 
Ermenardo per virtutem introisset in iam dicta tera. Uli vero dicebat, quod 
predicto Ermenardo et Oto cum genitrice sua in iam dicta terra per virtutem 
introiset, post predicto Bertaldo dux de ista provincia exsivit. Cum ipsis Mar- 
tinus et Warnerio genuanis et Ingo taliter manifestacio facta abiset, tunc pre- 
dicti comiti interogaverunt iudices, quod inde facere debuiset. Uli vero dixe- 
runt, quod iam dicta domna Elica cum avocato suo a parte suo monasterio 
investitura restituisti. Tunc ibi locum per fuste, quas predicti comiti in sua- 
rura tenebant manibus, investivit predicta domna Elica abatisa et lobannes 
avocato suo a pars suprascripto monasterio sancti Petri de iam dictis rebus, 
qui iacet prope iam dicta Gavelaria, sicut hie manifestaverunt suprascripto- 
mm Martinus et Warnerio germanis et Ingo. Et insuper miserunt banum su- 
per eundem domna Elica abatisa et super iam dictum lohannes avocato suo 
et super iam dictis rebus in mancosos aureos duo mille, ut nullus quislibet homo 
inquietare ant molestare vel disvestire audeant sine legali iudicio; qui vero oc 
fecerit, predictos duo mille mancosos aureos se compositurus agnoscat, medie- 
tatem camera domni imperatoris, et medietatem eadem domna Elica abatisa 
suique succesoribus. Finita est causa. Et ac noticia pro securitatem eidem 
monasterio fieri amonuerunt. Quidem et ego lohannes qui et Waldo nota- 
rius sacri palacii ex hisionem suprascriptorum comes et misus seu iudicum 
amouicionem scripsi, anni ab incarnatione domni nostri lesu Christi millesimo 
sexagesimo sesto, octavo die mense november, indictione quintÄ. Sig- 
num f manu suprascripto Wiperto comes et missus, qui hoc signum crucis 
feoit. f Signum manu suprascripto Hubertus comes, qui lioc signum crucis 
fecit. S. Ego Ogerius cauxidicus et advocatus interfui. S. Adam iudex 
interfui. S. Ego Odo iudex interfuit. S. Ego Madelbertus iudex interfui. 

Ans dem Orig. im Staatsarchive zu Mailand. — Vgl. Nachtr. zn $ 9 n. 14; 454 
n- 13; 553 n. 18; 572 n. 6. 

71/ Im Gerichte der Gräfinnen Beatrix und Mathilde wird Freiheit und 
Eigenthum genannter Personen^ 9iachdem auf bezügliche Aufforderung 
kein Einspruch erfolgte^ durch den Bann gesicliert. In der Graf seh. Pe- 
rugia 1072 JvU 9. 

Dum in dei nomine in villa, que vocatur CoUe de Vignali, in comitatu 

Fick«r Fonohtugen* IV. 7 



98 1072 Juli 9i 

Peroxino in iudicio adessent dorana Beatrix comitissa atqtie ducatrix, et Ma- 
tilda eius filia similiter comitissa et ducatricis, adessent cum eis Ardericus 
iudex, et übertus et Girardus atque Widonem et Se[ni]or[ect]iis iudices, et 
Aginus episcopus Asenensis, et abas sancti Petri, et Pagan[usJ de Corsena, 
atque Ildebrandus filius Sifredi, seu et Inricus filius Sifredi, et Ugo filius Supi, 
et Alberto de Britulo, atque Abericus et Bernardus de Walfredus, et reliqui 
plures. Ibidem in eorum presentia v^nerunt Widonem filius Marie, cum 
fratre suo Berardo et soror sua Burga, atque Azo et Wido et Paganus et item 
I Widonem germanis, et Azulino de Bonelo cum nepotibus suis, et ceperunt 
y dicere, quod eorum personis liberi erant et filiis et filie eorum et habebant et 
detinebant ad proprietatem orones res eorum mobiles et inmobiles. ,Etsi ali- 
quis homo super rebus vel personis nostris agere vel molestare voluerit, pa- 
rati samus cum eo ad racionem standum et legiptime finiendum/ Et cum ipsis 
taiiter retulissent, nemo ausus foit de personis vel res eorum petere vel mo- 
lestare vel inquietare. Et insuper petierunt m[ercedem propter deum ac suam 
mercedejm^ iam dicte domine Beatrix comitissa et ducatrix et Matilda eius 
filia, ut ponere bannum super eorum personis, et super eorum filiis et filie, et 
^ super eorum rebus, [ut nullus audeat eos ad servitutem petere, vel statum 
eorum deonestare, vel res eorum petere. Cum ipsi taiiter petivissent, tunc iam 
nominate ducatrices miserunt bannum suum super eorum personis, et super 
eorum filiis et filie, et super eorum rebus,]^ ut nullus audeat eos ad Servitutes 
petere, vel statu eorum deonestare, vel res eorum petere; et qui hoc facere 
presumserit, ut componat duo milia bisamcios aureos, medietatem camere domni 
regis, et medietatem iam nominatis Widonis et fratri sui et soror, et Azoni 
et Widonis et Pagani et item Widonis germanis, et Azoni suique nepotibus, 
et suorum filiis et filie. Quidem et ego Ardecio [nojtarius sacri palacii ex 
iussionem iam nominatis comitisse et ducatrix et iudicum amonitionem scripsi, 
anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi milleximo septuaieximo se- 
cundo, nono die mensis iulii, indicione decima. f. f. Ego Ardericus 
iudex interlui et [sub]scripsi. Ego Uberctus iudex [domini imperatoris] 
interfui [et subscripsij. Ego Gerardus iudex sacri palacii interfiii. 

Nach dem Drucke: Disamina degli scrittori e dei monumenti risguardanti s. Rufino 
▼escoTO e martire di Asisi (Asisi 1797) S. 383 aus dem Orig. im bischöfl. Archive zu Assisi. 
— 1 Im Dr. ist eine längere Lücke angedeutet; sonst würde schlechtweg m[ereede}m Ur- 
kunden ähnlicher Fassung mehr entsprechen. — 'Im Dr. ist keine Lücke angedeutet. — 
Die Urk. ist die einzige mir bekannt gewordene, in welcher es sich um Freiheit der Person 
handelt, ohne dass ein StreitTerhältniss hervortritt; von der S 13 n. 10 erwähnten Formel 
unterscheidet sie sich dadurch, dass das Verfahren überhaupt gegen keine bestimmte Person 
gerichtet ist; den nächsten Anschluss bieten die § 17 besprochenen Fälle; vgl. auch§8n. 4. 

72.* Im Gerichte der Markgräfin Beatrix ivird das Recht des Klosters 
S. Salvator in Monte Amiate auf angegebene Güter, nachdem auf bezüg- 
liche Auffordenmg kein Einspruch erfolgte^ durch den Bann gesichert. 
In der Graf seh. Arezzo 1073 April 19, 

t Dum in dei nomine in comitato Arretino in villa, que dicitur Atagerra, 
iusta ecclesia sancti Ginesi in iudicio residisse doniina Beatris ad causas au- 
diendas ac deliberandas, residentibus cum ea Alderigus et übertus et Gerardus 
et Joannes iudicibus, et Winitio causidicus, Pagano de Corsena, et Ildebrando 
comes filius quondam item Ildibrandi, et Raineri et Ugicione germanis filii 
predicti Eldi* Ildibrandi comes, et Walfredus fiUus quondam item Walfredi, 
et Bernardo filius quondam Tederici, et reliquorom plurium. Ibique eorum 



1073 April 19. 99 

veniens presentiis Rustico {»repositns de eclesia et monasterio sancti 8alva- 
toris sito monte Miate, cum.Bonitio iilius qaondamloci avocato süo, ceperunt 
dioere: ^Abemus et detinemas a proprietateni pars predicte ecclesie et mone- 
sterio sancti Salvatori omnibus casis et terris et rebus Ulis, quas Willa comi- | 
tissa relita bone memorie Raineri et filia quoudam item Raineri, cum filiis 
suis coDsentientes eorum, Bernardo comes filius quondam Ardingi, qui fuit 
comes, et Ugo filius quondam iSupi tutori eorum, reflutaverunt in manibus 
predicti Rustici et Boniti avocato suo; et si* nostro abemus et detinemus a 
proprietatem pars predicte eclesie et monesterio sancti Salvatori illis terris et 
rebus, quapropter dicta domna Beatrix investivit predicto Rustico cum avo- 
cato suo; *isunt predictis terris et rebus curte, que dicitur Serignano, cum 
ecclesia illa, cus vocabulo* cus vocabulo est beati sancti Apolenari, cum omni 
aiacentia et pertinentia, que de parte dicta curte et eclesia sancti Apolenari 
est pertinentes; et si aliquis omine est, qui exinde agere aut causare vult, 
parati sumus in suis presentiis cum eo ad ratione standum et legitime finien- 
dum/ £t quod infra predicto placito nemo se apresentasset, quod de pre- 
dictis terris et rebus agere aut causare voluiset, tunc predicto Rustico et pre- 
dicto Bonitio avocato suo petierunt mercedem ad eadem domina Beatrix, ut 
propter deum et anime domni inperatori sueque mercedem, ut mitere bandum 
super predicto Rustico prepositus et super predicto avocatus et super predicta 
res. Statimque predicta domina Beatrix per fiiste, quas in suis detinebat ma- 
nibus, misit bannum domni rei* super predicto Rusticus prepositus et super 
predicto avocatus et super predicta res in bisanteos aureos duu milia, ut nuUus 
quislibet omo, magna vel parva cua* persona, de suprascriptis terris et rebus 
disvestire eos et predicta ecclesia presumat sine legale iudicio; quis vero fe- 
cerit, predicti duo milia bisaoti aureos composituro se agnosca, medietatem 
pars camare donmi rei, et medietatem pars predicte ecclesie et monesterio 
sancti Salvatori. Unde anc notitia pro securitate et futuram ostensionem eidem 
Rustici prepositum et predicti avocati suisque successoribus ostendenda fieri 
iussimus. Quidem et ego Wido notarius ex iussione iam dicte domine Bea- 
trix et iudicum amonitione scripsi, anno dominice ab incarnatione domini nostri 
Ihesu Christi millesimo *sectuagesimo tertio, tertio decimo calenda madii, in- 
dictione undecima. f. S. Ego Ardericus iudex interfui et subscripsi. 
8, Ubertus iudex domni imperatoris interfui. S. Ego lohanncs iudex domni 
imperatoris interfui et subscripsi. S, Gerardus iudex sacri palatii subscripsi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu Siena, Ptot. S. SaWator in M. A miate. — Vgl. 
sn $ 2 n.8; S 17 n. 0. Das allgemeinere BannTerfahren scheint auch hier, ygl. S H n. 5; 
S 18 n. 4, ein nachtrftgliches zu sein, da Verzicht der Nächsthetheiligten und Investitur als 
vorhergegangen erw&hnt werden. 

78. Jm Gerichte des Nordilm, Boten der Mn/i^kgräfin BeatrLc, imd des 
Vicecames Johann ertheilt der erstere auf Grund einei* Stelle der Digesten 
einem Kloster die Wiedereinsetzung in den früheren Stand. Bei Poggi- 
bonzi 1076 März. 

S. In Christi nomine. Brevis recordazionis [pro futu]ris temporibus ad 
memoriam habendam vel retinendam, qualiter in presenzia Nordilli, missi do- 
mine Beatricis ductricis et marchionissg, et lohannis vicecomitis .... p. d .... ^ 
in iudicio cum eis residentibus Guillielmo iudice, et Pepone legis doctore, et 
Rodulfo filio bone memorie Segnori, et Rolando filio bone memorie Rustici, et 
Aldiberto filio bone memorie Baruncelli, et Stefano filio bone memorie Petroni, 

7» 



100 *^76 MÄra. 

etBenzo filio bone memorieBenzi, etSegnoritto filiobone memorieBoniti, etreli- 
quis pluribus, proclamavit loliannes advocatus ecclesie et monasterio sancti 
Michaelis site in castello, qui vocatur Martuli, una cum prepositus Gerardo 
eiusdein ecclesie et monasterii, adversus Sigizonem de Florentia de quibusdam 
terris et de ecclesia sancti Andreg, sitis in loco Papaiano, que fuerunt Wini- 
zonis filius bone memorie ügonis, et ostendift cartulam], per quam predicto 
Winizo res [istas ügonij toarchioni concessit, et quandani aliam, qua contine- 
batur, Ugonem inarchioneni easdem res prefato monasterio dedisse. Huic in- 
tenzioni prefatus Sigizo temporis prescriptionem obiecit dicens, inter se suum- 
qne patrem predictas res per quadrainta annorum curricula esse possessas. 
Quam Sigizonis excepzionem pars suprascripti cenobii allata replicazione in- 
firmavit affirmans, infra prefata tempora huius litis factam esse *proclationem. 
Et tribus idoneis honiinibus productis, silicet Johanne predicte ecclesie advo- 
cato, et Stefano filio bone memorie Petroni, et Aldiberto filio bone memorie 
Bamncelli, dixerunt, abatem lohannem de predictis rebus marchioni Bonifazio, 
et Guidricmn abatem duci Gotifredo et comitisse Beatrici proclamasse; et ita 
86 iuraturos promiserunt. Et insuper predictus lohannes advocatus tactis sa- 
crosanctis evageliis iuravit [ut supraj; Stefano quoque et Aldiberto [supra- 
scriptis] iurare volentibus, utraque pars consensit, advocati sacramentum suf- 
ficere. His peractis supradictus Nordillus, predicte domine Beatricis missus, 
I lege Digestorum libris inserta considerata, per quam copiam magistratus non 
habentibus restitutionem in integrum pretor pollicetur, restituit in integrum 
ecclesiam et monasterium sancti Michaelis de aczione omnique iure, quod ami- 
serat de terris et rebus illis, que fuerunt Winizonis de Papaiano, quas ipse 
ügoni marchioni tribuit, et Ugo marchio in ecclesiam sancti Michaelis con- 
tulit. Actum est hoc anno ab incarnatioq^ domini nostri Ihesu Christi 
septuagesimo quinto post mille, mensc marzio, indizione quarta decima. Feli- 
dter.^ Factum est hoc intus burgum, qui vocatur Martuli, prope plebem 
sancte Marie, territurio Florentino. Feliciter.^ S, Addo fidem dictis scri- 
bens ego Nordilus istis. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu Florenz, Prov. Bonifazio. Die Schrift ist deutlich, 
die Lücken rühren von einigen Lnchem. — ' Die Lücke scheint schon ursprünglich radirt 
EU sein, wie auch die folgende Urkunde Rasuren hat; die Buchstaben undeutlich. — * Beide- 
mal dasselbe sehr stark verschnörkelte /, wie es sich auch in der folgenden Urk. findet. In 
dem übrigens sehr genauen Abdrucke: Congetture di un socio Etrusco sopra una carta pa- 
piracea, Pref. 53, ist das erstemal richtig mit Feliciter^ das zweitemal mit tte. aufgelöst; 
bei Savioli 1, 123 ist aus dem ersten ein sinnloses Februarii geworden. — Vgl. $ 485. Die 
dort ausgesprochene Yermuthung, dass Nordilus selbst die Urk. in Ermanglung eines No- 
tars gesdiriebon habe, fand bei Einsicht des Originals keine Best&tigung. Die Unterschrift 
zeigt eine andere Hand, als der Text der Urkunde. Dieser ist geschrieben von dem Notar 
Segnoritto, der die folgende V erzichtsurkunde fertigte ; es ergibt das die Uebereinstimmung 
nicht nur der Handschrift, sondern auch des Notariatszeichen, mit welchem auch unsere 
Urkunde beginnt. Dass die Fassung derselben von Segnoritto herrühren könne, wird nie- 
mand annehmen, der die auffallend rohe Form der folgenden Verzichtsurkunde vergleicht; 
wurde diese auch nach einem Formulare gefertigt, so h&tte ein irgend geschickter Notar 
■eine Vorlage schwerlich so ungebessert gelassen. Andererseits steht die Fassung unserer 
Urkunde so durchaus vereinzelt, dass sie gewiss keinem Formulare entnommen wurde. Es 
kaum eine andere Annahme bleiben, als dass die Fassung derselben wesentlich von 
~iu aelbst herrührt Dass dieser allein unterschreibt, sogar die Unterschrift des Notars 
obwohl das Pergament hinreichend Kaum geboten httttc, wird beim Vergleiche mit 
~ n Urkunde um so auffallender. — Vgl. auch S 488. 494. 573. 




Im Beiadn des NardiluSy Boten cfei' Markgrdfin Beatrix, verzichtet 
vnUr VcrbehaU seiner sich atia angegebener Urkunde etwa erge^ 



1076 Mte. 101 

benden Rechte auf cmgegebene Besitzungen unter Strafverpfiichtung v/nd 
gegen Empfang eines Launegild, Bei Poggibonzi 1076 Mö/rz. 

S, In nomine domini dei eterni. Anno ab incarnatione eins septuagesimo 
quinto post mille, mense martio, indictione quarta decima. Feliciter. Ma- 
nifestus sum ego Sigizo filio bone memorie Sigizonis, qaia per nostram con- 
venientiam et per hanc promissionis paina spondeo et proroicto me, qui supra 
Sigizonero, meosque heredes contra hecclesia et monasterio sancü Michaelis 
8ito intns castello, qui vocatus Martali, et contram habatem ipsius ecclesie 
eiusque successores, et contram avocatum predicte hecclesie et monasterio, 
nominative de integris terris et rebus, que sunt posite in loco Papaiano, que 
Aierunt Guiniti filius bone memorie Ugoni, et integram portionem de ecclesia 
sancti Andreg in predicto loco Papaiano, ecsepto antepono, quantum ego, que 
saper Sigizo, defendere possum per cartula, quem michi abvenit ex parte Ar- 
dingi et Rainen germani, filiorum bone memorie überti, quatenus hab ac die 
inantea non habeamus licentiam nee potestatem neque ego, que super Sigizo- 
nem, neque meis heredes contra suprascriptam ecclesiam et monasterium et 
habatem et avocatum suprascripte ecclesie agere, causare, tollere, contendere 
vel minuare sive per placito fatigare aut intentionare ^ presumserimus, vel si 
exinde in aliam partem apparuerit ullum datum aut factum vel quodlibet scrip- 
tum firmitatis, quem nos in aliam partem factum abeamus aut inantea facia- 
mus, et claruerit et omni tempore taciti et comtemti exinde non permanserimus, 
et a pars ipsius ecclesie et monasterio quiete et pacifice habere et teuere non 
preraiserimus, et omnia, que super legitur, non observaverimus et non adim- 
pleverimus, tunc componituri et daturi esse debeamus ad pars predicte ecclesie 
et monasterio pena nomine de bono argento libras triginta. Et pro ipsa mea 
promissione et sponsione launechild exinde recepi ad Johannes filius bone me- 
morie Corbiti advocatore predicte ecclesie ad vice suprascripte ecclesie et abate 
... .2 Guidrico crosna una. Actum itus burgo, qui vocatus Martuli, prope 
plebe sancte Marie, territurio Florentiuo. Feliciter. Signum manus supra- 
scripti Sigizonis, qui hunc promissio, sicut super legitur, fieri rogavi. Nor- 
dilus hgc laudat, qug presens cartula monstrat. S. Ego Guillelmus iudex 
interfiii et subscripsi. S. Albertus notarius interfui et subscripsi.* S. Ro- 
lamdus notarius interfui et subscripsi. Signa fff manuum Rodolfi filio b. 
m. Segnori, et Aldiberti filio b. m. Baroni, et Beniti filio b. m. item Beniti 
rogati testes. Signa +f manuum überti filio b. m. Raineri, et lohanni filio 
b. m. Beniti rogati testes. S. Segnoritto notarius scriptor pos tradito 
complevi. 

Ans dem Orig. im StaatsarcbiTO zu Florenz, ProT. Bonifazio. — ^ So im Orig. ; durch 
Nachlftssigkeit des Notar ist zweifellos ein Theil der oft vorkommenden Formel ausgelassen. 
— ' Rasnr. — Vgl. die yorhergehende Urkunde; der Zasammenhang wird der sein, dasa 
der Beklagte, nachdem er im possessorischen Verfahren nicht durchgedrungen war, sich zu 
diesem Verzichte verstand, weil er keine Aussicht hatte, weitergehende Ansprüche durch- 
zuführen; dass ihn ein Urtheil des Gerichtes dazu nöthigte, ist wenigstens nicht gesagt. 
Beide Urkunden müssen nicht gerade auf denselben Tag fallen; die Anwesenden sind nicht 
durchaus dieselben. Vgl. auch zu S 12 n. 3 Nachtr. 

76. Zur SichersteUung einer Forderung wird dem Gläubiger ein Grund- 
stück zu Nutzgenu>ss übergeben^ welches ihm bei Nichteinhaltimg der Zah~ 
lungsfrist um den Schätzungswerth verkauft sein soUj wenn er es nicht 
varziehty im Nutzgenusse zu bleiben. (Salerno) 1077 Mau 

In nomine domini nostri lesu Christi. Anno ab incarnationis eins mille- 



102 1^77 Mai. 

simo septuagesimohoctabo, et tricesimosexto anno principatus domini nostri 
Gisulfi glorioso principe, niense maio, quiotadecima indictione. Ego Lidto, 
filius quodnam Musandi, ante Petrum iudicem prestitui Ademari, filio quod- 
nam Petri, duodecim auri tari voni, ut aniodo et usque sex anni completi illis 
sivi abendum et faciendum, quicquit voluerit. Et probter oc per convenientiam 
probter fidem de ipsi tari tradidit michi una pecia de terra sua cum arbusto 
vitataro, quod illut abet in finibus Nucerie, nbi Rusticieto dicitur, qui est per 
ec finis et mensuras iusto passu ominis niensuratas: a parte meridiei fine via 
passQs viginti dui, a parte occidentis passus quadraginta quinque, a parte 
sebtentrionis passus quinquaginta, a parte orientis passus triginta sebtem; 
revolbi in partem occidentis passus quindecim et medium, revolbi in partem 
sebtentrionis passus nobem, revolbi in partem occidentis passus quindecim et 
medium, revolbi in partem meridiei et coniungente se in ipsa via priora fine 
passus vigintitrex; inclitum illut per iam dictas finis et mensuras nobis tra- 
didit cum omnia infra se abentes, et cum vice de vie sue, ut amodo et usque 
ipsi sex anni completi nostre potestatis illut aveamus, fovee omnes nostre 
udlitatis ibi faciamus, et quicquit fructus, quod inde tollere potuerimus de 
super et de subtus, inclitum illut nobis aveamus faciendi ex eo, quicquit vo- 
luerimus. Completi vero ipsi aimi obligavit se ipse Ademari et eredum illius, 
retdere nobis nostrisque eredibus de propria sua causa alii duodecim auri tari 
voni ex moneta Amalfitanorum, ut sine iunta illut dare puäaaniuä, et ipsa 
tradictio ad onmes frugia recollecta ei remidtamus. Et si ipsi tari minime 
nobis retdere potuerit de propia sua causa, et illut nobis dandum veuerit, at- 
iungamus ei pretium a super ipsi tari, sicut ipsa rebus abpretiata fuerit per 
doctos omines et deum timentes, et firma nobis carta emtionis secundum legem 
facta et cum pena obligata. Et usque ipso constitutum ipsa tradictio in supra- 
scripto ordine nobis nostrisque eredibus cum vice de vie sue defenset ab Om- 
nibus ominibus, omnique partibus. Et per convenientiam guadiam nobis dedit, 
et fidemiuxorem nobis posuit se ipsum per abposita nobis nostrisque eredibus 
at pinguerandum et compreendendum omnes rebus et causa sua legitima et 
inlegitima. Et per suprascripta guadia obligavit se et suis eredibus, quod si 
taliter omnia suprascripta nobis nostrisque eredibus non adinpleverint et ali- 
quit exinde contradixerint per quemlivet modum, per ipsam guadiam obligavit 
se et suis eredibus, componere nobis nostrisque eredibus, et cui oc scriptum 
in manum paruerit, triginta auri solidos Constantinos, et suprascripta nobis 
compKret. Et si in predicto constitutum ipsi tari de propia sua causa, sicut 
suprascriptum est, nobis non retdiderit, et nobis placet, abeamus ipsa tra- 
dictio in antea, usque ipsi tari ab illut recolligere quesierimus; et defensatum 
illut aveamus in suprascripto ordine per iam dictam guadiam, et pena obligata 
hab Omnibus ominibus. Quod scripsi ego Petrus protonotarius. f Ego 
qui supra Petrus iudex. 

Nach dem Drucke: De Blasio Series principom Longobardoram S. 19 aus dem Orig. 
im ArchiTe tod La Cava. — Vgl. Nachtr. za S 15. 

76. Vor dem Grafen und Judeoß von Salemo wird ein Orundstiich ver^ 
kauft unter demVorbehalte des Rüchhaufes binnen zwei Jahren, {Salemo) 
1077 Juni. 

In nomine domini dei etemi et salvatoris nostri lesu Christi. Anno ab 
incamatione eius millesimo septuagesimooctabo, temporibus domini nostri 
Robberti gloriosissimi ducis, mense iunio, quintadecima indictione. Ante 



1077 Juni. ' 103 

me Siconem comitem et iudicem Ursas Atrianensis, qni Caccabellus dicitnr, 
filios quondam Sergii coniunctus est cum lohanne Atrianensi filio qaondam 
Petri. Et sicut ipsi Urso congruum fuit, bona sua voluntate per hanc cartam 
vendiditlohanni integram medietatem, quam sibi pertinere dixit, deuna pecia 
de terra cum vinea foris hac Salernitana civitate in loco Montana, quam totam 
dixit esse per fines et mensuras iusto passu hominis mensuratas: a parte oc- 
cidentis fine via puplica, que ducit a super ecclesia sancte Marie, et passus 
quioquagiuta; a parte meridiei passus qoadragintaseptem ; a parte orientis 
passus quadragintaquinque; a parte septentrioois passus trigintasex; cum Om- 
nibus, que intra ipsam medietatem sunt, cunctisque suis pertinentiis, et cum 
vice de ipsa via; ea ratione, ut semper sit in potestate ipsius lohanms et he- 
redum eins, et ille et eins heredes licentiam habeaut dd eo facere, quod vo- 
lueriot. Et propter confirmationem huius venditionis ipse Ursus dixit, se sus- 
cepisse ab eodem lohanne statutum pretium auri solides schifatos tres in omni 
deliberatione. Et per convenientiam ipse Ursus guadiam ipsi lohanni dedit, et 
fideiussorem ei posuit Ursum coguatum suum, qui Marcesanus dicitur, filius 
quondam Mansonis Atrianensis; et per ipsam guadiam ipse venditor obligavit 
se et suos haeredes semper defendere ipsi lohanni et eins heredibus integrum 
illud, quod ei, ut dictum est, vendidit, ab omnibus hominibus, et tribuit ei 
licentiam, ut, quando ipse lohannes et suos haeredes voluerint, potestatem 
habeant iUud per se defendere, qualiter voluerint, cum omnibus muniminibus 
et rationibus, quas de eo ostenderint. Et si, sicut superius scriptum est, ipse 
Ursus venditor et suos heredes ipsi lohanni et iliius heredibus non adimple- 
verint, et suprascripta vel ex eis quicquam remobere aut contradicere pre- 
sumpserint, per ipsam guadiam obligavit se et suos heredes componere ipsi 
lohanni et iliius heredibus viginti auri solides Constantinos et, sicut superius 
scriptum est, adimplere. Verumtamen memorari facio, ut si ipse venditor et 
eins heredes intra duobus annis amodo completis ipsi lohanni et iliius heredi- 
bus ipsos tres solides schifatos reddiderint, statim ipse lohannes et eins he- 
redes integram ipsam medietatem suprascripte terre eidem Urso et eins here- 
dibus remittant ad faciendum ex ea, quod voluerint. Et taliter tibi lohanni 
notario scribere precepi. + Ego qui supra Sico iudex. 

Nach dem Drucke: Do Blasio Series principum Longobardorum S. 37 aus dem Orig. 
im ArchiTe Ton I^a Cava. — VgL Nachtr. zu S l^« 

77.* Im Gerichte der Gräfin Mathilde verzichten die dazu Aufgeforderten 
unter Strafverpflichtung und gegen Empfang eines Launegild auf alle 
Ansprüche auf genannte Besitzungen^ welche dann dem Kloster S. Salva- 
tor in Monte Amiate durch den Bcmn gesichert werden, Puntiglo 1078 
Febr. 19. 

Dum in dei nomine in loco, qui dicitur Puntiglo, in iudicio residebat 
domna Matilda comitissa atque ducatrix ad iusticiam faciendam ac deliberan- 
dam, residentibus cum ea Arderico, Winizone, Lamberto iudicibus, Uberto de 
Susina, Pagano de Corsina, Ugone vice comite, Ugone filio Suppi, Heinrico f. 
Sifredi, Rolando f. Villani, Ingo, Alberico, Widone f. Rustici, Rozo f. Luizi, 
Rozo f. Segnoriti, aliisque pluribus. Ibique in eodem iudicio veniens Ge- 
rardus abbas sancti Salvatoris sito monte Amiate simnl cum Pepo advocatore 
suo et retuUerunt: ,Domna comitissa atque ducatrix, habemus et tenemus 
castrum, quod vocatur Mens nigri et villam de Limignana, cum capellis, casis 
et cum omnibus rebus pertinentibujs ad supra dictum castrum et villam, que 






•/^^.««r I^. 



..) 



c^ift ^uKtft SunKurs jj proprietatem supradicti monasterii; 
.«, >^ iu uu« biiioiii di'.vrevult, parati samus cumeoexinde 
.■m.jtr.u - iuaviiinv ioiecduni; et quod plus est, qaerimus et 
^ • «»iif«:^ liitis {tz<;cdam lldebraudi item coiuitis, si supra- 
.t jut .T tri >:iut &iucli 8alvatoris aut esse debent cum 
^ ^- XI !:!»!. i». ja.'trSÄi-irii aut reqiiirendum, aut si habet scriptum 
..t ut zA.'iiUMi US. (itj inde loqui possit, aut nou.' Interrogatus 
.- .... »ftVTjiii^ ,^>j -"viu^i Ji iidl.v', quid inde dicere velit. Ipsemet comes 
ov-, ^•-r.,> Hl. Ni^-miiicrj/ti v.-a$tniui et villa proprii sunt sancti Salvatoris 
. >&< Avt.»-». .uti w. JA" miohi pertinent ad liabendum, uec requirendum, 
^- »s^-Mu :c«. imiitactffr: utv aIii]Uod ius inde habeo, quod loqui possim.' 
: :5s^*i AiU haus l'-jo Annes pronilsit et espondit se suosque heredes, si 
.^..u..i :u rtiupoi»? :ftfi5sei:i aut causasent adversiis predietuni monasterium 
-^^x u ^va£i»ri>* -iuc 'Mi fKirs monasterii dederit, de superscriptis rebus, et 
^i».i riuj[«ürw ^MiiiK KMii et contempti non permasissent, aut si apparuerit 
...U4ii iaiuiii luc r^urcum vel quodlibet scriptum, quod exinde in aliam partem 
Aia^iii, -it wu^rrit» ^vmpüsitUFOs periaiu optimi argenti Jibras duo ceuti* 
'S»! I .♦üJCii' :iiüiM*Ctfrio. Ex hac transactione et sponsione acoepit suprascriptus 
, ^u '..iit> lü ÄvJem abbat(.' vi ab advocatoro suo exinde launicliild crosina 
iüä. Jtiuiitj iaiii Jiotu«« Gerardus abbas sinml nun Pepo advo-^atorp suo pe- 
i^uui iiercvdeni i^upra dicte domine Matildr comitissi' ^itquo ducatricl, iitipsa 
•ivf'itr ieuüi dc sui mercedem ^misisisset bannum super eos et super iam 
Miiuitaais rv.<, ut inilla qualibct persona änderet supradiotum monasterium, 
tui Mi pars monasterii dedit, de suprasoriptis rebus disvestire aut molestare 
<4U« itfa^ali iudioio. Hoc domina iMatilda cimiitissa atquo ducatrix audiens, lau- 
iatioutf iudicum per fusteni, quem sua tenebat manu, misit bannum super 
.iMticHM abbatem et advocatorem eins et super iam dietas res, ut uuiius quis- 
liMC liouio audeat supradiotum monasterium. aut oui pars monasterii de su- 
prtt^Ytptis rebus dederit, disvestire aut molestare sine legali iudicio; qui vero 
tbcerit, sciatse compositurum penam optimi argenti libras trecenti, medietatem 
ivipublice et medietatem iam dioto monasterio. Kt Iuuk* noticiam, qualiter acta 
^ causa, eisdem illi* fieri iassit. i^iidem et eiio Atto notarius sacri pa- 
^i ex iussione supra dicte domine Matildo i'oiuitisso atque ducatricis et iu- 
itiesm ammonitione scripsi, anno ab iueamacione domini nostri Ihesu Christi 
nyllesifflo septuagesimo octavo, undecimo kalondes* maroii. indictione prima, 
jbftilda dei gratia quid est ss. ^^ Kgvi Ardori^nis iudex interfui et sub- 
ggnfsi, Winizo iudex donmi regis interfui oi subscripsi. iS. Lambertus 
jglek sacri paiatii interfui et subscripsi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchire xu Siona. 1V»t. S. Salxator *i»» M. Amiate. — Be- 
g^nsvrcTth scheint, dass hier auf die Professio sojfloich »Us Bäxuit erfahren folgt, ein Ur- 

■ " ~ ■ * * während 

deren 
chtung 
lerbundencu IVofessio und dem Banne eingeschobon ist. Vgl. auch lm § ItJ n. 2. — Pepo 
bt auch iu jener Gerichtsurkunde von 1072 Vogt dos Abis von S. :>alTator: dass er der- 
' lelbe mit dem Rechtslehrer Pepo sei. rgl. S -tSS n. 2, ist dun-baus unwahrscheinlich. 

78. Im Berichte drs I£er:off Liutoht ron K*fnMai winl treffen rnoehor- 

sam des BMafjfai item Klihnr tlie lm^.*titur nnt^r }yt^ehitlt ihr Klape 

ertheilt, mwc/ düselbe thtrck iint Haun ./.wV/icW. Uti 1 m>»ci l07S^^ai4. 

Dum in dei nomine foris uon longe urbium Vorouo in casa terauea, que 




1078 ^ai 4. 105 

est ad prope monasterio sancti Zenonis, per data licentia dominus Guarnerias 
abbas ipsins monasterio, in indicio resideret domnus Litaldo dus ad singulorom 
hominmn iusticias faciendas liac deliberandas, adesent cum eo lohannes iudex 
atque advocatus, Adam, Rozo, Isnardus, Peziri, Marcos, Cadalus, lohannes, 
Aldegerius iudices, Salamon et Benedictus notariis, Albericus, Holricus ger- 
manis, Lanfranco, lohannes, Hobizo, Redaldo, Nobilo, Tobo, Tedisio pater et 
filio, Albericus, Bonefacius, Hodo, Zeno et reliqui plures. Ibique in eoram 
presenda venerunt Paulo archipresbiter, Herulfus diaconus sancte Veronensia^ 
ecclesie huna cum lohannes iudex avocato suorumet retulere et cepere dicere: 
,Iam plures vices reclamavimus uos ad vos predictus domnus Litaldus dus 
super Aldradus de Capite Alpone, qui nobis tenet et contradicet malo ordine 
ad pars iam dicta kanonica nostra omnibus rebus illis, qui iacet in loco he 
fundo Zerpa seu in loco, qui noncupatur Preda de Arkule, qui fuit iuri quon- 
dam Bevoni iudex, et a predicta canonica da ei parte avenit; unde vos vestrum 
placitum vociferare fecisti, ut vestrum placetum venisent, et nobis a pars pre- 
dicta canonica legem et iustitiam feciset; set minime eum habere potuisti; 
unde querimus vos propter deum et anima domno regi hac vestre mercedes, 
ut nos investiatis de iam dictis rebus ad salva querela, quousque a per se 
Aldradus ad placetum veniat et vobis lege et iusticiam faciant.* Cumque ipse 
dominus Paulus archipresbyter et Herulfus diaconus et lohannes avocato suo- 
rum taliter retulerunt, ad hec recordatus est iam dictus Litaldo dux similiter 
cum iudices, qui ibi aderant, quod hoc verum esset, sicut iam dicti canonici et 
avocato suo [retulerunt. Et tunc per fustem, quem sua manu tenebat, ipse 
domnus dux dictos canonicos et avocatuin suum] * de iam dictis rebus ad salva 
querela investivit. Et insuper misit bannuin super eorum archipresbyter et 
Herulfus diaconus seu lohannes avocato suorum et super iam dictis rebus in 
mancosos aureos duo mille, [ut] nullus quislibet homo inquietare aut molestare 
vel disvestire audeat sine legal! iudicio; qui vero fecerit, predictos duo mille 
mancosos aureos se compositurus agnoscat, mcdietatem kamere domni regis, 
et medietatem partem predicta canonica. Finita est causa et hac noticia pro 
securitatem eidem kanonice ficri amonuerunt. Quidem et ego lohannes 
notarius ex iussione suprascripto domnus dux et iudicum amonacionem scripsi, 
in anno ab incarnatione domini nostri lehsu Christi milesimo septuagesimo 
hoctavo, quarta die mensis madii, indictione prima. Sifgnum manus su- 
prascripto domnus Litaldo dux, qui hoc Signum crucis fecit. S. lohannes 
iudex et avocatus interfui. 

Ans neuerer Abschrift im KapitelsarchiTe za Verona. — ^ Die Abschrift hat keine 
Lücke. — Vgl. S 9 ff.; Nachtr. zu § 454. * 

79/ Südebrand läset die Bertha frei, nachdem dieselbe nach dei* Bestim- 
mung des Ediktes Liiäprands durch einen Priester um einen Altar ge-- 
fuhrt war. Prato 1078 Mai 20. 

S. In nomine domini dei eterni. Anno ab incarnatione eius septuagesimo 
hoctavo post miUe, tertia decima kalendas iunius, indictione prima. Felici- 

ter. Manifestu sum ego Ildibrando filio b. m. Rus , quod ex dei 

timore in remedium anime mee volumus nos te Berta filia Riprandi de pre- 
senti die esse liberam et obsolutam hab omni vinculo servitutis absolvere in 
eadem veram legem, quam gioriosus b. m. domnus Liuprandus rex in edicti 
paina instituit de illis hominibus, qui circa sacrosancto altario ducti fiunt, liberi 
et obsoluti esse debent Ideoque in eadem veram legem dedimus et tradimus 



106 1078 Mai 20 

te ad libertandam et obsolvendmn in manu viri venerabile Bernardo presbi- 
tero, qui dncxit te circa sacrosancto altario beatissimi sancti Stephani sito in 
loco burgo de Cornio, quatenus hab ac die inantea libero et obsoluto perma- 
neas, sicat aliis liberis vel libertis ^ fiilfrealis, qui a domini sui in gaidam . . . 
. . . in si lin^ seu in garetinx et in quarta manu traditi vel tingati sunt, ut 
[iustja iamdicta legem circa sacrosancto altario absolvuntur, ut nullus nulla 
de persona tua que supra Berta, neque qui de te da modo in antea de libera 
femina nati vel procreati fuerint, debentes aliquam conditionem servitutis, ne- 
que ego qui supra Ildibrando vel nieis her[edibus . . . piejnissima perpetua 
libertate vestram minuere sine aliquam conditionem servi- 
tutis Ildibrando douiino et obsolutori tuo, quam et nostris heredi- 

bus et obsolut .... factum . . deris qui alii modis hanc cartam obsolutionis 
pro remedium anime nostre usque in sempiternum firmum et stabilem per- 
maneat semper. Verum etiam concedimus tibi omne mobilia et peculiare tuum, 
quod nunc habes aut inantea habueritis. Et si forsitam ego qui supra Ildi- 
brando vel nostris heredibus aut sumissa persona, quam nos miserimus, vel 
per factum, quod nos factum habeamus aut inantea faciamus, te suprascripta 
Berta vel tuis filiis vel filie heredibus do modo in antea, quod de libera femina 
nati vel procreati fiunt, agere, causare vel in servitio servitutis replicare pre- 
sumserimas, tunc daturi et componituri esse debeamus ego qui supra Ildibrando 
vel meis heredibus tibi supiascripta Berta vel ad tuis filiis vel filie, ut dictum 
est, poena numine^ de bonis denariis de Luca libras triginta; et post pena 
data hec carta in suo robore permaneat. Hactum loco Prato. Feliciter. 
Signa f manuum suprascnpti Ildibrandi, qui hanc cartam libertatis, sicut su- 
per legitur, fieri rogavit. Signa +f f manuum Ildibrandi filio b. m. Guidi, 
et Ildibrando filio b.m. Rainen, etMainfredi filio b. m.Beniti rogati testes. 
+ Ego Bernardo presbitero, qui predicta Berta circum sacrum altarium duxi, 
ei manum mea subscripsi. S, Ego Johannes notarius scriptor post tradita 
complevi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive za Florenz, ProT. YescoTado di Pistoia. — ^ Ubr mit 
Abkürzangszeichen. — * Nach Ed. Roth. 224 wäre etwa zu lesen in gaidam et in gidiUn, 
womit aber die Lange der Ijücke und die lesbaren Buchstaben nicht zu stimmen scheinen. 
— ' num mit Abkürzungszeichen. — Vgl. zu § 459 n. 5 Nachtr. ; ein näherer Anschluss 
an das Kartular und die unten zu 1159 und 1169 abzudruckenden Freilassungsurkunden 
ergibt sich hier nicht. 

80. Petrue Crasaiia übersendet dem Koni ff e Heinrich eine Abhandlung , in 
welcher er dessen Rechte va^theidigt und das Unrecht des Pabstes Gregor 
nachzuweisen sucht {Ravenna 1080 Juni.) 

Henrico regi. Haec aetas inter multa humanae vitae adversa protulit 
quoddam genus hominum, quod in tantum a moribus atque ab integritate vitae 
prioris aetatis discrepat, ut pene ipsi incognitum habeatur naturae, de qua 
aestimatur, ut aut ipsa in productione aberrasset, aut ipsum genus hominum 
a prioris aetatis stirpe originem penitus non duxisset. Nam a fide et iustitia 
et veritate, caeterisque virtutibus, quae sunt instrumenta salutis animarum, 
tantum abhorret, ut eas aut omnino non cognoscat, aut cognitas in odio ha- 
beat. Sed ne de talibus aliquis in aliquo tempore, o rex, contra benignam 
celsitudinem vestram inducat, non legibus, sed vi et armis coronam acquisitam 
esse vestrae maiestati, induxi animum pro sensus mei parvitate hunc libellum 
scribere, in quo vestrae beatitudinis aequitas et iusticia et adversariomm error 
ludde declarari possit. Ad haec si hie, qui est de synagoga sathanae, mo- 



1080 (Juni). 107 

nachiis in iuditio fortassis Romanas repudiare voluerit leges, eo qnod has, ut 
in hoc patebit libello, vehementer habebit sibi adversas, ne hoc facere possit, 
mittam piae magnificentiae vestrae libruni, si opus fuerit, in quo beatus Gre- 
gorius Qtrasque composuit leges, et utraque in sancta usus est ecclesia. 



Cum beatus Augustinus, divinarum scripturarum tractator cautissimus, 
in libro de verbis domini commemorasset, sanctum domini tribus personis 
compraehendisse episcopalis officii viros, subiunxit ita: ,Si invenerimus tres 
istas personas, invenit sanctitas vestra, et quos diligamus, et quos tolleremus, 
et quos caveamus/ Sed tertiam personam, quam cavendam esse praemonuit, 
authoritatis ignarus populus Romanus pro pastore habere in sancta Romana 
ecclesia congaudet. At vero ideni pastor eandem venerabilem sedem, quam / 
ininria obtinuisse fertur, lulia et Plautia lege contempta, vi possidere laborat ( 
audacter. Sed quifa] non est inventus in clero, qui hoc corde percipiat, tam 
exitiali violentia doleat, piae niatri subveniat, impugnanti leges leges opponat, 
operam dedi, indignatioue cogente, cognoscere, quid super hac re humani ge- 
neris ductrix censeat ratio. Hanc auteni, quia inter praefati pastoris fautores 
indagando nusquam inveni, prae tedio nusquani putavi. Ad cuius tarnen noti- 
tiam me errantem per deVia tandem uiiserata perduxit Cyllenia virgo. luxta 
eam vero cernere erat mater virtutum. Nee minus prudentiam iuris in parte 
iudicandi familiariter rationi adhaerere depraehendi. Ceterum cum hae tres 
quasi Imnianae vitae nutrices baiulaeque esse videantur, quibus semper fuit in 
actu, in dubiis recte consulere rebus, ab eorum igitur consolatione discedere, 
quid aliud est, quam extra viam currere? Scriptum nanque est: ,Qui extra 
viam currit, inaniter currit, ad laborem currit.* Nam quia sunt iustitiae et 
veritatis aniicae, non immerito conqueri videntur de Roman i pastoris praedi- 
catione et iuditio, quia in utraque cognoscitur violasse mandata; praedicatione 
quidem, qua paceni in bellum, coucordiam in seditionem mutasse deploratur; 
iudicio vero, quo contra Apostoli iudicium dicentis: ,Nolite ante tempus iudi- 
careS in Henricum regem iustum, fortem, severum, magnanimum, largum, be- 
neficum, liberalem, iuditialem ausus est dare sententiam. Nam eum prius per- 
pendere oportuit, cuiusmodi iuditium de se ipso legitime fieri posset. Gregorius 
in epistola ad Regareth regem missa: ,Quoniam qui semeüpsum prius non 
iudicat, quid in alium recte iudicet, ignorat/ Sed huic considerationi adprime 
impedimento fiiisse declaratur, quod saepius in cuiusdam sapientis anteriore 
mantica vitia aliena, in posteriore quidem sua reponere consuevit. Nam Apo- 
stolus: ,Inquo enim iudicas alterum, te ipsum condemnas/ Gregorius: ,Omni 
carere debet errore, qui viam rectitudinis aliis tentat monstrare.' De eodem 
quidam sapiens ait: ,Carere debet omni vitio, qui in alterum maledicere para- 
tus est/ Quare ipsa laesione, qua Henricum regem laesit iniuste, patenter 
laesisse orthodoxae fidei imperatores convincitur, qui sua sancta industria 
simul cum praedicatoribus super fundamentum apostolorum sanctam aedificasse 
firmantur ecclesiam; quippe hi quoque ad aream dominicam interdum plures 
manipulos imperando, quam praedicatores praedicando, portaverant. Huius 
rei exemplum prompte protulisse prudentia iuris, ratione iubente monstratur. 
Constantinus imperator in primo libro Codicis: ,Placuit in omnibus lods atque 
urbibus universis claudi protinus templa et accessu vetito omnibus licentiam 
delinquendi perditis abnegari ; volumusenim cunctos sacrificiis abstinere; quod 
si aliquid forte huiusmodi perpetraverint, gladio ultore sternatur, facultates 
etiam perempti fisco vendicari decemimus, et simüiter puniri rectores provm- 



\ 



108 1080 (Jani). 

darum, si facinus viodicare neglexerint.' Item de eodem Gratianas, Valenti- 
nianus, Theodosius augusti: ,Cünctos populos, quos clementiae nostrae regit 
imperiom, in tali volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum 
tradidisse Romanis, religio usque adhuc ab ipso insinuata declarat, quamque 
pontificem Dammasmn sequi claret, et Petrum Alexandri episcopum, virum 
apostolicae sanctitatis, hoc est, ut secundum apostolicam disciplinam evange- 
licamque doctrinam patris et filii et spiritus sancti unam deitatem sub pari 
maiestate et sub pia trinitate credamus. Hanc legem sequentes Christianorum 
catholicorum nomen iubemus amplecti/ Item placuit rationi, paucis similiter 
monstrare exemplis, quatenus christianissimi imperatores cum apostolicis viris 
caeterisque praesulibus in Orientis partibus olim unanimes fuerant, contra 
haereticos pugnando haeretici erroris pravitate purgare sanctam ecclesiam. 
Unde Leo vir apostolicae sanctitatis Theodosio augusto: ,Quantmn rebus hu- 
manis consulere Providentia divina dignatur, sollicitudo clementiae vestrae, 
spiritu dei incitata, demonstrat, quae in catholica ecciesia nihil impacatum, 
nihil vult esse diversum, quia fides, quae non inuna est, in nullo potest esse 
sui dissimilis. Unde pietas vestra, quae in honorem dei religiosissime catholi- 
cam diligit veritatem, constituat synodale iuditium, quo Euticetis error con- 
vincatur.' Ad hoc imperator Theodosius et Valentinianus Dioscoro episcopo: 
,Necessario magnam dedimus sollicitudinem, ut etiam veram relligionem et 
nostram conversationem erga deum sincera medela et pietate conciliata lustre- 
mus.* Et paulo post: ,Tua igitur sanctitas, assumens solos decem venerabiles 
episcopos, sermone ornatos, et vita et nomine et ratione et verae fidei scientia 
et doctrina apud omnes pios, proximis calendis augusti ad Ephesinsün metro- 
polim, civitatem Asiae, occurrere sine dilatione festinet, nullo alio synodum 
molestante/ Et item: ,Quod si quis tam necessariam et deo amabilem dissi- 
mulare voluerit synodum, et non omni virtute secundum praedictum tempus 
ad statutum occurrerit locum, nullam habeat apud deum et apud vestram pie- 
tatem excusationem. Item alia epistola: «Victores Valentinianus et Martianus 
inclyti triumphatores semper augusti Anatholico episcopo. Omnibus negociis 
divinae res praeponendae sunt. Quia igitur dubitationes quaedam in orthodoxa 
religione nostra videntur esse commissae, sicut etiam epistola viri reverendis- 
simi episcopi almae urbis Romae Leonis testatur, id specialiter clementiae 
nostrae placuit, ut venerabilis synodus in Nicaea civitate provinciae Bithiniae 
caelebretur. Unde, licet necessitates publicae nos hie morari compellant, tamen 
praeponendam esse omnibus negociis iudicamus eam, quae de sancta atque 
orthodoxa fide est, curam. Pro petitionibus ergo reverentiae vestrae niminm 
cupientes et ipsi sanctam synodum vestram coelebrari, festinamus ad vos ve- 
nire quantotius. Unde, si placet reverentiae vestrae, ad Calcedonensium civi- 
tatem transire dignamini; illuc enim poterimus excurrere, quam vis hie nos 
publicae necessitates impediant, quia ea, quae expediunt orthodoxae fidei atque 
paci et quieti sanctarum et catholicarum ecclesiarum, omnibus potiora esse 
censemus.' Item alia: ,Zeno inclitus triumphator semper augustus Foelici sanc- 
tissimo ac religiosissimo archiepiscopo. Qualem nostra pietas circa orthodo- 
xarum et venerabilium ecclesiarum concordiam tenet animum, ex sacris apici- 
bus nostris sanctitati tuae liquere confidimus, et quam sit certum, universae 
reipublicae nostri imperii vires, vitam denique ipsam nostram non nisi in re- 
ligione servanda sacrosanctarum ecclesiarum coiistare; nostra etenim pietas 
sanctorum patrum decreta inviolata, inconcussa per omnia custodire et Calce- 
donensium venerabilem synodum firmissime servare in perpetuum nitimur/ 



1080 (Juni). 109 

Itera alia: »Victor Anastasius, pius, felix, inclytus triuraphator semper augu- 
stus Hormisdae sanctissimo ac religiosissimo archiepiscopo et patriarchae;' et 
post: »Suavis opinio ad memoriain nostrani bonitatem paternae affectionis 
vestrae adduxit, ut illa requiranms, quae deus et salvator noster sanctos apo- 
stolos diviao sermone docuit, ac maxime beatissimum Petruin, in quo fortitu- 
dinem ecclesia^ suae constituit. His ita praefatis, hortamur synodale concilium 
fieri, cui mediatorem se apostolus vester faciat, ut contentionibus omnibus 
amputatis, unitas sancta sanctae restituatur ccclesiae/ Et item : ,61onosissimo 
et clementissimo filio Anastasio augusto Hormisda dei gratia patriarcha. 
Gratias agimus supernae virtuti, quae per vestrae pietatis affatus diatumum 
dignata est terminare silentium, tale praestans collocutionis exordium, ut de 
vestrae clementiae prosperitate laetemur, et ad unitatem, deo donante, reverti 
posse sanctam confidamiis ecclesiani/ Itemque: ,Pax estenim totius bonitatis 
quies, qua nihil uoquam ad catholicae fidei caltum validius, nihil aestimari 
oportet excelsius; hanc scilicet et facere et sustinere convenit, qui sacraram 
scriptaranim probabilis cupit esse discipulus; hanc omnium bonorum matrem 
et Dutricem Christum dominum nostrmn suis constat praedicasse discipulis 
dicens: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis.* 

Quid igitur Paterini ! ecce ipsum Christum dominum nostrum huius pacis 
largitorem habetis*; ecce tandem pacem suos apostolos praedicare saepius 
audistis et cognovistis ; ecce cum apostolicis caeterisque sanctissimis viris modo 
imperatores christianissimos intellexistis in hoc divinae pacis munere ingenti 
nisos cura, quatenus eam amplificareut, ampliatam servarent. Ad haec Hen- 
ricus rex dispensatione divina in regno successit, ut eiusdem pacis tutor exi- 
steret, sine controversia vesd i pasturis regnum gubernaret. Illud enim ei di- 
vinitus datum testatur liquido Daniel prophcta. , Domini est,' inquit, ,regnum, 
et cui vult, dabit illud.* Igitur iamiam animadvertite, obsecro, prophetam non 
vestri papae regnum, sed regnum dixisse dei, a quo onmi ambiguitate exclusa 
Henrico regi datum esse cognoscitur. In H. itaque regis laesione pacis autho- 
rem, pacis praedicatores, pacisque tutores insolentia vestri papae pariter om- 
nes laesos esse, cunctorum sententia absoluta est. Vos tamen, Paterini, dicere 
creberrime soletis, propter dcum fieri defensionem, qua Gregorium vestnmi 
defenditis papam dicentes, quia sanctus in scde sedet sancta. In qua quidem 
sententia periculum suspicor latere, quippe non planum habet intellectum; cum 
divina potentia praedicet pacem, ilie infert paci bellum, de quo ipsa dicit ve- 
ritas: ,Qui non est mecum, contra me est.' Hunc igitur talem reum defendere 
propter deum, nihil aliud est, ut ego sentio, nisi ofFendere deum propter deum. 
Quamquam autem in hac ambiguitate aruspicis divinatione opus esse videatur, 
potius tamen censoris sententia audiatur. Basiliusaugustusinter caetera: ,Eos 
vero, qui concusserint sanctam dei ecclesiam et pacem totius nmndi et omnia, 
quae Calcedoniae contra definitionem fidei expositionemque et in evacuationem 
symboli cccx. et viii. patrum atque in confirmationem Nestorii blasphemantis 
dicta vel acta sunt in hac urbe et ubique per singulas ecclesias, consumi igni 
sancimus atque anathematizari ab omnibus ubique metropolitanis episcopis; 
postremo universam haeresim et eos, qui aliquid quocunque modo quolibet 
tempore contra symbolum sou senteutiam seu sermonem seu praedicationem 
apostolicam tentaverint, anathematizari praecipimus.' Audistis ergo et istius 
imperatoris benignissimi potestatem, quam pro sancta habuit ecclesia; audistis 
eins sollicitudinem erga sanctam ecclesiam populo salutiferam ac quam maxime 
necessariam; audistis anathema iussione sua tunc et in posterum factum ab 



HO *^^ (Juni). 

his, qui velut tunc astra clarissima in haius niundi caligine splendebaat. Unde 
vigilantiae vestrae est, attentius intendere, si papa vester concusserit sanctam 
dei ecclesiam pacemque totius muodi, si aliquid quocunque tnodo quolibet teni- 
pore contra symbolum seu sententiam seu sermonem seu praedicationem or- 
thodoxam fecerit. Sed quia in his omnibus ofiPensionis eius temeritas periculosa 
clarius luce patet, ipsius anathematis iaculo perculsum nullius ambiguitatis 
esse perspicuum habetur. Quare vos ipsos, o Paterini, captos esse in vestri 
papae defensione nullatenus sentitis, eum quasi principem in ecclesia exaltatis, 
qui extra ecclesiam sententia omnium esse convincitur. Augustinus: ,Sed nee 
ille dicendus est esse in ecclesia et ad societatem sancti spiritus pertinere, qui 
ovibus Christi corporaliter tantuni ficto corde commiscetur.' 

Post huius* me talibus non modice intentum, intuens ratio vehementer 
mihi persuadere coepit, ut quasdam scribere deborem sententias, quae com- 
monefaciant H. regis clericorum magnificam prudentiam, quatenus eminentiae 
regis beatissimae suggerere non contemnant, synodale concilium sua alma ius- 
sione contrahi. Et quia sunt quam plures in clero, qui hunc tarn longum nu- 
triunt errorem, convocare dignetur religiosos episcopos, quorum magna extra 
Italiam et in Italia est copia, moribus et vita ac literarum doctrina simulque 
facundia ornatos, qui in tali iuditio iudices esse merentur. Nee minus placet 
rationi eidem concilio interesse eiconimos ecclesiarum, quae per Italiam diflfusae 
noscuntur, simulque cum his sui ordinis quam plures, quos religio ac literarum 
peritia commendat. Ibique pastori Romano canonice bellum indicere, ad con- 
cilium ut veniat, canonice maridare placet rationi. Nam ecclesiasticae normae 
iura et ecclesiasticam desiderant authoritatem, cmn in huius exordio erroris, 
antequam monachus ille pecuniae commertio certare didicisset, non materiali- 
bus armis, sed legibus persequendus erat in iuditio, in quo sine tot militum 
iactura victorem sequeretur gloria cum re devicta, reum vero poena, quam 
meruisset, cum in lege scriptum sit: ,Quod legitime factum est, nullam culpam 
meretur/ In hello autem, quod bellicis geritur armis, longe se aliter habet, ubi 
commune periculmn utrique pari modo imminet parti; unde aut scuto aut pe- 
dibusvitanda est mors. Haecita ratione prosequente, inquam ego: ,Ohumani 
generis auriga, mihi quoque quae iubes scribenti metuendum est valde, ne, 
qui se Paterinos appellant, de iegum sacrario aliqua de improviso expediant 
capitula, quibus se glorificando meam obtundant temeritatem.' Tumilla: ,Sa- 
pientis,' inquit, ,cuiusdam sententia est: Timor animi auribus officit, sed timor 
supervacuus inertem semper reddit animum, nee longe a beluanmi habetudine 
essepatefacit; namporcorum grunnitum elephanti timere leguntur; quistamen 
nesciat, porcorum Stridoren!, ipsos quoque porcos, elephautis nocere non posse?* 
Tum ergo his auditis versa vice oppido rogare cepi eam, quatenus ipsa dio- 
tare deberet, quae scribenda forent. Tum illa omni mora remotasicestexorsa: 
,Quoniam conditor rermn in rebus, quas condidit, nihil homine carius habuit, 
duplices ei contulit leges, quibus fiuctivagam compesceret mentem, ac se ipsum 
agnosceret, conditorisque sui mandata servaret; sed harum unam per apo- 
stolos successoresque eorum ecclesiasticis assignavit viris; alteram vero per 
iniperatores et reges saecularibus distribuit hominibus, beato Augustino huie 
rei testimonium perhibente. ,Ipsa,' inquit, ,iura humana per imperatores et 
reges seculi deus distribuit humano generi.' Sed divina bonitas utramque le- 
gem ita ratam firmamque divisione coinmuncm eis exhibuit, ut utraque clero 
et populo in sua semper prosit causa, easdemque, sibi in alio adversas nego- 
eio, nulli contemnere liceat, nisi sacrilegii crimen incurrere velit, legislatore in 



r 



1080 (Juni). 111 

libro Godicis attestante, qui ait: ,Qu] divinae legis sanctitatem aüt nesciendo 
omittnnt, aut negligendo violant et offendunt, sacrilegium committunt.' Quod 
quidem olim Romani attendentes imperatores populos, quos semel armis sub- 
egerant, Romanis deinceps legibus regere curabaot, de lüstoriographis nno 
inter caetera sie narrante: ,£odem tempore Cretam insalam per bienniuni 
Metellus evertit, diaturnoque bello domatam in potestatem Romauam redegit, 
legesque Monoi regis Romanis legibus permutavit.' Sic quoque sine legibus 
apte regna gubernari nullatenus posse, docet legislator in principio primi In- 
stitutionom libri dicens: Jmperatoriam maiestatem non solum armis decora- 
tam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum 
et pacis recte possit gubernari et princeps Roraanus victor existat. Sed quia 
leges, per quas imperatores et reges iniquitatem maloruui hominum compes- 
cere debent, abolitae sunt et nusquam apparent, vexat regnum iniustitia, 
gaudet habere regiam in militia potestatem I. monachus sanctorum Canonum 
coDtempta[auctoritate]. Rexcmn iustitiae ainatoribus in gravi labore laborat; 
ab I. raonacho decepti in gravi errant errore. Inde beatus Gregorius ait ita: 
,Qui ergo officium praedicationis suscipit, dignum non est, ut onus saecula- 
rium negotiorum portet, ne dum hoc eins collum deprimit, ad praedicandum 
coelestia non assurgat/ Sed postquam in Romana sede concupiscentia cum 
licentia, ut simul iudicatent, convenerat, sanctorum decreta patrum placuit 
penitus contemnere, legesque pro nihilo habere, novas divinis per omnia con- 
trarias creare; hiuc imperium Romanum, legibus perditis, totius ornatus sui 
detrimentum incurrit. *I. monacho copia nummorura augeri coepit, unde, ut de 
multis pauca commemorem, factum est, quod in Mediolanensi ecclesia non in 
multis ante annis [quidam] tam perversa authoritate ministravit, [quod] per 
aliquot annos abscissis labiis, naribus, auribus ( proj facinore suo, quem di- 
vinae mensae servire deputatum*, ad suam sibi servire mensam nullus no- 
luisset cardinalium. In Gremonensi vero ecclesia quaedam muliercula Albitia 
nomine, contempto apostolo, mulieres in ecclesia tacere iubente, sa^pius in 
ambone populo adstante eadem autlioritate illorum docebat. Nonantulensem 
autem ecclesiam contra divin am sua* ea ipsa lege acephalam fecerant. Sic, 
sie illicita licentia ad sanctae ecclesiae totiusque regni confusionem eos per- 
duxit. Sed christianae religionis est diligenter audire et tota mente adtendere, 
quanta constantia sancti patres evangclicam apostolicamque doctrinam suis 
traditionibus intemeratam inviolatamque semper permanere satagant, et quam 
firma ratione sacre scripturae contraire contrariaque dictare ac praedicare pro- 
hibeant. Quare. qui divinae detrahunt disciplinae ac de quarto genere mona- 
chorum quaedam sanctis patribus nefandissima praesumptione audent prae- 
ponere, intelligant, quid Leo, sanctae ecclesiae columna, dicat ecclesiae. ,In 
his,' inquit, ,quae vel dubia fiierint, aut obscura, id noverimus sequendum, 
quod nee praeceptis evangelicis contra rium, nee decretis sanctorum patrum 
inveniatur adversum.* Ad hoc beatus Augustinus inter caetera: ,Satis,' inquit, 
,novarum inventores monentur sectarum, quod ea, quae in scripturis sacris 
non habentur, non praedicent, et ea, quae sub obscuritate sunt posita, in pro- 
patulo esse non aestiment, et maxime illi scripturae, cuius authoritate pia 
mater utitur ecclesia, advev.^a non sapiant.' Hieronynms: ,Nemo catholicus 
contra ecclesiae authoritatem, nemo sobrius contra rationabilem consuetudi- 
nem, nemo fidelis contra pietatis intelligentiam certare audeat, nee schisma- 
ticus, nee catholicus inveniatur.' Innocentius papa Victriceo episeopo inter* 
caetera ait ita: ,Propter eos, qui vel ignorantia vel desidia contemount ecx;le- 






112 1080 (Jani). 

« 

siasticam disciplinam et multa non praesumenda praesumunt, non nova prae- 
cepta aliqua imperämus, sed ea, quae per desidiam aliquonim neglecta sunt, 
ab Omnibus observari cupimus, quae tarnen apostolorum et patrum traditio- 
nibus sunt constituta; scriptum nanque est ad Thessalonicenses apostolo am- 
monente: State et teuete traditiones nostras, quas tradidi vobis sive per ver- 
bum, sive per epistolas/ Item Leo inter caetera: ,AdhunG enim finem omnem 
affectum nostrum curamque dirigimus, ut, quod ad unitatem concordiae et 
quod ad custodiam pertinet disciplinae, nulla dissensione violentur, nulla de- 
sidia negligantur; unde hortor, admoneo, ut, quae pie sunt ordinata salubri- 
terque disposita, nulla concertacione turbentur.' Unde in primo libro Codicis 
scriptum est ita: Jniuriam facit reverendissimae synodi iuditio, si quis semel 
iudicata recteque disposita revolvere contendit.* Quid ergo erit, quod domestici 
I. monachi in tantam devoluti sint insaniam, ut etiam ipsis sanctis patribus« 
scilicet Gregorio, Augustino, leronymo, simulque aliis, sibi quos adversos in- 
telligunt, nephandissimo ausu detrahentes, I. monachum extollendo, calum- 
niam innectere non metuant? Quorum doctrinara esse contemnendam praedi- 
cant, eo quod illos suae perversitati refutare^ atque H. regem suis sacratissimis 
privilegiis circumvallare ac defensare conspiciunt. Sed hi sanctissimi viri 
nobis in omnibus apostolica evangelicaque praecepta firmiter teuere, pie co- 
• lere, pura mente venerari suis decretis Documenta dederunt, quod etiam ipsis 

haereticis aditum ecclesiae propriis non dubitaverunt claudere corporibus. De 
quibus Nicolaus apostolicus inter caetera sie ait: ,Absit, inquam, ut scripta 
eorum quoraodo parvi pendenda ducamus, quorum videmus deo authore sanc- 
tam ecciesiam aut roseo cruore floridam, aut rosifluis sudoribus et salubribus 
eloquiis adornatam/ Quis ergo non videat hos sufflatores, cum orthodoxae 

^ fidei defensoribus ad versa sentiant, anhelare, ut haereticae pravitatis socii 

fiant; quicquid enim orthodoxae fidei contrarium habetur, diabolicum esse non 
dubitatur. Unde in libro Collationum unus de sanctis patribus, Serenus no- 
mine, testatus est ita: ,Nos,* inquit, ,testes sumus, qui audivimus apertissime 
demonem unum confitentem, sese impietates sacrilegi dogmatis, quod Arrius 
et Eunomius evomuerunt, edidisse. Sed quia ipsam haeresim, quam diabolus 
composuit, sancti patres divina gratia adiuvante, singulariter beatus Augusti- 
nus, de quo scriptum est ita: ,Tale est,' inquit, ,defensu suo subripere, quam 
clavam de manu Herculis tollere,' penitus debellaverant, cavendum est, ne 
iterum in humana terra repullulet, sicut Eutichiana haeresis a quodam mo- 
nacho initium sumpsit, uti in epistola Flaviani Constantinopolitani episcopi 
scriptum habetur: ,Ortus est,' inquit, ,hic talis morbus, qui utinam minime 

^ emersisset, qui habuit fontem prius unum monachum quendam, postea tarnen 

l et in alios manando plures invasit.' Quapropter in concilio canonice ordinato 

huic morbo, priusquam plures irrepat, obviam ire, religio christiana deposdt. 
Sed fortassis monachus ille fugitans litium est dicendo, patrem in ins 

^ vocari a filio legibus prohibitum esse. Quod in secundo libro Codicis contine- 

tur ita: ,Qui in potestate patris agit, ad versus eum experiri non potest; si 
^ igitur emancipatus es, venia edicti petita, hoc facere non prohiberis.' Sed ma- 
nifestum est, quod^ hie monachus in tanta crudelitate pater appellari nuUa- 
tenus potest. lam enim pridem H. regem non in legum benignitate, non pa- 
terno more, sed contra leges excommunicando, anathematizando, regno eins 
in omni dolo insidias faciendo, ipsi mortm contra humanae naturae modum 
parando emancipavit. Sic autem emancipatus filius, omni ambiguitate exclusa, 
patrem in iudicium, de iudicio in culleum vocare potest. Habetur enim in libro 



> ' 



f 

1080 (Juni). * 113 

Co(liG|i tale capittilnm: ,Si qüis parentk aüt filii ant omnioo aflfectioDis eius, 
quadfBDncapatione patricidii contioetar, fata praepara^rit, sive clam sive 
palam id fiierit enisus, poeoa parricidii puniatur, Deque gladio, neque ignibus, 
neque ulla solemni poena subiagetur, sed iosutus caleo cum cane et gallo galli- 
naceo et^ioea et vipera inter has ferales angustias comprehensos serpentnm 
contabemiis misoeatnr, et, ut regionis qualitas fuerit, vel in convidnom raare, 
vel in amnem proiiciatur, ut omni elementomm usu vivos carere indpiat, et 
ei coeltun superstiti, terra mortuo auferatur/ Qnis igitur haic legum inimiot 
hanc poenammerito, qui filio necem paruit, legibus addictam esse non censeatt 
Sed 0, qui iure iudicaturi estis huius monachi errorem, vos obsecro per 
misericordiam dei, qui vos speculatores gregis sui constituit, quatenus dignatie 
vestra animadvertat, qua lege, qua veneratione ad apostolicam pervenit sedem, 
Audiat ipse in vestro iuditio, quid sibi sanctus Benedictus in regula praece- 
perit sua dicens: ,Gum monachus habita secum deliberatione promiserit se 
omnia custodire et cuncta sibi imperata servare, tunc suscipiator in oongre* 
gatione, sdens se sub lege regulae constitutum, quod ei ex Üla die non liceat 
de monasterio exure, nee Collum excutere de subiugo regulae, quam sub tarn 
morosa deliberatione licuit excusare aut susdpere; res si quas habet, aut 
eroget prius pauperibus, aut facta solemniter donatione conferat monasterio» 
nihil sibi reseirans ex omnibus, quippe qui iam ex illa die nee proprii corporis 
potestatem sciat se habiturum/ Quid ergo super hac re iudices censebit aequi- 
tas vestra? Nonne iste, postquam illas literas minutas nummis insignitas esse 
perdidicit, iugum regulae, contra regulae disciplinam collo protinus excossit et 
ad quartum genus monachorum, quod beato Benedicto attestante Sarabatis 
est deterius, se contulit et, cui cum sit proprii corporis interdicta potestas, ^ 

todus mundi est amplexus iudicium? luste ergo iudicate filii hominum de tam ^'* 

facinoroso homine, qui nihil aut modicum monasterio tribuens, sibi totam sub- 
stantiam ecclesiae beati Petri subripuit. Ananias autem pauca de proprii agri 
pretio sibi retinuit, parum, ut divina testatur scriptura, in hoc peccatum, qui 
cum coniuge non ad peccati mensuram propter hoc puniri promemit, sed ut 
poena eorum hunc monachum sectatoresque illius ab ecdesiastioae substantiae 
sacrilega rapina prohiberet. Unde ipse Benedictus, regulae eins magister, ita 
ait: ,Meminisse oportet, ne mortem, quam hi pertulemnt in corpore, qui frau- 
dem de ecclesiasticis fecerint rebus, patiantur in anima/ Sed quid tandem 
erit, quod nullius authoritatis terror hunc compescere valet, quin in homiddium 
et periurium tam iniuste comparatam dispenset pecuniam. Audiat tarnen bea- 
tum Bieronymum in libello adversus Vigilantium haereticmn scripto: «Mona- 
chus/ inquit, ,non doctoris habet, sed plangentis officium, qui vel se vel mun- 
dumlugeatetdomini pavidus praestoletur adventum, quisciens imbedllitatem 
suam et vas fragile, quod portat, timeat offendere, ne impingat et corruat 
atque frangatar; etintantum castigator sui sit, ut etiam, quae tuta sunt, per- 
timescat/ At vero, eoclesiasticae disdplinae contemptor pernidosissime, nolli 
dubium est, te, monachica palliatum veste, subdole ad apostolicam sedem sub- 
repere operam dedisse. Audi ergo, quid in libro, qui titulatur Summum bomuD, 
scriptum sit tibi: ,Siquis,' inquit, ,adhoc conversionem sanctitatis praetendit» 
nt aliisquandoque praeesse desideret, iste non disdpulus Christi, sed diabo- 
lioae pravitatis sectator existit' Ineodem: ,Via sine offendiculo vita monachi, 
sine cupiditatis et timoris impedkiento/ Respice demum igitur et ab armisf 
discede, legum authoritate, si potes, causam tuam defiBnde. Audi iterum, quod 
scriptum est: ,Sola dilectione discemuntur filii dei et filii diaboli/ Unde beatus 

Flek«r Fonchimgtn. IV. 8 



% 



l *• 



114 • 1080 (Juni) 

Poülus apostolos dicit: ,Sequimini pacem et sanctimoniam, sine qua nemo 
yidebit detuu/ Quare legnin consilium aniploctere, contra qtias durum #rt tibi 
calcitrare. Nam divinitus scriptum est ita: ,Q(ii avertit aurem suam, ne au- 
diät legem, oratio eius erlt execrabilis/ Quapropter autte oportet in ecclesia, 
quae uon recipit scissuram ullam, mandatis legibusque dei manifeste parere, 
aut haereticae pravitatis sectatorem evidenter iudicari. Sedinquis: ,Ego qui- 
dem pro sanctae ecclesiae defensione pugno, quae vastatur, impugnatur, undi- 
que turbatur/ Verum respondetur tibi, quod tu hunc ignem ipse accendisti, 
hünc itaque ad extinguendum non aquani, sed multiplicem ignem apportas, 
sine intermissione addis facem igni, ignem igne extinguere natura negat. Audi 
itaque beatum Augustinum adversus te leges introducentem mundanas: ,Le- 
gantur,* inquit, ,]eges, manifeste ubi praeceperunt imperatores: Ei^, qui prae- 
ter ecclesiae catholicae communionem usurpant sibi nomen christianum, nee 
volunt in pace colerc pacis authorem, nihil nomine ecclesiae audeant possidere. 
Quid tu ergo in apostolorum principis sedes sede, qui pro praedicatione gla- 
dium ad percutiendum evaginandum manu tenes? Accipe tandem sententiam, 
quam tibi mandat beatus Gregorius, cuius sine actu nomen geris; ait enim in 
epistola lohanni priine* lustiniana missa sie inter caetera: ,Haec enim oon- 
sona sanctis patribus diffinitione sancimus, ut qui nescit obedire canonibus, 
aec sacris adniinistrare vel communionem capere sit dignus altaribus/ Sed 
quid dicam pro huius tali viri defensione? Nimis caute, ut aestiroant, oppo- 
Dunt mihi hi, qui vocantur Paterini, dicentes, beatum Gregorium primo mo- 
nachum, post sanctae Romanae ecclesiae diaconum cardinalem fuisse, ad ulti- 
mum apostolici pontificatus inf\ila dignissime decoratum. Quibusergo eiusdem 
beati viri ordinationem legendo in ipso vitae suae^ libro, ab illius inquam 
verbis respondendum esse opinor. Scriptum enim in hunc modum habetur: 
,Denique cernens Benedictus venerabilis pontifex, Gregorium virtutum gradi- 
bus ad alta conscendere, violenter eum a quiete sui monasterii abstrahens, 
eoclesiastid ordinis officio ^ublimavit, levitamque septimum ad auum adiuto- 
riumxonsecravit.* Intellectum quippe est, qualiter sanctae Ronmnae ecclesiae 
pontifex Benedictus beatum Gregorium Galcedonensis concilii decreto suaque 
q)iscopali licentia violenter de suo traxit monasterio, cui alioquin contra Be- 
oedicti patris regulam nulla inde patefaceret exituro via. Nam in Galcedoaeosi 
ooncilio huiuscemodi capitulum habetur: ,Placuit, ut n^c monasterium, nee mo- 
nasterii domus sine consensu episcopi aedificetur; monachos autem snbiectos 
episcopis sm's esse et intentos tantum ieiunio et orationi; in locis, quibus re- 
nuntiaverunt saeculo, permanentes, nee ecclesiasdcis nee saecularibus rebus 
conmiunicent,necimportunitateminferredebeant, desertis propriis monasteriis, 
nisi forte quaesiti foerint propter causam necessariam civitatis episcopi; si 
quis contra hoc fecerit, communione privetur.* Ad hoc autem, ut Syridus 
apostolicus in suis asserit decretis, talis debet esse monachus, qui de mona- 
sterio, irahendus est suo, quem morum gravitas et vitae ac fidei institutio 
sancta commendet, sicut beati Grcgorii testatur ordinatio. At vero I. mo- 
naohus ultro se obtulit non quaerenti, omnique ambiguitate secluaa extra mo- 
nasterium importunitatem fecit. Unde manifestissime ex Galcedoncnsi concilio 
[exjcommunicatus es^se convincitur. Quid ergo erit, quod tot sanctorum pa- 
trum concilio contempto, excommunicatus ad apostolicam venit sedem. Audbtt 
itaque, quod in Cartaginiensi condlio scriptiOD sif de talibus: ,Si quis excoro- 
municationis tempore ante audientiam conununicare praesumpserit, ipse se 
imperpetuum daranavit.* Haec vero beatus Gregorius secntus, hunc anathe- 



108u (Joni). 115 

matv aalcdicdone damuavit dicens: ,CuDCtas vero persoDas, qnas veneranda 

ooDcBhK scilicet Nicenuin, CoostantinopoIitaDum, Epkesinum, Galcidonense 

respnunt, respuo; et quas venerantur, ainplector; quia aoiversali sant oon- 

sensu oonstitnta, se et noD illa destruit, quisqois praesuniit aat solvere, quos 

religant, aut ligare, quos solvnnt; quisquis ergo contra hoc facit, anathema 

sitz Intelligat igitnr omnis ecclesia, quod^ hie monachas, Galcedonensis oon- 

cilii sententia apertissime excommunicatus, se ipsum solvit, ac popoias Ro* 

manns, suo more nammomin canones secutas, ad apostolicum eum sedis apicem 

provexit. Qais ergo dnbitat, hunc cum ordinatoribus suis manifestissime 6re-r. 

goriani anathematis inaledictione esse perculsum? ' 

Quid plura? Saxones, qui in sacro baptismate fidem accipiendo manum 

veritati dedistis, adestote, auscultate, mecuuique inconunodum ac periculam 

Testrum cogwneite. Attendite, quaeso, quod leges, quas piissimi imperatores 

pro vestra vestrorumque filioruin ac totius Christianitatis salva salvatione 

condiderant, unius monachi pertinacia solvere ac delere laboiat. Nam t^s- 

latores omnes homincs. queraque pro sua suorumque utilitate, Jeges intelligere 

volunt. Unde in primo libro Codicis scriptum est: ,Leges sacradssimae, quae 

constringnntvitas omnium, abomnibus intelligi debent, ut universi, prescripto 

earum manifestius cognito, vel inhibita declinent, vel pennissa sectentur/ Inde 

opere pretium est curiose intendere, quam firma censura vobis omnibusqne 

Ghristianis propriae haereditatis possessionom illaesam permanere veliot. 

Scriptum enim est in libro Institutionum ita: ,Oronis haereditas aut testa- 

mento, aut successione ab intestato, aut tacito pacto transit ad haeredem/ In 

eodem : ,Intestatonim autem haereditates ex lege Duodecim Tabularum primum 

ad suos haeredes perCinent; sui auteizi; haeredes aestimantur, qui in potestate 

morientis patris fueriut, velutifilius, filia, nepos, neptisetdeinceps/ In eodem: 

,Sui^ autem etiam ignorantes fiunt haeredes, et statim morte parentis quasi 

continuatur dominium/ In eodem: ,Cuius^ ergo haeredes facti sitis, sive cuins 

bonorum possessionem petieritis, omnes res ad vos transeunt.' In tertio libro 

Codicis itar.fParentibus arbitrium dividendae haereditatis in liberos adimeu'- 

dum non est* Item in libro Institutionum principalibus constitutionibus pro- 

spicitur, ue cui longa et indubitata possessio auferri debeat. In sexto libro 

Codicis inter caetera sie scriptum est: , Auferri tibi, quod iure quaesitum est, 

non potest/ Sed prudentiam vestram, Saxones liquido expedit scire, legisla- 

toris religionem omnes his sacratissimis legibus subiugasse gentes, ut, quod 

aliis literarum subministrat lectio, id aliis per usum et consuetudinem prompte 

reddat memoria. Unde fit, ut consuetudo, quam legislator commendat, legum 

vicem in iudiciali amplectatur causa. Nam in octavo libro Codicis scriptum 

habetur: «Consuetudinis ususque longaevi non vilis authoritas est' In eodem: 

«Leges quoque ipsas autiquitus probata et conservata tenaciter consuetudo 

imiCatur et obtinet; et quod oflßciis, curiis, civitatibus, principibus vel collegiis 

praestitum fuisse cognoscitur, perpetuae legis vicem obtinere statuimüs.* Quare, 

Saxones, aequanimitas vestra intelligat, quam benigno favore vobis vestrisque 

haeredibus sicut caeteris gentibus legislator ius vestrum, vel ipsis legibus oon- 

sentaneum, observare constituit. Verum ut haec omnia divinae legis sancdone 

corroborata esse cognoscatis, beati Gregorii sententiam adtendite, qui in epi- 

stob Pbocae imperatori missa inter caetera sie ait: ,Redeat cunctis in rebus 

prosperis secura possessio, ut sine timore habere se gaudeant quae non sunt 

ab eis fraudibus acquisita.* Quorsum haec Saxones! Nonne hac eadem legnm 

authoritate Henrico regi inviolabiliter regnum stabilitum esse oomprobatur? 

8« 



# 



116 1080 (Juni). 

Estne inter mortales, qai habitant terram, homo aliquis tarn inscias, tarn he- 
bes, tarn imprudens, täm expers rationis, tarn demens, coi cogitare autr4Ü8 sit 
credere, intäntum regem licere fieri, quod caiquam privato homini legumsanc- 
tione fieri proUbetur, aut almi legislatoris perspicacem providentiam tarn longe 
a ratione fuisse, ut se suosque haeredes ac posteros reges a tanto legam be- 
neficio exclosos esse volaisset? Audite ergo et videte Gonatantinum impera- 
torem in septimo libro Codicis mandantem : ,Nemo/ inquit, ,ambigit, posses- 
sionis dnplicem esse rationem, aliam, quae iure ccnsistit, aliam quae corpore, 
^utratnqne ita demum esse legitinaam, cum omni adversariorum silentio et taci- 
turnitate firmetur.' Quid igitur? Nonne Henricus rex iure et corpore possidet 
regnum, ouius legitima possessio iustissimum haboit initium, ut avi eius C. 
imperätoris divae memoriae alta paxregniettranquilla testatur, qui cum ipsa 
benedictione apostolica, qua regnum accepit, H. filio suo beatae memoriae 
successionem eins reliquit. Tandem paterna legitima successione cum eadem 
apostolica benedictione ad Henricum regem pervenit. Quicumbonae fidei pos- 
sessor regni ex tarn iusto existat initio, insuper cum ab bis tribus personis 
tarn idoneis tarn magnifice opinionis in possidendo regnum sine controversia, 
sine omni litis interpellatione, ut leges volunt, legibus patenter satisfactum 
esse cognoscatnr, videntur manifeste adversus vos, Saxones, leges ipse con- 
qnaeri, quod unias monachi vesaniam sequentes, contra divinas et humanas 
leges, contra ins gentium, contra ins civile, contra bonos mores, contra hu- 
manae vitae omnem aequitatem armata vi regni invasionem fecistis. Nam in 
sexti libri constitutionibus habetur ita: ,Longi temporis praescriptio bis, qui 
bona fide coeptam possessionem, nee interruptam inquietudine litis tenuerunt, 
patrocinari solet/ Et item inter caeteras: ,Diuturnitate possessionis partam 
securitatem maleficium alterius turbare nonpotest' Intellexistis igitur, quanta 
fraude extremae monaohus dementiae contra leges, pro vobis ipsis conditas, 
violenter contendere vobis persuasit? Nempe cum in iudicio diuturnam regni 
possessionem nullatenus inquietare possetis, armis eam iusto possessori tur- 
batis. Abolitis enim legibus, none parum vivere a brutis animalibus redargui- 
mur? Quorum cum par vita sit, nullum est superius, nee in pascuis pascendo 
proprium obtinet looum. Sedcumsitis, Saxones, prudentes viri, rationis amici, 
non est tutum committere vos nautae, qui portum c£^ere navigando sine remis 

contendere ^ Quis enim ab insania eius non abhorreat, qui sine 

legibus contra legem praedicat, imperatores et reges progenitos a se haeredes 
regni habere non posse? Consules olim non poterant, sed imperatoribus et 
regibus haec semper licentia fuit. Ut de multis pauca commemorera, Octavia- 
nus Caesar, quiTyberiumprivignumsuum regni haeredem constituit, poteratne 
fiiium constituere, si filium haberet? Quid! Tyberius, .g^ui cum filii sui Drusi 
filium regni haeredem habere voluisset, Caium Caligulftiu fratris sui filium er- 
rando haeredem instituit. ünde losephus in historia refert dicens: ,Tyberius 
autem, Mi vidit Caium, tunc primum intellexit maiestatis supernae potentiam 
et quod non sit in hominum potestate, de imperii constitutione decernere.* 
Attendite itaque, Saxones» quam manifeste declaratum sit^ in I. monachi et 
vestra potestate non esse de regno, H. regi divinitus dato, decernere. Quo- 
circa divino nutu regnorum ordinationem fieri, nulli dubium esse constat. Sed 
ut ad incoepta redeam, quis nescit, Constautinum imperatorem regna^flliis 
testamento divisa reliquisse. Gratianus autem, qui Theodosium regni consor- 
tem fecerat, poteratne filium, si haberet, regni haeredem fac[ere]? Utantiqnis 
omissis ad nostros veniam, legitur, ad Carolum regni gubernaculum pro sanct^e 



frjf 



1080 (Juni). 1 17 

Rom^Bne ecciesiae totinsqne Italiae defensione delätain, qni hostem Italia ez- 
pulit, r^gnum post ifoortem filio sao in pace reliquit. Qui ante obitum sntim 
inter filios regnum divisit, qaibus antem pro diyisione regni non fraternie dis- 
sidentibus, apostolicus pacem reforinare per nandos suos studiose curavit, 
qnatinus apostolicam sedem pacis, non belli auctorem semper esse dokere 
monstraret. Deinde aliquanto tempore devolntö, iteram pro defensione Italiae 
summa renim mandata Othoni cognoscitor. Nam in gestis illius ita scriptum 
reperitur: ,Tempore igitar, quo piissimns rex Otto Romae unctionem suscepit 
imperii, residente in synodo et universali papa domino loanne eta* Huic vero 
dispensatione divina in regno filius, filio nepos successit. At tandem bis in 
regno fatali sorte consumtis, eadem divina ordinatione imperii dignitas ad H. 
regis parentes et ad ipsum devoluta comprobatur. Sed quis unquam impera- 
torum pro Italiae defensione maiori honore, maiori gloria,.maiori laude dignus 
habetur, quam Henrici regis genitores cum ipso, quorum potentia et metu nee 
aliquis in Italia, ut ita dicam, ausus apparere fuerat hostis, nisi I. monaohus, 
hostis legum, hostis pacis, totius Christianitatis hostis, aut quem ipse contra 
imperii maiestatem subdole favendo nutrierat. Audistis igitur, Saxones, legi- 
bus consuetudineque legibus consona H. regem iustissimum regni esse posses- 
sorem. Sed prudentiae vestrae intentio in hac parte irrepraehensibiUs esse 
cognoscitur, quod per huius os monachi beatrum Petrum apostolum loqui pu- 
tastis. Atvero, ut huius rei veritatem compraehendere possitis, intelligentiam 
vestram aequo animo pro communi omnium vestrum utilitate oro adesse. No- 
tum quippe omnibus vobis esse non dubitatur, quod I. monachus summa pro- 
caciiate^^ ad suum iuditium saepius H. regem vocavit; sed incognitum aequa- 
nimitati vestrae penitus aestimatur, quod caliiditate iniqua et dolosa, unde P^ 

eum accusare potuisset, vestigaudo argumenta quaesivit^^; quod quia nuUus 
usqne in hunc diem episcopus in sua ecclesia fecisse cognoscitur, noveritis 
proculdubio, I. monachum huiusce novae etiam depravationis contra divinae 
disdplinae dcgmata authorem extitisse. Audite ergo beatum Augustinum in 
libro de verbis domini vehementer talia prohibentem: ,Ammonet,* inquit, ,no8 
dominus lesus Christus non negligere invicem peccata nostra, non quaerendo, 
quod repraehendas, sed videndo**, quid corrigas.* Monuit itaqüe beatus Au- 
gustinus L monachum in propria cognoscere vita, quod repraehendat in aliena. 
Sed quis ferat pastorem investigando, qua occasione ovibus Christi, quibus in 
omnibus prodesse debet, perverse modo nocere valeat. Demum H. rex ad 
hone, in mira et inaudita humihtate spiritualem aestimans patrem, venit. Ib^ 
ut fama est, coram cunctis, qui aderant, I. monachus de animae regis salute, 
clam et in occulto de subreptione regni morteque suaacfiliorum eins in summo 
dolo et fraude perditissima tractavit. Ad hoc pro fide, quam deo et beato 
Petro iuste et religiöse servare videmini, attendite, quantum istius monachi 
facta beati Petri doctrinae aestimentur contraria. Nam in prima epistola sna 
inter caetera Apostolus sie ait: ,Non configurati prioribus ignorantiae vestrae 
desideriis, sed secundum eum, qui vos sanctos vocavit, sicut scriptum est: 
Sanoti estote, quomodo ego sanctus sum, deponentes igitur onmem malitiam 
et omne dolnm et simulationem et invidias et omnes detractationes/ 

, ;,iQmd ergo? Nonne simulatio, quam I. monachus in causa regis habuit, in 
v«rUs darius luoe patet onmibus? Estne aliquis, qui tam flebilem pertorba- * 

tionem regni dolo I. monachi factam esse negare possit, adversus quem se- 
cundnm lob terra clamat et cum ipsa suld eins deflent? Gregorius: ,Terra 
etenim contra possessorem suum clamat, quando .contra pastorem suum iuste 



» 



Hg ioeo(jiiiii). 

ecelesia murmurat, cains etiam solci deflent, si corda audieDtiiim, qnas prae- 
cedentium sunt patrum praedicationis voce et rigore iovedloms exarata, vident 
aliquid, quo IngeaDt de vita pastoris. At vero de huias pastoris vita, qui tot 
lugentes, tot plangentes, tot fecit dolentes, qnis non lageat? qois non plangat? 
quis non doleat? Qui vestrae etiam, praesules piissimi, religiosae ^äsitationi, 
quam beatus lacobos commendat apostolus, plares popillos etviduas fecit, abi 
qnaerat^ iudices, nisi apud vestrae mansuetudinis audientiam? Quid? I. ino- 
^achns, ordinato prius duce acieque in dolo, quem bealas interdicit Petrus, ad 
iovasionem regni instmcta, Romam rediit, concilimnoollegit, regem, qnemiam 
hostis pertioada eias impugnabat, itemm ad iuditium vocavit. Audiatur igitur 
in vestrae dktrictionis iuditio, iudices, ipsius monachi iuditium. Audiantar 
tamdem et H. regis advocati, quos ipse monachos in suo contempsit andire 
iuditio. Foelix apustolicus, vir magnae sanctitatis: ,NaI]um,' inquit, ,iuditium, 
non ordinabiliter habitum, teneatur.' Pdstuletne igitur synodalis ordo, iudices, 
H. regem ad eius venire iuditimn, cuins dolo hostem armatum adversum se in 
regni possessione habebat? lustissima in hac demum controversia H. regis 
advocati accusatores expostulant legitimos. Telesphoms apostolicus: ,Acca- 
satori omnino non crediderimus, qui absente adversario causam suggesserit 
ante utrinsqne partis iustam discussionem; nee hi, qui non sunt idonei, susci- 
piantur ad accusationem; hirero, qui cum inimicis morantur. nit qui snspecti 
habentur, non recipiantur/ Eleutherius apostolicus: ,InJuciae non modicae 
ad adquirendum dandae sunt, ne aliquid propere agi a quacuiique parte vi- 
deatur; nihil tarnen absque legitimo et idoneo accusatore fiat; nam si leges 
saeculf accusatores requirunt, quanto magis ecclesiasticae regulae?' Foelix 
papa: ,Personae,* inquit, ,accusantium tales esse debent, quaruin fides, con- 
versatio et vita probabilis et absque repraehensione sit, et quae omni careat 
suspectione.' Ad hoc inquiunt Paterini, adversus potentiam regis accusatores 
haben non potuisse. Frenetica turba poterat. I. monachus Rudolfum^^ ducem 
cum legionibus et cum omni Saxonum gente adversus regem habere, accusa- 
toris idoneam personam habere non poterat. Vere in tanto dolo falso fictoque 
crimine habere nuUum poterat accusatorem; accusator enun proculdubio leges 
pertinuit. Cui Fabianus apostolicus, vir unicae sanctitatis, niinatur dicens: 
,Qui non probaverit, quod obiicit, poenam, quam intulerit, ipse patiatur.* Le- 
gislator in libro Digestorum ita: ,Qui crimen intendit, non impunitam fore 
noverit licentiam mentiendi, cum calumniantes ad vindictam poscat similitado 
supplicii.* Audiat et beati Nicolai, sanctae Romanae ecclesiae poutificis, mag- 
nifici viri sententiam dicentis: ,Quem praesentialiter nemoaccusat, inter dam- 
natos habere non possumus, nee debemus.* Item ipse: ,Qm nullum patitur 
accusatorem, nullo merito sustineat omnino suae integritatis dispendium.* 
Quid igitur, iudices, erit, quod I. monachus taiita sanctorum patrum authori- 
täte coBtempta contra H. regem, ut perderet regnum, sententiam dedit. Nam 
evidenter patet, ipsum in iuditio suo accusatorem, testem et iudicem fiiisse, 
quod Fabianus sanctissimuapapa proliibet dicens: ,Nul]us unquam praesumat 
accusator simul esse et iudex et testis.' Ad hoc Calystus, sanctae Romanae 
sedis sanctissimus antistes, inter caetera sie ait: ,Si qui, quod absit, ecdesia- 
sticam sollicitudinem vigoremque negligunt, perduntque desidia disciplinanii et 
animabUB fidelium profecto nocent; hi vero in nullius accusatione sunt reoi- 
piendi, nee eorum vel anathematum vox ulli^^ nocere aut accusare potest' 
Gregorius: «ludicare de subditis' digpe nequeunt, qui in snbditorum causis aut 
8ua vel odia vel gratiam sequuntür/. Item Eleutherius papa: ,Caveant etiam 



1080 (Juni). 1X9 

iudices ecclesiae, m absente eo, caias causa Ventilator, sentenäam proferant, 
quia^^ irrita erit/ Eoaristus p^pa: ,Nos/ inquit, (bomaDi et peccatores ho- 
mioes, quibos iuoognita sunt iudicia dei occulta, hoc praecavereetnnllum ante 
yeram iustamque probationem iudicare aut damnare debemus/ Gregorios: 
,Qai calamniam illatam non probat, poenam debet incorrere.' At vero ex 
utraque lege fit rens, qui qood obiicit, probare non potest. Nam in ipsa de- 
fectione probationis continuo accasatas liberatur. Accusator autem ex utrios- 
que legis moderamine noxalis poenae sit rens et infamis. Unde Felix papa 
ait: ,Infamis persona neQ procurator potest esse, nee cognitor/ Quis ergo dn- 
bitet, H. regem esse, quem beatus Petrus apostolus commendat dicens: ,Sub- 
iecti estote omni humanae creaturae propter deum, sive regi quasi praecellenti, 
sive ducibus tanquam ab eo missis ad vindictam malorum, laudem vero bo- 
norum/ Et item: ,Omnes honorate et fraternitatem diligite, deum timete, re- 
gem honorificate/ Moveat ergo, iudioes, censurae vestrae examen istins mo- 
nachi iniquitas, qui, quem beatus apostolus commendat, ipse contra apostolum 
in suo iuditio damnat, qui etiam todus regni iacommodum in suam gloriam 
ponit, de quo deus per Prophe tarn dicit: ,Mortificabant animas, quae nonmo- 
rinntur, et vivificabant animas, quae neu vivunt/ Gregorius: ,Non morientem 
quippe mortificat, qui iustum damnat, et non victurum vivificare nititur, qui 
reum a supplicio solvere contendit/^^ Quid ergo Romanus populus peccavit 
in hunc monachum, qui eum victurum sed pretio emptum ad »Stigias mandat 
umbras talesque martyres appellat, vere martyres, quos Tartarei ministri pretio 
emptos pro pretio reddere nesciunt. Unde beatus Gregorius dioit: ,Nemo 
quippe amplius in ecclesia nocet, quam qui perverse agens nomeu et ordinem 
•auctitatis habet* Et item: , In exemplum culpa vehementer extendituT, quando 
pro reverentia ordinis peccator houoratur/ Romulae urbis popule attende, 
quid idem pater Gregorius iterum de tuo papa, quem pro deo causa nummo- 
rum colis, dicat: .Scire,' inquit, ,praelati debent, quod^^ si perversa unquam 
perpetrant, tot mortibus digni sunt, quot ad subditos suos perditionis exempla 
transmittunt' De te autem scriptum est ita: ,Superatur homo ab avaritia, 
quando propter cupiditatem nummorum membris diaboli impendit reverentiam 
honoris; cum hoc facit; fit idolonim cultor/ Nee te iustificari confidas, quod, 
qui te decipit, in apostolica sede sedet Quaero igitur a te: Estne usquam 
melior, estne altior, estne gloriosior, estne sanctior sedes coelo, quae angelo 
peooanti nihil profuit, nihil praesidii praestitit, euinque post peceatum nulla- 
tenos retinere potuit? Unde Apostolus ait: ,Si naturalibus ramis deus non 
pepei'dt, ne forte et tibi non parcat/ Taceam ne, quod idem monachusB. du- 
cem cum sequacibus suis in anima et corpore mortificavit, quem manifestissime 
in periurium et homicidium propra domini perduxit. Audiatur igitur, quid 
beatus Gregorius in epistola ad Regaieth regem Gothorum missa de re sen- 
tiat ista, ubi Sedecbiam regem filiorum Israel introducit, cui per prophetam 
minatur deus, eo quod falsavit iuramentum, quod fecit Nabuchodönosor regi 
Babiloniae: ,Vivo ego,* dicit dominus, ,quoniam qnivis^^ fedt inritum iura- 
mentum et solvit pactum, quod habebat cum regd Babilonis, in medio Babi- 
lonis morietur/ Ex quo disdmus, etiam inter hostes servandam fidem esse. 
Nee cobsiderandum est cui, sed per quem iuraverit. Multo enim fidelior in- 
ventus est ille, qui propter nomen dei tibi credidit et deceptus est, quam ille, 
qui per occasionem divinae mäiestatis hosti vel aiAico molitus est liifiidias« 
Quid phira? Sedechias autem de gente sua ductus est vinctus dum filüs in 
Rebbatha, ut legitur; ibi Nabuchodönosor punivit^^ eum propter iuramentum. 



^. 



■i 






I' 



120 1080 (Jimi). 

qud sibi falsaf erat. ' In hoc igitar mdicio paganissimi regis pensandom est, 
^* indices, qaid sancire debeat de bis severitas vestra« qu^juduistiaDissimo regi 

iaramentnm falsaverant eique per insidias bellum intni^nt. Verum primo 
omnium, iadices, in vestri sanctissimi iuditii examine considerandom est, quid 
praecipae censendom sit de illo, qui homines legom ignaros de fide, de pace, 
de concordia, de benevolentia in iram, in odium, in periurinm, in homiddiam 
proprii domini suae praedicationis perversitate propulit snaqne pecunia a fide 
seduxlt. Quid igitur moratur, iudices, sanctitudo veatra dare sentendam in 
tarn nocentem hominem, cnius iniqua sententia nunqnam innooentibus peperdt 
. Tiris. Credo, qood pradentia vestra legislatoris prius expectat audire senten- 
tiam. Itaquetii libro Codicis primo audiatur, quod scriptum est: ,Eum, qui- 
conque senrum seu ingenuum invitum, seu suasione plectenda, ex cultn chri- 
stianae religionis in nefandam sectam ritumve transduxerit, cain dispendio 
fortunarum capite puniendum esse censenins/ Quid ergo, iudices; sancti patres 
sentiunt idem. Audiat charitas vestra beatum Petrum in epistola sua prima 
dicentem: ,Nemo vestrum patiatur quasi homicida aut für aut maledicos aut 
^ alienorum appetitor; pasdte qui in vobis est gregem dei, providentes non co- 

acti, sed spontanee secundom deum.' Quid ergo sentiendum est in bis verbis 
apostoli dicentis: ,Nemo vestrum patiatur quasi homicida,* quibus apertissime 
ad pastores loquitur, nisi ut nuUus eorum homicidium perpetret quo I si fecerit, 
nt homicida patiatur; nee eum apostolus excusat^^ aut libcrat; alioquin pro- 
phetae dicds contrarius existeret. Neque enim sanae fidei est credere, aposto- 
lum prophetae contraria sentire, aut caeteros sanctos patres a doctriqa. eorum 
deviare. Quid igitur Propheta ait: ,Vivificabant animas, quae non vivunt' 
Gregorius: ,Non victurum vivificare nititur, qui reum a supplido [solvere], 
contendit/ Igitur beatus apostolus voce consona sententiae prophetae adfir- 
mare videtur, ut si homicidium fecerit pastor, ut homicida patiatur. Scriptum 
est enim: ,Praedicator, postquam errat in ecclesia, non debet permanere in 
pristina dignitate, sed repellendus est foras et conculcandus est ab omnibus/ 
Sed quis unquam credat, huiusmodi sententiam pertinere nisi I. monacho suis- 
que sequadbus, quos sancti patres haereticos appellant, extra ecclesiam fieri 
iubent Nam nee caligo erroris illius beatorum praesulum virtutes aut religio- 
nem abbatum vel monachorum, quorum doctrina et merito Status sanctae su- 
stinetur ecciesiae, obfuscare potest. Quid ultra vestra expectat saoetio, iu- 
dices? Nonne thronicatio ipsius monachi totius turbationis huius est causa? 
Et idcirco tota Christiana religio est confusa, ex quo illum habuit custodfim« 
Verum ideo abominabilis magis debet esse omnibus, quod incipiens peccare 
conrudimenta in elementis non posuit, sed confestim ad ecciesiasticae pecuniae 
furtnni rapinamqne sacrilegam prorupit, nee minus quam quod male acquisivit, 
^ detenns ezpendit Hunc tamen talem vinun sola praedicatione sua dementiae 

* auditores laudant, magnificant, non attendentes iumenlum Balaam ex Bosor, 
quod olim hnmana voce loquens peccatum prophetae prohibuit, ut beatus Pe- 
trus apostolus in epistola secunda sua perhibet dioens: ,Subiugale mutum. 
animal, hominis voce loquens, prophetae prohibuit insipientiam/ Nonne ergo 
maioris dignitatis brutum animal est habendum, prohibens hominem peccare, 
quam hie monaehus, qui horaines ad peccatum instigat? ,Tamen,' ut beatos 
Augustinus didt, ,quiaipBum animal post sermonem stupidum remansit, nemo 
querit asininia consilia/ Nonne et I. monaehus seroper fuit in stupore, qui 
aedificati^mem animarum, quam sancti patres in praedicatione habuerunt, ipse 
in oocasbne gladii habet? Nam in epistola beati Gregorii, ineomparabilis viri. 



./«'.■ 



\ ' ' • • • . • 

1080 (Jdiü). . 121* 

BniDihildae regioae miflsa* liqoido patet, qtianta soUicitudine idem pontifex 
Theopertum et Theodericam reges Franconim, apud apostolicam sedem accu- 
satos, praedicaodo, castigando, monendo animae perduxit. Nee minus Theo- 
dosiuni imperatorem, cuius iussione in Thessalonia civitate pro quadam vin- 
dicta trucidata legitur magna multitodo hominum, (mm nocentibus innocentes, 
beatus Ambrosius ad ecclesiani vocavit, poenitentiam indixit, eumque in anima 
et corpore salvare curavit. 

At vero fautores istius moriachi nonne oculos cordis coecos habere evi- 
denter videntur, ut patet in his, quod de ultramontanis partibus non ante mul- 
tom tempns miseront^^ quendam ad defensionem istius monachi, diversis in- 
structum sententiis, quem apostaticns habitüs non oratorem, sed erratorem 
esse demonstravit. In linguae vero procacitate multum fidens, sed sententia- 
rum suarum, ut ego ipse cognovi, nulluni babuit intellectuin. Miserunt ergo 
ludaei non ab Hierosolymis hunc apostatam, ut haereticorum detegeret erro- 
rem? Quae poena huic apostatae pro Corona et barbae remersiono satis sup- 
pliciipotestafferre? Quoprogredis apostata? Sententiam, qua Apostolusdicit: 
,Omnis anima sublimioribüs potestatibus subdita sit, non est enim potestas 
nisi a deo,* cognosces non I. raonacho, sed H. regi pertinere. Audi igitur bea- 
tum Augustinum in libro de verbis domini dicentem: ,Nunquid in superbiam 
nos erigimus, aut dicimus vobis, ut adversus potestates, a deo ordinatas, con- 
temptores sitis? Non hoc dicimus.* Ipse dicit Apostolus: »Omnis anima po- 
testatibus sublimioribüs subdita sit/ Ipsos humanarum renim gradus adver- 
tite. Si aliquid iusserit curator, nonne faciendum est? Si tamen contra pro- 
cons'ulem iübeat, non utique contemnis potestatem, sed eligis maiori servire. 
Rursum si aliquid ipse proconsul iubeat et aliud Imperator, nunquid dubitatur? 
Dlo contempto imperatori serviendum est. Audi iterum Apostolum dicentem: 
,Onmibus potestatibus sublimioribüs subiecti estote; non enim potestas est 
nisi a deo/ Et item: ,Qui enim audientes legem peccant, inexcusabiies sunt; 
nam qui principantur, non sunt timori bonis, sed malis.* Ambrosius: »Wncipes 
hos dicunt reges, qui propter corrigendam vitam et prohibenda adversa crean- 
tur; dei enim habent imaginem, ut sub uno sint caeteri.* Item ideo dicit apo- 
stolus subiectionem praestare regibus, per quam sciant non se esse iiberos, 
sed sub potestate agere, quae ex deo est, id [est] sub principe suo, qui vicem 
dei agit. Item idem apostata de moralibus inducit aliam sententiam, quasi, ut 
ipse potavit, causaeregi contrariam, ubi legitur: ,Numquid irritum facis iudi- 
tium meum et condemnabis me, ut tu iustificeris/ Gregorius: ,Quisquis contra 
flagella semetipsum defendere nititur, flagellantis iuditium evacuare nititur.' 
Hoc ita voluit apostata, ut H. regem pati sine repulsione oporteret, sibi et 
regno inlata. Quo diversus abis, apostata? Poteritne H. rex tuam tuonunqae 
impugnationem evadere, si beatum Paulum apostolum suae causae habuerit 
authoritatem? Nonne iubente Anania apostolus percussus repercussit? lUe 
percussit alapa, apostolus lingua dicens: ,Percutiat te deus, paries dealbate/ 
Quid igitur apostata? Nonne Hellas in veteri testamento duos occidit quin- 
quagenarios impetrato igne de coelo, Helisaeus pueros pro vindicta? Quid tu 
apostata, si vindicta fieri debet nulla? Quid opus fuerat conditori condere 
leges? Disce ergo, apostata, a beato Hieronymo, quid sit: ,Si quis percusserit 
te in una maxilla, praebe sibi et alteram/ Pensandum est igitur, quod pro- 
phetarum, apostolorum caeterorumque sanctorum patrum sententiae, quae 
contra pastores ecclesiarum.vel etiam monachos dictae esse videntur, solum 
tantammodoL monachnm cam sequacibns suis notant etdamnant, utestillud: 



V 



122 1080 (Jani). 

,Si dexter ocalos scandalizat te,' id est si nos scandalizat praelatns ecciesiae, 
unde scriptum est ista^ «Fortassis haereticus est ant MÜsmaticas aat male 
coDversatioois, qui vult dos trahere ad haeresim aut schisma aat ad malam 
coDversatiooem; expedit enim, ut magis iste abscindatur et repellatar a sode- 
tate ecciesiae, quam suo errore totum corpus commaculetur et pereat/ Item- 
que beatus AugasÜDUs in civitate dei: ,Qai ergo in ecclesia Christi morbidam 
aliquid pravmnque sapiunt, et si correpti, ut saoum rectumque sapiant, resi- 
stunt contumaciter suaque pestifera dogmata emendare nolunt, sed defensare 
persistuDt, haeretici sunt et foras exeantes habentur inter execrandos inimicos/ 
Tandem Apostolus in vestrae reverentiae iudicio, iudices, hnnc monachum, 
quem sancti patres haereticum appellant, secum ad disceptationem vocat Apo- 
stolus: ,Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem, invenes ut fratres« 
anus ut matres, iuveuculas ut sorores in omni sanctitate.* Et iterum inquit: 
,Domini servum non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, doctorem 
patientem, cum modestia corripientem eos, qtii resistunt/ Item : ,Praedica verbum, 
insta opportune, importune, argue, obsecra, increpa in omni patientia et doctrina/ 
Et item: ,Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales 
estis, inst^uite huiusmodi in spintu lenitatis/ Et iterum : ,Non enim nosmet ipsos 
praedicamus, sed Ihesum Christum, dominum nostrum;' idest, non quaeramus 
nostram laudem, non lucra temporalia, sed gloriam et honorem praedicamus 
Christi. Et iterum: ,Beneficium dei irrituro facit, qui fratrem liberatuui a peo- 
cato per disceptationem rursus provocat ad iram/ Et iterum: ,Debemus nos 
firmiores infirmitates portare invalidorum/ Discernat igitur eximia. aequitas 
yestra, iudices, si I. mohachus ex industria praedicavit nnquam contra has 
singnlas sententias Apostoli, sed bis contraria operatus est opera, si seniores, 
si patres, iuvenes, anus, iuvenculas moestas et dolentes uiiquam fecit, si cum 
modestia in occasioiie gladii corripuit, si opportune arguebat, obsecrabat, in- 
crepabat, R. duceni, ut^^ [contra] dominum suum arma caperet, instruxit, si 
per contentionem et inanem gloriam omnia fecit, si laudem et lucra temporum, 
Ruberto dei inimico regnum promittendo, quaesivit, si beneficium dei irritum 
fecit, ubi fratrem liberatuni a peccato rursus per disceptationem vocavit ad 
irara, quo solo praeter caetera damnatione dignus verissime habetur, si firmos 
infirmos fecit. Unde lohanncs in epistola sua ait: ,No$ ex deo sumus; qui 
novit deum, audit nos, qui non est ex deo, non audit nos; in hoc cognosdmos 
spiritum veritatis et spiritum erroris.* Ergo hie monachus, qui contra aposto- 
lum facit, non audit apostolum, ex deo non esse convincitur et spiritum erroris 
habere declaratur. De quo idem apostolus alt: ,Nolite imitari malum, sedquod 
bonum est; qui benefacit, ex deo est, qui malefacit, non videt deum/ Quare 
ipse' monachus in vestrae mansuetudinis iuditio, iudices, audiat se manifeste 
damnatum ab apostolo dicente: ,Si nos aut angelus de ccelo evangelizet vobis, 
praeterquam quod evangelizatum est a nobis, anathema sit.' Augustinus: 
,Non ait apostolus, plus quam accepistis, sed praeter quod accepistis, id est 
si aliud et contrarium accepistis/ Qnis unquani tam expers est ratiouis, qui 
noQ videat huuc monachum apostolico anathemate percussum? Sed cum ma- 
nifestum habeatur, ecclesiasticum iuditium primum a Constantino imperatore 
praelatis ecclesiae fuisse concessum, similiter ut in diversis conciliis dedaratom 
habetur, et ut beatus Gregorius in suis decretis declarat dicens: ,Non potest 
quemquam episcopatus gradu nisi iustis ex causis Concors sacerdotum summe- 
vere sententia,' cur igitur excellentia vestra, iudices, tardat hunc monachum 
a sancta summovere ecclesia? qui iam longo tempore nigromantiantiooluit, de 



1080 (Joni). 12 

4 

quo magister suns saepins conqnestus est, tantom eam in illa pestifera arte 
praevalaisse, nt se, qui magister eius fuerat, victum a discipulo doleret. In- 
super in veritate compertum est inter nos, unde et quo modo ipsum librum 
mortiferae artis acquisivit. Proptcrea ipsa pia mater ecclesia, iudices, orat, 
obsecrat, tantuin scelus impuuitum a vestra censura non dimitti, cum in legi- 
bus de talibus scriptum sit ita: ,Etsi excepta tormentis sunt corpora honori- 
bus praeditorum praeter illa videlicet crimina, quae legibus demonstrantur, 
etsi homines magi, in quacuoque sint parte terrarum, humani generis inimict 
credendi sunt, tamen qaoniam, qtu in nostro comitatu sunt, ipsam pulsant 
propemodum maiestatem, si quis vel magus vel magicis certaminibus assuettts, 
qui maleficus vulgi consuetudine nuncupatur, fnerit depraehensns, praesidio 
dignitatis cruciatus et tomamenta non effugiat, sed convictus eculeo sit deditns 
ungalisque sulcantibus latera, perferat poenas proprio dignus facinore/ Sed 
cum ecciesiasticis privilegiis penittis destitutus hie maleficus cognoscatm*, quo 
mora est semovere eum ab ecclesia? Nam in primo libro Codids scriptum est: 
,Privilegia, quae contemplatione relligionis indulta sunt, catholicae tantum legis 
Observatoribus prodesse oportet* Quid ergo restat, nisi ut, submotus ab ec- 
clesia, a competente iudice sacculari sententiam accipiat? ut in libro Novella- 
rom scriptum habetur: Si quidem clericus (I. monachus) aliquis apud episco- 
pum accusetur et ipse veritatem iuvenire potuerit, de honore vel gradu eum 
secundmn ecciesiasticos canones reiiciat, et tunc competens iudex ipsum com- 
praehendat et secundum leges litigium discernens finem A ponat/ Hoc autem 
regiae potestads esse iuditium nondubium est, beato Augustino dicente: ,Mi- 
ramur autem, quod non moventur potestates christiaoae adversus detestaudos 
disceptatores ecclesiae, non ergo moventur, et quomodo reddunt rationem de 
imperio deo suo?* Et item: Jntendat charitas vestra, quid dicat, quia pertinet 
hoc ad reges saeculi christianos, ut temporibus suis pacatam velint esse ma- 
trem ecclesiam, uude spiritualiter renati sunt/ 

Ad haec, Saxones, tandem vos cmn praeceptore vestro ipsae leges vo- 
cant ad iuditium, ut reddatis H. regi rationem de invasione regni. Audite 
tandem, quod scriptum est in octavo libro Codicis : ,Si quisintantam fiaroris^^ 
audatiam pervenit, ut pos3essionem rerum apud fiscum vel apud homines quos- 
libet constitutarum ante eventum iuditialis arbitni violenter invaserit, dominus 
quidem constitutus possessionem, quam abstulit, restituat possessorl et domi- 
ninio eiusdem rei amittat; sin vero aliam possessionem invasit, non solum 
eam possidentibus reddat, verum etiam aestimationem earundem rerum resti- 
tnere compellatur/ Quid ergo Saxones! Intellexistis invasionem possessionis 
regni reddere debere et aestimationem, id est tantum, quantum regnmn valet, 
H. regi emendare? Itemineodem libro: ,Non ideo minus crimine seu atrotium 
iniuriamm in iuditio tenetur is, qui in istam accusationem incidit, quod dicat 
alium se huius facti mandatorem habuisse, nanque hoc casu praeter principa- 
lem reum mandatorem quoque ex sua persona conveniri posse, ignotum non 
est* Intellexistis iterum, Saxones, vos et qui vobis mandavit invasionem fa- 
oere, in iuditio conveniri debere. Item in libro Institutionum ita: ,Lex lulia 
maiestatis, quae in eos, qui contra imperatorem ad rempublicam aliquid moliti 
sunt, suum vigorem extendit, cuius poena animae amissionem sustinet, et me- 
moria noxii post mortem damnatur.* Item in libro nono Codicis: »Quisquis 
cum militibus vel privatis vel barbaris scaelestam inierit factionem, aut fao- 
tioois ipsius inierit sacramentum vel dederit, de nece etiam virorum illustrium, 
qid con^JHPft et consilio nostro intersunt, senatorum etiain, nam et ipsi pars 



124 1^0 (Jani). 



« 






corporis nostri sunt, vel cuiaslibet postremo, qui nobis militat, cogitaverit, 
eandem severitateni voluntatis scaelerisque effectumpunireiuravolaerunt; ipse 
qnidem, utpote luaiestatis reus, gladio feriatur, bouis eiasdem omnibtis fisco 
nostro adclictis; fiiii vero eins, quibns vitam imperatoria specialiter leoitate 
coDcedimus, paterno enim debent perire supplicio, in quibas patrem, hoc est 
haereditarii criminis exempla metuentur, a raaterna vel avita, omni etiam pro- 
ximorom haereditate ac successione habeantur alieni, testamentis extemoram 
nihil capiant, sint perpetuo egentes et pauperes, infamia eos paterna seraper 
comitetar, ad nullos unquam honores, ad nulla prorsus sacramenta proveniant, 
sint postremo tales, ut bis perpetua egestate sordentibus sit et mors solatium 
et vita supplicium/ Quid ergo, Saxones, cum tam duris legibus durum sit re- 
ptignare, sunt referenda omnia ad misericordiam iudicis, quatinus H. rex pro 
benigna pietate sua legum rigorem pietate temperet, omnibusque veniam pe- 
tentibus misericorditer indulgeat. Nam nee mirum est, si legum ignaros a fide 
poterat avertere, qui sedet in illa sede, per quam omnes fidem accepimus. 
Omni hora et ubique diligenti cautela opus est et vigilantia; nam nulla secu- 
ritas est vicino serpenti dormire. 

Petrus fidelis librum ^jbnponere feci, — Effecte^^ victor rex, hunc, quem 
tibi mitto. — Laetatur mundus, regem portare tryumphum. — Rex, regni 
splendor semper, nostrique memento. — Hunc vobis mittit, regis solamina 
gliscit, — Regi commendat fratrem natosque, puellas. — Vivat^^ et regnet 
populos regnumque gubernet, — Spes nostrae vitae, nos vestri donamina 
ditent. 

Henrice rex amabiKs, — qui Romae victor existis, — hunc librum no- 
strum accipis, — quem vestri Crassus tr&didit, — exemplis patrum editum^*, 

— rogatu Petri conditum*^ — vobis mandavit ocius — ut prosit ad cond- 
lium. — Amore vestri domine — libellum feci fingere, — Vos cum amore 
sumite, — verba divina legite. — Mementote servitii, — sed Petri fidelis- 
simi, — ut loco summi divitis — Crassum ponatis perpetim. 

Nach dem Dracke: SudeDdorf Registrum 1,22 aus einer Hs. des XVI. Jahrh. auf der 
Bibl. zu HaDnover. — * Hs. hahentem. — * refmtoNre; repugnare? — * ^ina. — * Eos, — 
^ tuo, — * quid. — ' Sint. — ^ SicuH. — » Die Punkte auch in der Hs. — " Hs. pro- 
eacitaU. — ^^ quaentum. — ^*viv€ndo. — ^^ regem. — *^ fjillwm. — " qui. — *• fMitwr. 

— *' jMto. — *• euiui. — *• pufdtwn. — " <Mceutat. — •* miterum. — *• et. — *■ tan-' 
tum favorit. — ** Effeetut. — ** V%v§m. — •• editut. — '^ eonditui. - Einige weitere, 
bei Sudendorf angegebene Schreibfehler der Hs. wurden stillschweigend gebessert — Vgl. 
§478. 

81« König Heinrich IV bewilligt den Bürgern von Lucea angegebene Frei- 
heiten und Rechte. Rom 1081 Jurd 23. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus divina favente de- 
mentia quartus rex. ^ Regie dignitatis excellentiam, que pre ceteris dignitati- 
bus ad primum^ potissimum colitur, condecet devotos fidelesque cives in peti- 
tionibus eorum dignis^ tum pro conservate fidelitatis sinceritate, tum pro 
Studiosi famulatus devotione eos* exaudire^ et frequenter plurimis dignitatuxn 
honoribus sublimare. Proinde omnium Christi nostrique fidelium^ tam futn- 
romm, quam presentium, memorie commendare volumus, qualiter nos Luceo- 
sibus dvibus pro bene eorum conservata fidelitate in nos et pro studioso ser- 
vitio eorum, nee non consilio et interventu fidelis nostri Burchardi, Laussanensis 

' episcopi et caocellarii nostri ^ nostre regie potestatis auctoritate concedimos 

et concedendo statuimus, ut nulla potestas nullusque hominum murum Lucensis 

I . civitatis antiquum sive novum in circuitu disrumpere aut destruere prestimaty 



> 



\. 



1081Jani23. 125 

et domos, que infra hunc mtiruni edificate sunt vel adhtic edificabuntnr aut 
circa in suburbio, naili mortaliuin aliquo modo veF ingenio aut sine legali iu- 
dicio infringere liceat Preterea conoediinus predictis civibus^ ut nostnim re- 
gale paJatium intra^ civitatem vel in burgo eomm non hedificent aut inibi vi 
vel potestate hospitia capiantur. Perdonamus^^ etiam illis, ut nemo deinceps 
aliquod fodrum ab illis ^ ^ exigat, et curaturam a Papia usque Romam, ac ripa- 
ticum in civitate Pisana vel in eius comitatu. Satuimus etiam ^^, ut si qui ho- 
mines introierint in fluvio Serculo vel in Motrone cum navi sive cum navibus 
causa negotiandi cum Lucensibus, nullus hominum eos vel Lucenses in man 
vel in suprascriptis fluminibus eundo vel redeundo vel stando molestare aut 
aliquam ininriam eis inferre vel depredationem facere aut aliquo modo hoc eis 
interdicere presumat. Precipimus etiam, ut si qui negotiatores venient per 
stratam a Luna usque Lucam, nullus homo eos venire interdicat vel alio con- 
ducat sive ad sinistram cos retorqueat, sed secure usque Lucam veniant om- 
nium contradictione remota. Volumus autem^^, ut a predicta urbe infra sex 
milliaria castella non hedificentur; et si aliquis munire presmnpserit, nostro 
imperio et auxilio destruantur. Et homincs eiusdem civitatis vel suburbii sine 
legiptima iudicatione non capiantur. ^^ Et si aliquis predictorum civium pre- 
dium vel aliquod teuere et possessionem^^ tenuerit, si auctorem vel datorem 
habuerit^^ per pugiiam aut per duellum non fatigetur. Precipimus etiam, ut 
iam dicti Lucenses licentiam habeant emendi et vendendi in mercato sancti 
Domnini et Comparmuli^^ ea conditione, ut Florentini predictam licentiam 
non habeant. Consuetudines etiam perversas * ^ a tempore Bonifatii marchionis 
duriter eisdem impositas omnino interdicimus et ne ulterius fiant precipimus. 
Insuper concedimus, ut securitates, quas marchiones^® vel alia quelibet pote- 
stascumillis pepigerunt*^ firme et rate permaneant; et ut Longobardus iudex 
iudicium in iam dicta civitate vel in burgo aut placitum non exerceat, nisi 
nostra aut filii nostri presente^^ persona vel etiam cancellarii nostri. In bac 
ergo concessione sive largitione nostra sancimus, ut nullus episcopus, dux, 
marchio, comes, nullaque regni nostri persona predictos cives in bis concessis 
inquietare, molestare, disvestire presumat; et si quis, quod non opinamur^ 
temere presunipserit, sciat so compositurum centuni libras auri optimi, medie- 
tatem nostre camere, medietatem vero cui iniuria illata fuerit. Quod ut verius 
credatur et ab omnibus diligentius custodiatur, hanc cartam inde conscriptam 
ac manu^* propria, ut infra cerni potest, corroboratam sigilli nostri impres- 
sione insigniri iussimus.^^ Signum domini Henrici quarti regis. Bur- 
cbardus episcopus et cancellarius recognovit. Anno dominicc incarnationis 
millesimo l.xxxxi.*,' inditione quarta, nono kal. iulii. Datum anno autem do- 
Hjini Henrici xxvii., regni vcro xxv., Ronie. Feliciter auctum*. Amen. 

Nach den Drucken: Mazzarosa Storia di Lucca 1,291 (Operc 3, 291) aus dem Staats- 
archiTe zu liUcca, Ann. 11 n. 94 carta 18; und ArcLivio storio lOb, 3 ebendaher earta 20. 

— * A. Rom. imp. aug. — * A. in prime. — ' M. petitionibuB condignis. — ^ M. audire. 

— * A. Christi fidelium. — • A. nee — nostri fehlt. — ^ A. modo vel fehlt. — ^ M. eonei- 
vilms. — • M. infra. — ^° M. perdonavimus. — *' A. a6 illis fehlt. — •* M. w< « gut — 
Volumus autem fohlt. — *' A. iudi^entur. — '* A. vel aliquam trecennalem possessionem. 

— ** A. si — hahuerit fehlt. — *^ M. Donnini et Coparmuli. — *^ M. o« etiam perverse. 

— *® M. duriter — marehiones fi hlt. — *® M. pepigeriwt. — *°M. nostri regni persona. — 
*' A. confeetam munu. — '^ In A. ist alles Folgende fortgelassen; es folgt sogleich die Be- 
glaubigung des Notar Aliottus, dass er das Privileg kopirte, proul inveni scriptum in re- 
gistro Lueani communis. — Vgl. §136 Nachtr.; 161 n. 7; 178 n. 9. 

82/ Die Mönche der Reichsabtei S. Salvator in Monte AmiiUe beklagen 



\ 



126 (108J J"Ji) 

sich beim Könige (Heinrich IV) über die Gewaltthatcn der Grafen Hugo 
und Rainet\ Söhne Hildebrands. (1081 Jidi,) 

Salvatoris Christi dementia domine! Nos sorvos taos pro vestra incolo- 
mitate ac orbis subditione, ut tuo iure inviolabilis perseveret temporibus multis, 
taa pietas incessabili procatu orare cognoscat Opprcssiones pessime, qaf 
sanctg tue ecciesig, o doaiine rex, a comitibus iuxt-i eam positis inlate sunt 
atque ineffabiliter multiplicate, magnis gemitibus tuf potentie notificare non 
cessamus. Nam cum domino nostro, piissimo patre tuo, ab abbate, qui tunc 
vestro preerat monasterio, easdem, quas et nunc patimur, tribulationes cognite 
fuissent, ac quf tunc a comite, qui Ildebrandus dicebatur, servis tuis in mona- 
sterio sancti Salvatoris degentibus ingerebantur, misericorditer in interioribus 
motus eum ad se venire prccipiens ac terribiliter conloquendo omnia, quf in 
aIÜ8 litteris vestro conspectui delate sunt, iure iurando suprascripto monasterio 
reddi constituit. Sed et eo ab bis in Galliarum sedibus revertente, omnia ut 
prius direpta ac dilacerata tua dementia recognoscat, quin tantoque deterius, 
quanto nostris explanare unguis penitus nequimus. Nam eo deiiincto, o do- 
mioe, post a filiis, Rainerio scilicet et Ugo, peiora nos pati tua pietas consi- 
deret. Cum vos ergo primum olim Langabardie in partibus advenissetis, abbas, 
qui nunc tuo dono ecdesij preest, omnia hgc vobis intimarc disposuit. S^ 
vos, piissime, ut ab hac declinarent nequitia qualibet, aut quantis vestrg 
placuit severitati verbis, quia cartam eis mandare decrevistis, in furorem con- 
versi suis precf perunt militibus, ut quicumque ipsorum abbatem vel roonachmn 
inveniret, sinemora extinguerot; quod et factum esset, nisi a monasterio abbas 
discessisset. Circundant enim tuam domum undique munitionibus, in quibus 
ab hominibus servoruni tuorum custodie ac valla omni tempore fieri consti- 
tuunt. Sed cum tui adventus fama crebesceret, in servili opere castrorum per 
triginta dierum spatium violenter pertracti sunt. Tug namque, domine, ne 
placeat pietati, quia quemcunque hominem monasterii tui ditatum atque bene 
valentem opibus inveniunt, eo sua calliditate sibi sociant, bestiasqne in socie- 
tatem tradunt, ac taliter eos a servitio monasterii expellunt. Famulos vero 
servoruni tuorum ad placitum trahunt et nunquam a vinculis exsolflint, nisi 
pretio redimantur. Ministros namque monasterii quacumque data occasione 
comprebendunt; unus qnorum pro liberatione centum eis persolvit solidos; 
alter vero quinquaginta. Sed et in omnibus villulis monasterii proprios mini- 
stros statnunt, qui quasi pro iudiciorum occasione tanta in eis multitudo coo*- 
venit, ut comedendo ceteraque eorum diripiendo omnibus bonis pauperes ex- 
polient. Unus denique fiiius prefati comitis, qui Ugo dicitur, super omnia mala, 
que suus pater gessit, eadem faciens ac deteriora cotidie superinponere non 
recusans, villam monasterii, quf Sala dicitur, sua detinet manu et boves, qui 
ibi ad necessitatem servorum tuorum laboraverant decano monasterii eos ca- 
stodiente, sui milites abstulerunt, nee non et asinos servis tuis yinum defe- 
rentes ceperunt. Ex alia vero curte, que Gravilona dicitur, custodiiELs atque 
clausuras ab hominibus ecdesif tug in suo castello cotidie iubet fieri. Retinet 
namque in suis castris servos ecclesig, quos piissimi reges ad serviendum fa- 
mulis tuis dederunt; ex quibus ipse turbam latronum constitueo», cotidie t^r- 
ram ecciesig depredantur, insuper et equos servorum tuorum infra monaste- 
rinm occiderunt. luxta castnim vero, quod Selvena vocatur, villam retinet ac 
suis pro sua in beneficio concessit. Alter vero, qui Rainerius vocatur, villarp 
ex toto retinet, que sancta Flora dicitur, que amplius quam fore centum masas 
ixtenditur, ita ut nee dicere umquam monasterii fuisse ajudea^us. Nee non et 



(1081 Juli.) 127 

silvani ad uülitatem servonim tuoruin congmam in loco, qui Campnsona vo- 
catur, abstulit et in ea placitum ac direptiones maximas, sicut et in aliis ce- 
teris locis roonasterii, cotidiefit. InaMonempe suo castro, qui Marinas dicitur, 
claasuras atque custodias de villulis tuis Piano et sancto Cassiano semper ad- 
hibet, et a stiis ininistris ibi superimpositis annualiter triginta libras accipit. 
Alium vero, quod retinent castrum roonasterio proximum, quod Radicofanns 
dicitur, vestrum esse iusta ratione cognoscimus, ac nullo ad eos legali iure 
pertinere scimus; in quo a congregata militum suorum multitudine multa de- 
testando opprobria cotidie patinmr. Multa enim, domine, pretermittiinus, ne 
pietatem tuam audire tedeat, qu$ in aliis tibi oblatis Htteris invenies scripta. 
A quibus deprecamur, ne avertas aurero tuam, quia iam in tanta paupertate 
devenimus, ut in domo tua, in qua centum deo monachi servire consueverant 
ac pro salutis vestre conservatione demn exorare, vix nunc duodecim vivere 
possint; quod si amodo talia passuros dimiseris, tua potestas nullo modo ma- 
Dere in ea servos tuos posse cognoscat. Expectantes enim auxilium consola- 
tionemque vestram iam dudum in angustiis et laboribus viximus; nunc ergo per 
vestra ac patmm vestrorum salute ea, que intimavimus, ut memorie babeas, 
deprecamur, ne domus dei, qug ad serviendum deo a piissimis regibus facta 
est, avibus atqüe feris ab hominibus derelicta tradatur. 

Ans gleichzeitiger Niederschrift im StaatsarchiTe zuSiena, ProT.S.Salrator inM.Amiste; 
die sorgfältige Schrift scheint darauf zu deuten, dass das fflr den König bestimmte Original 
Torliegt, welches vielleicht nicht abgesandt wurde. Dass der Herrscher, obwohl noch König, 
schon früher in der Lombardei war, weist bestimmt auf K. Heinrich TV; am wabrscheiu- 
liehiten fUlt die Schrift in die Zeit seines Aufenthaltes in Tuszien 1081 Juli. Damit stimmt 
die Erwikhnnng der Grafen Hugo u. Rainer, Söhne des Terstorbenen Hildebrand; Tgl. z. B. 
oben nr. 72 und nr. 77. — Vgl. zu $ 334 n. 24; wird Radicofani hier als dem KOnige ge- 
hörig bezeichnet, so ist das wohl nur in dem Sinne sn verstehen, dass alles Gut der Rei<£8- 
abiei als Eigenthum des Königs gilt. Vgl. auch zu $ 577 Nachtr. Eine ausführliche Klag- 
tehrift des Abtes von Farfa an R. Heinrich von 1022 ist Galletti Gabio 130 gedruckt. 

83. Im Gerichte König Heinrichs erhalten die Domherren von Parma 
ncush ihrem Erbiete ^ v)egen Güter, welche ihnen eben jetzt vom Bischöfe 
restitmrt wurden, dem Bischöfe tmd jedermann zu Mächte zu stehen, Boten 
zur Besitzeinweisung wnd die von ihnen erbetene Sicherung durch den Bann. 
Parma 1081 Dec. 3. 

Dum in dei nomine civitatis Parmae ad domum episcopio Parmensi in 
solario, quod est iusta turre maiore, seu et a meridie, ubi nunc donnus quartus 
Henricus rex, filius quondam donni Enrici serenis.^'imi imperatoris, in iudido 
residebat ad singulorum omniuni iustitiam faciendam et deliberandaro, ades- 
sente ubi cum eo domnus Evrardus episcopus et praeses ipsius Parmensis 
episcopii et comitatus, Rotichildus, Albertus, Madelbertus, Teuzo, Giselbertus 
iüdices sacri palatii, Albertus et Bernardus, Ogerius quoque et Paganus no- 
tarii similiter sacri palatii, Albertus marchio filius quondam Alberti marchio- 
nis, Boso comes, Gerardo filius quondam Ugonis comitis, Ubcrto comes de 
Suspirio, Ugo filius quondam Octuini, Albertus filius quondam Gera rdiBaracti, 
Ingezo vicecomes et vicedominus, Ribaldus advocatus ipsius donni Evrardi 
episcopi et Tebaldus frater eins, Agicardus vicedominus vassi iam dicti donni 
Evrardi episcopi, Wido Gislardi, Gandulphus, Albious, Anseimus Grumenis 
filius q. Roberti, Wido Teudaldi, Bonus senior, Paganus de Una casa, Tuto- 
bonos, Ragimundus Spazenferrius, Ubaldus et Prandoficiani, Bernardus et 
Paganus filios q. Prandonis de Lofa, Ato et Aczo germanis filii q. Rodulfi 
Rabic, Grercudus filius q. lohannis Vitali, Harchesellus filius q. Rustici Ca- 



)k X 



1 

i 



• 



128 1081 Dec. 3. 

riollo, Azo Baldonis, Gundelbertus, Bonatinus, Raginerios, Albertus Passa- 
paganus, Christofalo filins eios, et reliqui plures. Ibique in eorum veniens 
praesentia donnns Geizo archipresbiter^ et Albertus presbiter et magister 
scholarum et custos, et donnusOpizo presbiter, et Albertus diaconus, etAmi- 
cus subdiaconus, et Benzo, et Petro clerici et canonici saoctae Parmensis eo- 
clesiae una cum Alberto iudice et ad vocato eorum, etceperuntdicere: »Habemus 
et detinemus ad iura et proprietate praedictae canonicae sanctae Parmensis 
ecclesiae cortem unam, quae dicitur Matriculae, cum Castro, muro, fossato cir* 
cumdato, et cum omnibus casibus et rebus territoriis ad eandem cortem et 
castrum pertinentibus vel aspicientibus in integrum; videlicet praedicta corte 
supradictus donnus Everardus episcopus una cum praedicto Ribpldo avocato 
suo modo hie vestri praesentia nobis praedictaeque canonicae sanctae Par- 
mensis ecclesiae reddidit et refiitavit per fustem, quem sua manu tenebat. 
Unde nos dicere volumus, si ipse donnus episcopofi vel aliqua persona ad- 
versus nos vel parti praedictae canonicae ezintk aliquid dicere vulc, parati 
sumus cum eo exinde rationes standum et legitime finiendum. Et quod plus 
est, quaerimus, ut vos donnus Bnricus rex propter deum et animae vestrae 
mercedis, ut mittatis bannum super nos et super ipsas res in mancusos aureos 
duo millia; ita ut nulla magna parvaqne persona nos, nee parti praecUctae 
canonicae de praedicta corte et castro et rebus territoriis devestire vel mole- 
stare aut aliquam inquietudinem audeat facere sine legali iudicio/ Cum ipsi 
canonici simul cum aliis canonicis, qui ibi ß^ierant, cum auctoritate caeterornm 
fratrum canonicorum praedictae canonicae una cum praedicto Alberto iudioe 
et avocato eorum taliter dixissent et postulassent, tunc praedictus donnus £n- 
ricus rex una praedicto donno Evrardo episcopo dederunt omnes missos eorum, 
quod praedicti canonici et eorum avocatum in praedicto Castro et curtem mit- 
teret, et restitueret ad iura et proprietate praedictae canonicae. Insuper per 
foBtopi, quem in sua tenebat manu, ipse donnus rex per consilium suprascrip- 
toipm iudicum seu relicorum omnium misit bannum super eosdem canonicos 
et avocatum et super praedictas res; ita ut nulla magna parvaque persona 
eos nee parti praedictae canonicae de praedictis rebus devestire, mdestare vel 
aliqua inquietudine audeat facere sine legali iudicio; qui vero fecerit, sciat se 
compositurum esse praedictos duo millia mancusos aureos, medietatem ca- 
merae donni regis, alteram medietatem parti praedictae canonicae. Et haue 
notitiam, qualiter acta est causa, fieri ammonuerunt. Quidem et ego Al- 
bertus notarius sacri palatii ex iussione praedicti donni regis et iudicum amo- 
nicione scripsi, anno ab incamatione domini nostri lesu Christi millesimo octua- 
gesimo primo, tertio die iotrante mense decembris, indictione quinta. f Ego 
Heinricus dei gratia rex ss. 

Nach dem Drucke : Affö Storia deUa cittji di Parma 2, 335 aus Kopie im Kapiteb* 
archiTe zu Parma. ~ Vgl. S 13 n. 12; § 17; § 555 n. 13. 

84« Im Gerichte des (fnathildischen) Judex Arderich müssen die Kläger 
auf Befehl des liichtei^s wegen mangelnder Beweise auf ihre Ansprüche 
anter St/rafverpflichtung verzichten. Im Modenesischen 1082 Mai 20. 

In nomine domini nostri lesu Christi. Anno ab incarnacione eiusdem 
millesimo octoagesimo secundo, tercio decimo kalendas iunii, indictione quarta. 
In presencia Arderid iudicis, Ubaldi, Nordili, Rodulfi, Alberti et item Alberti 
atque alii Ubaldi causidicorum, aliorum etiam bonorum hominum lohiumis, 
Andree, Teutardi et lohannis de Curtiule, atque Alberti, Bonini, Faväcii et 






j( 



1082 M« 20. 129 

Rolandi et ceteroruni quam plorium, quedam contentio examinata atqtie üt 
snbter declaratnr defBnita est. Qtie est talis: Andreas de Fratta et lo- 
hannes de Fratta dicebant, se habend ius per libelltim ad quartum et aliam 
condidoneQ], ut coloDum mos est, in quadam terra iuris monasterii sancti Petri 
de Mutina, que est in loco Mallagallo, quam Sigezo de Mallagalla per pre- 
cariam tenet. Interrogatus ipse Andreas, si Hbellum proferre potuisset, re- 
spondit in castro Fredi exarsum esse et neque libellnm, neque testes libelli, 
neque alios homines, qui libellum legissent vel legere audivissent, habere 
posse. Tandem negocio diligenter investigato et nulla ratione ex parte eorum 
inventa, quin etiam profitentibus, se ex parte eins teuere noile, preoepitArde- 
ricus eos, libi transigere. Quod predictus Andreas cum prefato lohanne trans- 
egerunt pro se suisque heredibus adversus ipsum Sigezonem suosqne beredes, 
aut cui ipsi dederint, se nunquam amplius acturos; quod si egerint ipse An- 
dreas et lobannes aut beredes eorum per se vel ab eis submissam personam 
adversus ipsum Sigezonem vel heredes eins, aut cui ipsi dederint, de prefatis * 
rebus, quas ipse Sigezo per precariam tenet, ut supra legitur, composituros se 
centam solidos denariorum Papiensium. Rodulfus causidicus interfuL 
Actum est hoc iuxta ecciesiam sancti lohannis de Bagno. Feliciter. S. Ego 
Albertus sacri palacii notarius scripsi. 

Aus neuerer Abschrift im StaatsarchiTe zu Mailand, ProT. S. Pietro di Modena; das 
Orig. nach Modena abgegeben. — Vgl. Nachtr. su $ 485. 486. 494. 573. 574. 

85« Van den gesammten Bewohnern von Pavia wird cmf Klage des AbtSB 
von S. Pietro in Verzolo entschieden^ dose derselbe der Aehüssin von 8, 
Maria Theodote lediglich zu cmgegebenen Leistungen verpflichtet sei. Pavia 
1084 Febr. 22. 

Dum in dei nomine in clvitate Papia in curte episcopi ipsius civitatis, 
preseutia capitaneorum, vavasorum et civium maiorum seu minorum ipsius 
civitatis, causa reclamationis advenit donnus Petrus abbas monasterii sanoti 
Petri, quo dicitur in Veridiolo, situm extra murum predicte civitatis, cum sub- 
iectis sibi monachis et familiaribus de tanta iniuria seu improba virtute, quam 
sustinent ex parte Rolinde abbatisse item monasterii sancte Marie, quod dici- 
tur Theodote, situm infra istam civitatem, et omnium suorum, in cuius iure 
spiritalis regiminis iam dictum monasterium sancti Petri constare videtur. % 

Unde predictus populus tam maiorum quamque minorum, videntes^ corrumpi 9 

religioneni istoruui^ monachorum, pro tantis maus sustinendi decreverunt, 
quaUter ut dehinc in antea sub illorum sit iure defensionis, ita ut noUa magna ^ 
parvaque persona uUo modo audeat inquietare vel molestare aut causare istum 
monasterium sancti Petri, scilicet de omnibus rebus, quas possidet vel dehinc 
in antea possessurus erit quoquo modo, sed seinper in ipsorum istorum civium .. 

maiorum seu minorum potestatis defensione predictum monasterium sancti '^' 

Petri consistat, qualiter supra legitur; excepto tantom, quod ex parte ipsius 
monasterii sancti Petri per unumquemque annum dentur predicto monasterio 
Theodote per omnem festivitatem sancte Marie, que est in mense februarii, de 
potione sestaria duo, et per omnem festivitatem ipsius sancte Marie, que est 
in mensc augusti, pisces valentes solidos duos denariorum Papiensium, iuxta 
quod legitur decreto illo, quod iussit fieri et firmavit bone memorie Adeleida 
quondam abbatissa ipsius monasterii Theodote. Et hoc sanxerunt predicti 
cives tam maiores quamque minores, ut si aliquis amplius presumserit exigere 
ab eodem monasterio sancti Petri, quam ut supra legitur, ab ipsorum suorum- 

Fiok«r Fonchonff«!!. IV. 9 



4 



130 1081 Febr. 22. 

que filiorom virtute defensetur. Facttim est hoc anno ab incarnatione do- 
mini nostri Ihesu Christi millesimo octuagesimo quarto, nono kalendas martii, 
indictione septima. [f Ego Guiliehnus dm gracia episcopus interfui.] In- 
terfiierunt testes Richardus signifer, Ubaldus et Wilielmus et Ansehnus ne- 
potes eins, Albericus filius Ottonis Torti, Albericus infans et Otto germaDus 
eins, Walterius filius Arderici, Gisulfus de Cremooa, Bernardus de Rocha, 
Lanfrancas filius Bellonis, Lanfrancus filius Vasalli, Ugo filius Girardi, Bul- 
garus de Binasco, Bulgarus de Palano, Bernardus Fulminatus, Paganus Ca- 
tascins, Ido et Mascarus germani filii Opizonis, Vasallus filius Ariperti, Al- 
bericus de Turre, Henricus et Otto germani filii Opizonis, Otto filius Walterii, 
Baldus filius Anzemundi, Girardus et Mascarus germani, Marcus- Baxianus 

« Bindam, Wilielmus filius Petri Franconis, Paganus Siccus, Opizo Albaricius, 

Oldeprandus de Caneto, Albericus Lircus, Carusfante de Burgo, Boso filius 
Henrid, Albericus Cevoleta, Otto Biscossa, Algisus Mociascus, Melior de 
Porta sancti lohannis, Horabona Giselendi, Petrus et Siinis germani fiiii Ful- 
dani, Walandus filius Teuzonis, Bonus Curator, Milo de Turre, Teuzo filius 
Ingezonis, Bernardus filius Mazonis, Totobonus et Bernardus germani fiiii 
Berardi, Tutobene archidiaconus, Amicus Bottegella, Martinus filius Laurentii, 
Henricus de Albare, Bernardus filius Ottonis Braga, Pandulfus et Sigefridus 
germani, Albericus de Rovorscalla, Otto filius Bonizonis, Ugo Canzane, lo- 
hannes medicus, Bonus Bellone et Paganus germani, Gislebertus filius Rozonis, 
Annannus filius Alberü vicecomitis de Binasco. S. Ego Guilielmus iudex 
palatinus ssi. S. Ardecione iudex rogatus ssi. S, Ego Petrus iudex in- 
terfiü. S, Adelbertus vicecomes fui. S. Ego Wilielmus iudex ssi. S. 
Ego Ubertus notarius interfui. S. Ego Lanfrancus causidicus interfui. S. 
Ego Henricus notarius interfui. S, Ego Andreas notarius interfxii. S. Ego 
Gandulfiis iudex fui. S. Ego Benzo qui et Lanfrancus notarius ssi. Ego 
Wide iudex ssi. Ego Wifredus iudex ssi. Ego Lanfrancus notarius in- 
teiftd; 8. Ego Henricus notarius sacri palatii interfui et hoc decretum per 
ammonitionem istorum capitaneorum et vavasomm et civium scripsi. [Wer., 
Guilielmus, Petrus, Albertus, Armannus, Henricus, Andreas. S. Ego Turco 
iudex et notarius sacri palacii autenticum huius exempli vidi et legi, et sie 

j[ inibi continebatur, ipso legitur exemplo preter litteram plus minusve, et hoc 

9r' exemplum exemplavi.] 

Aas zwei ziemlich gleichzeitigen Ahschriften im Staatsarchive zu Mailand, Prov. 8. 
Pietro in Verzolo zu Pavia. Das Eingeklammerte nur in B. ; wo die Unterschrift des Bi- 






*'^ gehoCs, ist in A. freier Raum Ton zwei Zeilen. In A. die Signa nachgezeichnet; Unterschrif- 
<^'~7 ten in zwei Kolumnen, aus welchen oben je eine von rechts und links genommen: in B. 
< finden sich keine Signa und sind die Unterschriften überhaupt anders geordnet — ^ A. 
Unte$. — ' A. nostrorum. — Vgl. Nachtr. zu $ 452 n. 22; 584. 



• P* 



^ 



86« Im Gerichte König Heinriche wird von diesem dem Abte von Farfa 
weqen Ungehorsam der Heklagten Investitur und Bann ertheilt liieti 
1084 März. 

Dum in dei nomine iuxta civitatem Reatinam prope ecclesiam s. Heleo- 
pardi in iudicio resideret d. Heinricus dei gr. rex ad causas audiendas ac de- 
Uberandas, residentibus cum eo Guilielmus et Petro iudicibus, Guidone mar- 
chione, Arderico Mediolanensi, Herizone Veronense, Ottone et Octaviano 
germanis fratribus, lohanne filio Siginolfi comitis, Crescentio comite Marsicauo 
et Randisio et caeteris. Ibique ante eins praesentiam venit d. Berardus 
Pharfensis abba cum advocatosuoSarracinoetcoepitdicere, quod iam multo- 



1064 Mira. 131 

tieos proclamavit ad te, dotune rex, de filiis Berardi et filiis Dodonis, Dudati 
et Sinebaldi et Randisii adulterini, et filiis lohanois q. d. Pazas, et filiis lo- 
hannis q. y. Franke, et de caeteris hominibas, qui sine legali iudicio abstule- 
runt de iure et potestate s. Mariae Pharphensis ecclesiam videlicet s. Leopard! 
et 8. Agathes, et ecclesiam s. Heliae et s. lohannis in Tazano et s. Giemen tis 
et 8. Thomae et s. Gregorii, et ecclesiam s. lohannis in Asera, item ecclesiam 
s. Agathes in Plage et aquam de Mancione usque in fluvium, qui dicitur Mel- 
linns, cum aqtiimolis, molendinis et omnia in integrum generaliter eis perti- 
nentibus, item aliud molendinum in fundo Intedogrino, quod mala fide possi- 
dent filii Burrelli suptus porta Intedocrina, cum tota terra de Brittesco et aliam 
terram de Parrara cum molino uno, et multas alias res, quae per instrumenta 
cartularum iuris praedicti monasterii esse videntur. Unde supradictus Berardus 
abbas cum advocato suo pioclamavi ; et quia proclamati ad placitum ad iusti- 
tiam faciendem noiuerunt venire, ideo peto, ut pro deo et animao vestrae mer- 
cede investiatis me ad vicem ecclesiac s. Mariae Pharfensis de praedictis rebus '*- 
et vestro legali banno confirmetis. Cuius precibus benignissimus rex aures in- 
clinans per fustem, quem in manu tenebat, investivit praediclum Berardum 
abbatem ad vicem iam dictae ecclesiac de omnibus supradictis terris et rebus, 
quAo. superius leguntur. Insuper misit bannum super iam dicto abbate et su- 
per iam dictis rebus et ecclesiis, ut nulla magna vel parva persona praedictam 
ecclesiam s. Mariae aut praedictum abbatem vel eins successores de iam dictis 
rebus et ecclesiis inquietare, molestare aut divestire sine legali iudicio audeat; 
qui vero contrafecerit, c. libras auri optimi componat, medietatem camerae 
nostrae, aliam vero medietatem ad partem iam dictae ecclesiac s. Mariae et 
eins abbatibiis vel rectoribus. Unde hoc scriptum ficri iussimus. Quidem 
et ego Petrus iudex et notarius per iussioneni d. Heinrici d. gr. regis et iu- 
dicum ammunitioiieni scripsi, anno ab iucarnationc domini m.lxxxiiii., mense 
martii, indictioue vii. Actum iuxta civitatem Reatinam. Feliciter. fEgo 
Heinricus d. gr. rex subscripsi. f Ego Guilielmus iudex sacri palatii inter- 
fui et SS. + Hubertus civis Papiae urbis et miles optimus. 

Nach dem Drucke: Galletti Memorie dl tre cbiese di Rieti 146 ex Reg. Farfensi 
n. 1089. - Vgl. § 2 n. 8; S 9 ff.; § 28 n. 2: S 496 n. 2. 

87. Minderjährige verkaußm angegebene Grundstücke, nachdem ihnen ein 
Königabotewegen ihrer dringenden Nothund na^ch vorgenommener Schätzung 
die Erlaubnisa dazu ertheiUe. Mailand 10S6 April, 

In nomine domini. Anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi mil- ^*;, 
lesiuio octuagesimo sexto, mense aprilis, indictione nona. Dum venissent ^^ * ^^ 
lohannes et Amizo germanis infantuli, filii quondam item lohannis de loco 
Pademo, qui professi sunt lege vivere Langobardorum, et Petrus barba et 
tutorem eorum ad Aupaldo iudex et misso domni tercii Henrici imperatoris, • 

qui ex ac causa ab eo est constituto, dicentos ac reclamantes ipsis infantulis 
germanis et suprascriptura Petrum barba ad ipsum Aupaldo iudex et misso, 
quod abet necessitatem . . . . ^ aliquid mobilibus rebus ad venundandum, nnde -^ 

ipsam necessitatem famis evadcre possit; scd aberet suorum porcionem de V^ 

campo pecia tria iuris suorum, que reiacent m suprascripto loco et fiindo Pa- 
demo; primo campo iacet ad locus quod dicitur in Albariolo, et est per men- 
sora iusta pertids legiptimis iugalis una et tabulas octo, et est ei a mane et 
meridie sancti Nazarii, a sera sancte Marie; secondo campo dicitur Trebusti, 
et est perticas tma et tabnlas sedecim, et est a mane de heredes quondam 

9» 



132 1086 April. 

Arderici, a meridie via, a sera Petri; quod venandare volebat ad ipsam ne- 
cessitatem evadendum. Cam ipse Aupaldo iudex et niisso taliter audiset, tone 
inqaesivit, si de mobilibus rebus eidem infantuli itivenire potuisent, unde ipsam 
necessitatem evadere potaisent. Sed cum de mobilibus rebus eidem infantuli 
germanis invenire non potuisent, unde ipsam necessitatem evadere potuissent, 
tunc dominum timentes homines, quorum nomina subter leguntur, diligenter 
estimaverunt camporem ipsius porcionis ipsis infantuhs, ut valerent argenti 
denarios bonos Mediolanenses solidos tredecim, amplius non. Cum hoc facto, 
tunc petivit ipsis infantulis gennanis cum suprascripto barba et tutore suo ad 
ipse misso, ut ipse pro amore dei et anime eidem domni imperatoris ac sue 
. mercedem suprascriptos campores ad venundandum et pecuniam inde accipien- 
dum et suamque necessitatem evadendum.* Cum hoc facto, tunc pro amore 
dei et anime eidem domni imperatoris ac sue mercede eisdem infantulis licen- 
tiam dedit et auctoritatem publicam tribuit, predicta suam porcionem de ipsis 
oampis ad venundandum et precium inde accipiendum et legiptimam cartulam 
faciendum et suamque necessitatem evadendum propter hea.* Constat nos 
suprascripti lohannes et Amizo germanis infantulis per licentiam et auctoritatem 
de suprascripto Petrus barba et tutore suo, per datam licentiam de suprascripto 
misso, haccepisemus, sicuti et in presentia testium manifesti sumus, quod accepi- 
mus ad vos ArioaJdo et Petrus germanis filii quondam Cuniberti de dvitate Me- 
diolani argenti denarios bonos solidos tredecim finitum precium pro suprascriptis 
campis, qualiter superius legitur, sicuti per quas coerencias et mensura legitur. 
Qui autem campis superius dictis cum superioribus et inferioribus seu cum finibus 
et accesionibus suorum in integrum ab ac die vobis, qui supra Arioaldi et Petrus 
germanis, per ae cartulam et pro suprascripto precio vendimus, tradimus et 
mandpamus, et facias exinde a presenti die vos et cui vos dederitis vestris- 
que heredibus iure proprietario nomine, quicquit volueritis, sine omni nostra 
et heredum nostrorum contradicione. Quidem et spondimus atque promittimus 
nos, qui supra lohannes et Amizo germanis infantuli, una cum nostris here- 
dibus vobis, qui supra Arioaldo et Petrus germanis, et cui vos dederitis ve- 
strisque heredibus, suprascriptis campis, qualiter superius legitur, in integrum 
ab omni contradicente homine defensare; quod si defendere noo potuerimus, 
aut si contra ac cartulam vendicionis per quodvis ingenium agere aut causare 
presumpserimus, tunc in dublum vobis suprascriptis campis restituamus, sicut 
pro tempore meliorati fuerint aut valueriut sub estimacione in eodem loco, 
quia sie inter nos convenit. Actum suprascripta civitate Mediolani. 
. ';W Signum manibus suprascriptorum lohanni et Amizo germanis infantuli, qui 

r ^ ^ per licentiam de suprascripto tutore et de suprascripto miso hac cartulam 

vendidonis ut supra fieri rogaverunt. S. m. suprascripto Petri barba et 
^. tutore eidem infantulis, qui eis ut supra tutorem extitit. Ego Aupaldus 

iudex et missus fui ut supra et subscripsi. S. m. Ambrosii barba eidem 
infantolo, et Petri qui estimatores estitit ut supra. S. m. lohanni et Petri 
et Ambrosii testium. S. Ego Gezo notarius et iudex sacri palatii scripsi 
post traditam complevi et dedi. 

Ans dem Orig. im StaatsarchiTO zu MaUand. — * Von dem onleserlichen Worte ist 
«no zu erkennen. — Tgl. Nachtr. za S 230. 

88. Im Gerichte des Königsboten Konrad sichert dieser die von Bomo in 
VcU Camonica durch den Königsbann im Besitze eines Berges» den sie 
-durch gerichtlichen Kampf erstritten hatten. Bergamo 1091 Juni. 

Dom in dei nomine in dvitate Pergamo in domo episcopatus maioris ec 



^ 



1091 Jniü. 133 

clesiae in ioditio residebat domnas Conradas missus domo! Henrid impera- 
toris ad singulomm hominom iastitias faciendas ac deliberandas, residentibns 
cum eo Bonushomo et Paganas seu Obertus iudices domni Henrici imperatoris 
ipsius, seu Albertus et Sirus atque Ardericus iudices, nee non domnus Ar- 
nulfus episcopus Pergamensis ecciesiae, et Gislebertus et Arialdus comites 
Pergamensis civitatis, seu Maginardus vicedomnus Brixiensis ecciesiae, et Ri- 
baldus de Casale Butani, et Lanfrancus et Goizo de Martinengo, et Paganas 
de Bilusco, et Olricus de Sala, et Adecherius de Gnsiago, et Albertus et Ra- 
gimundus seu Gislebertus germani de Raizo et reliqui plures. Ibique eorum 
venerunt presentia Petras presbiter una cum Ariprando avocato suo, et La- 
zarus diaconus et Oddo subdiaconus cum predicto Ariprando similiter avocato 
suorum, atque Dominicus et Martinas et Benedictus et Maurns et Constantius 
et Petrus et item Petrus Albertus et Rusticus et Lazarus et Petrus et item 
Petras et Stefanus et lohannes et Albertus et Bruno et Bauzo vicini et con-' m 
sortes de locoBumo, et ceperunt dicere et postulare mercedem: ^DomneCon- 
rade deprecamur te, ut pro amore dei et anima domni Henrici imperatoris ac 
vestre mercede, ut mittatis bannum super nos et saper nostros vicinos vel 
cousortes et super monte de Nigrino, quem per pugnam nostri vicini vicerunt, 
et sicut in carta, que facta fuit de fine, continetur; idest a salto de Barbice 
usque ad oram de Leone, usque ad terminum de Ramo rovereto, et usque Ro- 
mano canale, et usque in Prato sancto et usque in •GoIIo, sicut in bis cohe- 
rentiis pertinetde ecciesia sancte Marie Brisie et sancti Alexandri Pergomense 
atque sancte In ... . atque sancti Martini de Tironia atque sancti Petri de 
Monte et sancti Ambrosii de Mediolano et sancti Abondii de Verona et sancti 
lohannis de Pontremolo et sancte lulie et sancte Eufenjie de Brisia et sancti 
Laurentii de eccl. seu .... habentibus, seu Gislebertus et Arialdus comites 
Pergamenses infra predictos confines proprietatem habere dignoscuntur, seu 
etiam Loterius et Gisilbertus et Auto de Esine et Albertus clericus de civitate 
seu aliorum [proprietatem] ibi habentibus, ut mittatis bannum super nos et 
super nostros vicinos seu super dictum montem de Nigrino et super dictas 
ecclesias et supra predictos comites vel ceteros homines ibi habentes [pro- 
prietatem]. Et dum ipse domnus Conradas taliter reclamare audivisset, mise- 
ricordia motus pro amore dei et anima et honore prefati domni imperatoris 
Henrici misit bannum super predictos homines de Burno et super predictas 
ecclesias et comites et predictos homines* ibi habentes, ut nullus quilibet homo 
eos de predicto monte de Nigrino insultare vel molestare audeat; qui contra- « 
fecerit, agnoscat se compositurum centum libras auri, medietatem camere do- 
mini regis et medietatem predictis hominibus suisque heredibus. Et qualiter 
causa acta est, hec presens notitia declarat. Quidem ego Lanfrancus no- 
tarius ex iussione predicti domni Cunradi comitis et iudicum admonitione 
scripsi, anno dominice incarnationis millesimo nonagesimo primo, mensis iunii, ^1^- 
inditione quartadecima. Cunfradus comes missus domni Henrici impe- 
ratoris hoc signum crucis sua manu fecit. f Ego Ambrosius qui et Paga-^ '^^ 
nus iudex et missus domni Henrici imperatoris interfui et subscripsi. + Ego 
Obertus iudex domni Henrici imperatoris interfui et subscripsi. + Ego Al- 
bertus iudex interfui et subscripsi. f Ego Sirus iudex interfui et sub- 
scripsi. f Ego Bonus homo iudex et missus domni Henrici imperatoris* in- 
terfui et subscripsi. 

Nach dem Drucke : Lupus Codex diplomaticus Bergomstu 2, 774 an« Abschrift dei 
Orig. im Oemeindearchive lu Borno. — VgL S H n- 5. 



134 (10^1 Jan*) 

89. (Die von Borna in Val Camonica) klagen (bei einem Kömgehoten) 
gegen die vonScdlve wegen angegebener Geivaltthaten, (Nach 1091 Juni.) 
Deo ac vobis conquerimus de illa malitia, quam adversarii nostri Scal- 
vini iniuste fecertint. Qnia postquam in Pergaincnsi placito litis possessionem 
Dobis datam et afirroatam suscepinius, primum terminum ab episcopo per lau- 
dem iodicuni apposituin violenter diriierant ot insuper inontem nostrum inva- 
semotacper medium montem multos terminos fecerunt. Alium nobis fecerunt 
asaltnm et ibi novem boves cum quadriga ferrea et funibus nobis abstnlerunt, 
et duos homines interfecerunt ; et tribus ex no^tris ad sepelliendum germanum 
suum fidem dederunt; quo sepulto captos in vinculis teuuerunt et illos fere in 
vinculis mortuos iurare cohegerunt, quod nnmquam alterius exinde ultionem 
facerent. Et insuper alium nobis feceruDt asaltum in eodem loco, in quo duos 
homines interfecerunt et quamplures ibidem vulneraverant; et insuper ftu*tim 
triginta et duas domos combusserunt, et quatuordecim torcularia et plures 
vineas combuserunt ac inciderunt. Et insuper alios duos fecerunt asaltus, in 
quibus viginti duas domus similiter combuserunt, ac duos alios vires occide- 
runt, et multos alios vulneratos dimiserunt. Preterea alias duos domos furtim 
et nocte incenderunt pro nostra possessione retinenda semper a nobis possessa 
et a quodam d. Henrici imperatoris legato per I andern iudicum et principum, 
sicut in notitia continetur, iudicata et nobis confirmata. Pro hf^" <• :itroversia 
centum quinquaginta librarum denariorum Mediolanensiuin veteris monete in- 
ter iudices et advocatos dispendia in Pergamo perpessi sumus damnnm. Unde 
▼estram immensam dignitatem, domine, roganms, ut pro dei amore et impe- 
ratoris bonore de bis omnibus suprascriptis de illis nobis institiam faciatis. 

Insuper deo ac vobis obnixe conquerimus de tam intoUerabili dampno 

sine culpa et in tregua passi sumus. Insuper de morte lohannis iuvenzelli aco- 
liti, quia dedecus est omnium nostrum . . . pro dei amore et imperatoris ho- 
nore nobis de saprascnptis institiam facere, ut vos decet. 

Nach dem Druckt: Lupus Codex diplomaticus Bergomatis 2. 775 aus Abschrift des 
Original im Gemeindearchive zu Borno ; mit der wohl vom Herausgeber zugefügten Ueber- 
schrift: lAbellui. — Vgl. oben n. 88 und Nachtr. zu S 577 n. 15. 

90« Im Gerichte eines Boten dea Herzog und Ma/rkgraftn Werner wird 
auf Urtheil des ihm beisUzenden delegirten Judex dem Kläger wegen Un- 
gehorsams der Beklagten die Investitur unter VorbeJ^alt der Klage ertheilt. 
In der Graf seh. Sinigaglia 1094 März. 

In nomine domini. Anno ab incarnatione sunt millesimo nonagesimo iü.*, 
mensis martii, indictione secunda, comitato Senagallie. Dum in dei nomine 
in territorio SenogaJlie in villa, quae dicitur Valle, residerent domno Bernulfus 
comes, misras domno Warnerio dux et marchio, cum his etiam comitibus adque 
residentibus causidicis, quorum nomina hec sunt: in primis Grimoaldo index, 
000000 Rustico legis doctus, Stephanus legis doctus Anconitano dve, Aldone 

j^.^ yioe oomes , Arnulfo et AJbertus germani fratres et filii de q. Marti- 

/ -jpiitis de Acto . . . ., ügo de Bucco, Ghislerius de Bonofilio, Bernardo de Of- 
. * 'üredo, abbas s. Gaudentii, Rezo de Groto, et alii plures, in eorum omnium 
presentia venit Acto de Goto evocatus de sancta Cruce et dixit^ ,Domine co- 
mes, facite legem et iustitia ad sancta Cruz de lohanne muto de omnia ipsa 
res, qne illum detinet de iure sancta Crux et contendit sine lex, et de Guelfo 
filius q. Bucco de Mainardo, qui illum contendit ad sancta Crux sine lex, 
quantocumque laxavi Martinus presbyter de Massaro pro anima sua ad supra- 
dicta egglesia in fundo sancto Vitale terris, vineis et aliis bonis.' Tuno prae* 




9 



1094 Mira. '" 135 

fatus coraes fecit eura proclamare ambi aversari, ut veniat ad beneplacittim 
iam dicti aversari; per suam contumaciam [vero] ad placitum noluit venire. 
Tunc praenominato evocatus post tres dies prociamatum est et dixxit: ,Do- 
mine comes, facite lege et iustitia ad sancta Crux de ipsi aversari, qai Uli 
contendit sine lex de tota res, slcut superius legitur/ Tunc praenominato co- 
mes dixxit [iadici]: ,Quod est inde lex?' Iam dicto iudex dixxit: Lex est, ut 
investiatis ad ipso prociamatore, unde illum prociamatum est, [ad onorem] 
sancta Crux a salva querela. Tunc nominato comes fecit, sicut dixxit, et misit 
bannum super caput prociamatore ad onorem sancta Crux, [ut si uUo] tempore 
agere, causare et corrumpere voluissel [quecunque] persona, vel divestire sine 
legale iudicio, [componat] . . auri optimi libras, una mediotate ad ipso iudice, 
et alia medietate ad sancta Crux. Et misit cum iuvestitore Acto de Goto, ut 
corporaliter eum investiret. Ego dono Bernulfus comes, sicut superius le- 
gitur, fieri rogavi. Grimaldus delegatus a principe iudex subscriptione fir- 
mavi. Ego Rusticus legis doctus interfui. Stephanus legis doctus bis 
interfui testis. Ego Leto tabellius ipsius civis Senogalliensis complevi et 
ahsolvi. 

Nach dem Drucke: MittarelU Annales Camaldalenses 9, 16 ans dem ArchiTe des 
Klosters Foote AvellaDa. — Vgl. $ 24; 216 n. 3; 317 n. 6; 560 n. 6. 

91« Im Gerichte zweier Richter der Oräßn Mathilde wird von diesen gegen 
die Ansicht der Caueidici auf Kampf erkannt und, da dieser unentschieden 
bleibt, kein Urtheil gegeben, Gar/agnolo 1098 Juli 5. 

Ut in posterum firmius memoriae commendetur, necessarium duximus, 
bis litteris breviter innotescere de lite, quae foit inter abbatem monasterii 
sancti Prosperi de Regio et honiines, qui dicuntur de Vallibus. Conquestus 
est abbas cum suo advocato ante Ubaldum iudicem de Carpeneta, quod ipsi 
homines de Valle iniuste tenebant quasdam res territorias in curte de Nasseto, 
quae erant iuris ecclesiae sancti Prosperi. Qua quaestione ab Ubaldo iudice 
diligentissime examinata et per tres homines curtis Nassetae iureiurando de- 
cisa, reddidit possessionem ecclesiae, ut in notitia legitur. Quo facto homines 
de Vallibus ivernnt ad Matildam couiitissam et dixerunt, se iniuste disvestitos 
esse. Quapropter ipsa comitissa misit Bonum iudicem de Nonantola, et prae- 
cepit Ubaldo iudici, utiterum inquirerent et praeciperent utrique parti, utinde 
essent parati ad pugnam. Partibus congrogatis ad hoc coram praedictis 
indicibus, ipse abbas statim ostendit praocepta regum, scilicet Karoli et Otto- 
nis, in quibus aperte dinoscitur, res proprias esse ecclesiae, ut in scriptis ec- 
clesiae continetur. Et insuper causidici abbatis ostenderunt legem serenissimi 
imperatoris lustiniani, in qua continetur, eos, qui ab herrario vel ab augustali 
domo aliquid accipiunt, statim securos esse, sive experiantur, sive convenian- 
tur, ut aperte claret in lustiniano Codice et Institutionibus. Et alias moltas ^; 
optimas ostenderunt allegationes. Quas praedicti iudices omnino respuaAmt; '' 
et dixerunt, nullo modo aliud facturos, nisi quod facerent pugnam. ESt invite \ 
parte ecclesiae fecerunt appellationem et responsionem de pugna. Et feceront 
invadiare sub pena decem librarum Lucensium. Et statuto die, campUH 
nibus paratis ad pugnam, pars ecclesiae tantam habuit humilitatem, ut totas 
iUas res, quae in lite erant ex parte ecclesiae, concedebat adversariis secun- 
dum laudamentum missorum comitissae; quod adversaria pars penitus renuit 
Campionibus ad pugnam coniunctis, campio ipsorum hominum de Vallibus 
iaotavit pro malefido, anteqnam indperent pugnam, wantonem femineum varüs 



1S6 ' 1098 Juli 5. 

f 

coloribos distinctom snper eapnt campionis ecclesiae; quod omnino leges ve- 
taDt atqne mulctant. Ulis aatem pugnantibas nemo illoram ceddit. Sed dum 
se invicem manibus arriperent et dilaniarent, multittido hominum partis eonmi 
de Vallibos compresserunt campionem ecclesiae et apprehenderunt eum. Sed 
ipse evasit de manibus eonim; et reversns in campum viriliter requisivit pog- 
nam. Itenim aggressi violenter cepernnt eum et crndelissime cecidernöt eum. 
Sed pars ecclesiae, qnamvis minima, volens adiuvare eum, mercedem tarnen 
petendo, fere omnes percussi et vulnerati vix evaserunt. His omnibns ita, 
ut supra legitnr, ordine peractis, contentio orta est, ita qaod pars hominum 
de Vailibus dioebat, se per pugnam vicisse, et pars ecclesiae asserebat, se mi- 
nime esse victam; etcampio partis ecclesiae dicebat, se nnllo modo superatum 
esse, et viriliter et prudentissime volebat pugnare. Et ipse Ubaldus iudex, in 
cnius provisione pugna erat constituta, dicebat, litem in dubio remanere, ne- 
que per hanc pugnam decisam esse; qua de causa nullam inde iudices dede- 
runt sententiam. Haec causa accidit praesentibus iudicibus Ubaldo et 
Bono, atqne Alberto causidicis*, etiam Ubaldino, Heriberto advocato prae- 
dictae ecclesiae, Giberto Carbone atque Frogerio et ceteris, Hadegerio et 
Ugone filiis condam Manfiredi de Gruppo, Gottefredo de Rosano et Sigefredus 
Sigezone atque Sdeberto de Regio, Sigezone atque Giberto filiis Bibentisaquam, 
Rozone de Pellavo, Ingebaldo, Mazzolino et filio eins, Rodiilfo do Pnlliano et 
frater eins, et Burnengo de Bundolo et Manfrede de Villula et aliis quampiu- 
ribus. Anno ab incamatione domini nostri lesu Christi millesimo nona- 
gesimo octavo, üi. nonas ^ iulii, indictione septima, in villa, quae dicitur Gar- 
fagnolo. 

Nach dem Drucke: Maratori Antiquitates Italicae 3, 647 aus dem ArchWe des Klo- 
sters S. Peter zu Reggio, Terglicben mit dem Dracke: Affarosi Notizie istoriche di Reggio 
1, 7 ans derselben Quelle. — * A. in non. — Vgl. $ 485 n. 5. 

92/ Im Oerichte des Primicerius und Secundicerius wird nacligewiesen, 
das8 dem Kläffer aus einem mit einem Kloster abgeschlossenen Pachtver- 
trikge angegebenen Inhaltes kein Anspruch auf Oüter erwachse, welche 
später dem Kloster geschenkt wurden, auch wenn sie ursprünglich Eigen" 
thum desselben gewesen seien, {Rom) 1107. 

In nomine domini salvatoris nostri lesu Christi. Anno dominice incar- 

nationis m.cvii., pontificatus vero dompni Paschalis ii. pape, ^nno eins viii., 

indictione xv. Quamvis multa, que iuter homines actitantur, scriptis com- 

mendantur, tarnen aliquando aliarum scripturarum memoria opus est ad exem- 

plum contradictoriorum libellomm, ut si in primis litteris aliquid prave intel- 

ligitur, in cootradictoriis quasi per expositionem pravitatis aboleatur. Nosse 

^ igitnr oportet, quia Cinthius rector et dispensator monasterii ss. Gosme et 

i^j^Damiani locavit Obicioni. filio dompni Petri Leonis totum, quod nostrum mo- 

. nasteriiun habet vel ei debetur quocumque modo, sive locatione expleta seu 

^jlbndum expleta, sive pignore seu quocumque alio iure, in insula, que vocatur 

, Agella, et quod habet in Ponte Veneno vel in castello, quod ibi fuit, vel in 

burgo, et quod habet in burgo s. lohannis in Nono vel ei debetur, exceptis 

eoclesüs de intus et de foris cum patrimoniis earum, que nunc detinent vel in 

posterum noviter acquirere potuerint, vel nostrum monasterium per oblationes 

vel dedmationes fidelium seu quocumque alio modo. Contractus talis fuit. 

Sed non multo poBt est orta questio ex eo. Nam cum quedam religiosa femina 

Bella nomine esset defiincta diem suum, omnia, que habuit in suprascripta 



1107. 137 

insala intas et de foris, io monasterium reliqaid. • Set ea, que relicta sunt, 
existimabantur esse iuris monasterii; tarnen de quibusdam erat certum. Res 
autein estimate per ccntam annos et eo amplios possesse erant absqae omni 
pensione vel redditu; res certe per quinqaaginta et eo amplius. Dominus Pe- 
tras Leonis pro filio suo Obicione cepit petere totuni relictum per argumentum 
supra^iptorum verborum: ,totuni quod monasterium habet vel ei debetur 
qaocumque modo seu iure;' dicens, hoc debitum fuit monasterii propter ius 
antiquum, quod in eum habuit. Domnus Cinthius opponebat huic rationi as- 
serens, esse dubium, si fdit iuris monasterii, an non; et etiamsi certum esset, 
tarnen nunc nichii monasterio debebatur propter prescriptionem quadraginta 
annorom, quae omnia iura, omnia debita destruit, actionibus etiam finom im- 
ponit; et certum est, non esse debitum, quod actione peti non potest, cum 
actio sit ius persequendi in iudicio, quod sibi debetur; undecumque igitur actio 
exerceri non potest, nee debetur aliqua ratione. Ad bec dominus Petrus: 
,Licet,' inquid, ,trigirjta vel quadraginta annorum possessio removet omnes 
actiones, tamen non pcrimit; et cum non perimit, restat ius antiquum; et si 
ius antiquum restat, igitur debetur/ Ad quod dominus Cinthius: ,Possessio- 
nes perimere actiones, satis possumus dicere, cum imperatores Honorius et 
Theodosius augusti, peritissimi nostri iuris, asserunt ita; quae ergo ante non 
mote sunt actiones, trigiuta annorum tegi silentio, ex quo competere iure ce- 
perunt, vivendi ulterius non habent facultatem; si igitur actiones, que secun- 
dmn sai naturam vivunt, vitam amittunt triginta annorum silentio, eodem 
peremptafe esse non dubium est; constat ergo perimi actiones prescriptione. 
Set ut nimia subtilitati, immo etiam improbitati satisfaciamus, si assentiamus 
etiam, non esse peremptas actiones prescriptione, inanes esse nemo ambigit, 
cum nota sit regula iuris : nulla videtur esse actio, que per exceptionem inanis 
efficitur. Patet ergo ac ratione, res possesse pro peccatorum redemptione re- 
licte non contineri in superiori intellectu eins dicti: ,quod ei debetur quocum- 
que modo seu iure/ Est et alia ratio, quia in ehartula locationis subsequitur 
ita: ,«xceptis ecciesiis de intus et de furis cum patrimoniis earum, que nunc 
detinent vel in posterum noviter acquirere potuerint, vel nostrum monasterium 
per oblationes vel decimationes fidelium seu quocumque alio modo;' in ac 
namque subsequentia bene apparct, noviter acquisita in ecciesiis vel in mona- 
sterio non esse locata/ Set et huic rationi opponebat domnus Petrus dicens: 
,Noyiter non acquiritur, quod iure antiquo prius monasterii fuit, et nunc in 
eins revertatur dominio; potius enim potest vocari restitutio, quam noviter 
acquistum/ Domnus Cinthius econtra: ,Restitutio rccte dicitur, quotiens per 
tenorem contractus res ad monasterium redit, que a monasterio ad aliquem 
translata est; nam cum aliquis vel tempus suum, quod debet possidere, vel 
res per longum tempus possessas, unde prescriptionem habet iure suo, in mo- 
nasterium relinquid, illud non restitutio, set noviter acquisitum vocatur teste 
lustiniano, qui in quadam sua constitutione sie dominum rei, qui de posses- 
sione cedderat et postea eam recuperaverat, novum possessorem vocat; et 
mirandum valde est, quomodo aliquis tarn supinus invenitur, qui non intelligat 
noviter acquisitum, et quod prius quis habuit et vel ipse dedit vel amisit et 
denuo acquisivit, cum etiam ad discretionem veteris acquisitionis secunda vo- 
catur nova; si igitur vocatur novum ad discretionem veteris, negari igitur non 
potest noviter acquisitum, quod denuo post acquisitum primum acquisitum est. 
Constat itaque hec relicta non contineri in locatione; et si continentur pravo 
inteUectn, per exceptionem eximontor/ Haec &rgo Cinthius rector et dia- 



f 



138 Hö7. 

pensator monasterii ss. Cosme et Damiani scribere studui, ne quis in postenun 
iustitie invidus hoc, quod ego feci, malivolo proposito depravare conetur. 
Diffinitura est per Albericus causidicus et Petrus causidicus, presidentibus iu- 
dicibus Ferrucii scilicet priraicerii et Leonis secundicerii. Leo de Rainerio 
testis. lohannes Rainerii filius testis. Romanuccius Romani de Storio testis. 
Abucius qui dicitur de Abbo testis. Petras qui Cecus dicitur naturalis filius 
testis. Peregrinus Bonicti filius testis. Ilperinus Ceucii de Cenzio Baronzo testis. 

Nach dem Drucke: Oalletti Del primicero della santa sede apostoliea 295 ans dem 
ArchJTe Ton S. Cosma e Damiano in Mica Aurea. — Der Herausgeber bemerkt, dass der 
Name des Notars fehle, weil die Urk. beschnitten sei. Aber es scheint sich hier Überhaupt 
um kein Notariatsinstrument zu handeln, sondern fthnlich wie bei der S 485 n. 5 bespro- 
chenen, oben nr. 91, um einen ron der einen Partei oder in deren Auftrage gefertigten Be- 
richt, der yielleicht zur Ergänzung einer eigentlichen Gerichtsurkunde bestimmt war, aus 
welcher dann Namen der Gerichtspersonen und Zeugen entnommen sein werden. — YgL 
S ^74 n. 2 ; doch ist mir jetzt, trotz des durchweg auf das Urtheilen bezüglichen Ausdruckes 
Diffnitum zweifelhaft, ob sich derselbe nicht auf die berichteten Entscheidungsgründe be- 
sieht, und wir in den Causidici die Vertreter der Parteien zu sehen haben. — Vgl. zu S 487 
Nachtr. ; die Urkunde, aus welcher ich ror längerer Zeit nur das auf das Urtheil Bezügliche 
notirt hatte, gibt ein sehr beachtenswerthes Zeugniss für den damaligen Stand der Rechts- 
kunde zu Biom; der Einfluss einer neuem wissenschaftlichen Richtung tritt hier zweifellos 
▼iel bestimmter hervor, als in der von mir Sitzungsber. 67, 624 besprochenen JÜteren Urk., 
oben nr. 67, andererseits aber bedeutend früher, als in den sonstigen, mir bekannt gewor- 
denen Zeugnissen. 

98, JOer Primiceriua von Arezzo exkommunizirt den Anastasitta An- 
drassi^ weil er seiner peremtorischen Ladung nicht gelwrcht$. Arezzo 
1 108 Af rill. 

Anno domini m.cviii., Paschale papa residente, domiuo Henrico impe- 
ratore regnante, kaleudas aprilis, indicdone prima; inpraesentia et testimonio 
Dini Archomanni, Nigri Bruni et aliorum. Authoritate domiui Regii Vis- 
domini episcopi Aretini, dominus primicerius Arretinus excomunicavit ac ana- 
thematizavit usque ad dignam satisfactionem Anastasiam Andrassi, quia pe- 
remptorie citatus per nunciura dicti primicerii, ut veniret responsurus Guidoni 
Flederici pro quaerimonia, quam ipse fecerat de eo; quod non fecerat et fnit 
contumax. Facta fuit dicta excommunicatio in camera domini primicerii apud 
episcopum. Ego Martinus GrifB notarius suprascriptis interfui et de man- 
dato dicti primicerii scripsi et in publicam formam redegi. 

Nach dem Drucke: Burali Yite de TescoW Aretini S. 46 aus dem RapitelsarehiTe. — 
Vgl. Nachtr. zu § 47. 

94.* Päbstliche Delegirte entscheiden einen Streit zwischen dem Bischöfe 
von VoÜerra und dem Abte von S. Salvator in Isola, Scama 1108 
Mai 5. 

In dei nomine. Breve recordationi de querimonia, quam fecit Bogerius 
episcopus Vulterrensis super Henrigum abbate monesterii sancti Salvatoris 
de Isula apud dominum papa Pascalem in concilio Laterenensi. Denique abbas 
ille sedem Romanam adierat ad recipiendum sacerdotale officium et consecra- 
tionem a summo pontifice ex eiusdem preceptionem et consuetudine sue ec- 
clesie. Sed prefatus episcopus, cum inter esed, cepit dicere, ordinationem ac 
consecrationem supra dicti abbatis et ecclesie sue esse sui iuris episcopatus. 
Quam autem qnerimoniam audiens papa constituit iudices ad hanc causam 
examinandam et difiniendam Brunonem Signinum episcopum, Robertum pres- 
biterum tituli sancti Ekusebii cardinalem et Ugonem diaconum tituli sanctonim 






1108 Mäi 5. 139 

Cosme et Damiani similiter cardinalem. Qni et ipsi utramqtie partem audientes 
com cognovisent, prefaturo pontificem deficientibus legitiniis probationibtis 
niiUam habere rationem, talem dederunt sententiaui, quod si abbas faceret 
iurare monasterinm sie permansise quietnm per xxx. annos continuos sine le- 
gali interniptione, quod neque ipse presul, neque precessores eins habuisent 
ordinationem et consecrationeni abbatis et abbatie, episcopus convictus lega- 
liter a lite omnino recederet. Sed ipse aadita iudicum sententia ad sacramen- 
tum audiendum nolens se representare discossit. Cum vero ad notitiam 
domini pape devenisset, litem totam sacramenti receptione difinitam non fbisse, 
precepit domno Ugoni iamdicto cardinali, nt suprascriptum adiret monaste- 
riam, legatioaem episcopo mitteret, eodemque presente iusiurandum datom a 
predictis iudicibus audire faceret; quod si ille venire reeusaret, eo etiam ab- 
sente iusiurandum reciperet. Cui preceptionem cardinalis obtemperans, misit 
legatum episcopo, nt veniret ad sacramentum audiendum vel in burgo Marturi 

vel in plebe de Castello vel in monasterio de Coneo. Sed ipse recu- 

sans nee venit, nee etiam ad audiendum iusiurandum aliquem misit legatum. 
Tunc vero cardinalis consilio accepto a multis sapientibus, bonis ac nobilibus 
viris, clericis et laicis, recepit predictum sacramentum inxta ecclesiam sancti 
Andree sitam in loco, qui dicitur Scarna, per Guidonem advocatum supra 
dicti cenobii. Insuper etiam constituit, disposuit et corroboravit ex precepto 
summi pontificii, ut ab illa hora et deinceps Heinrigus presens abbas et suc- 
cesores eius universaque fratrum suorum congregatio habeant perpetuo licen- 
tia, recipiendi ordinationem et consecrationem ecclesie a quocumque voluerint, 
catholico tarnen episcopo. Presentibus bis, quorum nomina supt^r legun- 
tur: Hildebrandus Scnensis et alter Hildibrandus Florentinus, ambo causidici, 
Gotulus, Heinrigus germani filü Gemme, Hildibrandus et Bonifatius germani 
filii Gerardi, et Ugicione filius Berardonis, Stalbertinus Rainerii, Ranucius 
frater, Rollandinus Berardini, Ugo Benzoni, Berizinus, Bagarotus Rusticelius, 
Gualfridus et Glandolfus germani filii Glandolfi, Idius, lohanes, Saracenus et 
Richardus germani filii Hildibrandi, Gualfredus Uberti, Carocius Guidonis, et 
alii quam plurimi. Hoc autem factum est anno ab incarnatione domini 
nostri Ihesu Christi millesimo centesimo octavo, iii. noniis madii, indictione 
prima. f Ego Hugo cardinalis diaconus tituli sanctorum Cosme et Da- 
miani ex precepto domini Paschalis pape sacramentum secundum datum iu- 
dicinm recepi, confinnansque finem perfectum imposui. Ego Ildebrandinus 
de Monte Acuto in omnibus supradictis interfui et ideo subscripsi. Ego 
Hildeprandus Senensis causidicus huic negotio interfui et subscripsi. Ego 
Hildebrandus notarius ibi fuit et hoc breve scripsi. 

Nach dem Orig. im Staatsarchive zo Siena, Prov. S. Eugenio. — Vgl. zu S 579 ff. 

95. Von dem Richter {von Sahmo) wird erklärt^ daas Grundstüchey 
welche laut eingerückter Urkunde zur Sicherstellung einer Forderung ver^ 
pfändet waren und eventuell um ihren Werth verkauft sein sollten^ na^h 
Schätzung Sachkundiger nicht mehr werth seien, als die Forderung be- 
trage. (Salemo) 1115 April 

f In nomine domini dei eterni et salvatoris nostri lesu Christi. Anno ab 
incarnatione eius millesimo centesimo quintodecimo, temporibus domini nostri 
Guilielmi gloriosi principis et ducis, mense aprilis, octaba indictione. Ante 
me Petrum iudicem Petrus, qui dicitur Bosus, pro parte monasterii sancte et 
iodiyidue Trinitatis, quod situm est foris ac civit»te in loco Metiliano, cui do^ 



.• 



140 m<^ ^pnl- 

minus Petrus reverentissimus gratia dei abbas preest, ostendit una cartula, 
que continebat: 

In nomine jdomini dei eterni et salvatoris nostri lesu Christi. Änno ab 
incarnatione eius millesimo centesimo tertio decimo, temporibus domini nostn 
Guilielmi glonosi principis et ducis, mense iunio, sexta indictione. Ante 
me Petrum iudicem Ursus, qui dicitur Cicari, filius quondam lohannis con- 
iunctus est cum Constabili monacho monasterii sancte et individue Trinitatis, 
quod constrnctum est foris hanc civitatem in loco Metiliano, cui dominus Petrus 
gratia dei venerabilis abbas preest; ipse tarnen Constabilis pro parte eiusdem 
monasterii. Et ipse Ursus confessus est, se devere partibus ipsius monasterii 
ducentos solidos tarenorum presentis monete istius civitatis; quapropter per 
convenientiam ipse Ursus guadiam ipsi Constabili pro parte ipsius monasterii 
dedit, et fideiussorem ei pro illius parte posuit Atenolföm filium quondam lo- 
hannis, qui dictns est de Constantina. Et per ipsam guadiam ipse Ursus obli- 
gavit se et suos heredes, retdere partibus ipsius monasterii in completo uno 
anno ex hoc tempore numerando alios ducentos solidos, quorum quisque ha- 
beat tarenos bonos quattuor suprascripte monete. Et ob hoc ipse Ursus per 
convenientiam per hoc scriptum specialiter obligavit ipsi Constabili pro parte 
ipsius monasterii totum et integrum, quantumcumque ei pertinet in loco Ge- 
taria, per duas cartulas seu quolivet alio modo; quarum una scripta per Pe- 
trum notarium et advocatum, anno predicte incarnadonis millesimo centesimo 
secundo, temporibus domini Rogerii gloriosi ducis, mense martio, decima in- 
dictione, in qua Ademarius iudex subscriptus est; altera scripta in dvitate 
Amalfi per lohannem scribam filium domini lohannis Consualis, anno predicte 
incarnationis millesimo centesimo tertio, temporibus suprascripti domini Ro- 
gerii et domini Viscardi filii eius gloriosi eximii piissimi ducis, anno tertio post 
recuperationem ducatus eorum Amalfi, die decimo mensis ianuarii, indictione 
undecima, Amalfi; et in ea lohannes filius domini Musci delohanne dePardo, 
et Pantaleo filius domini Muski de domino Constantino, et lohannes filius do- 
mini Sergii comitis Mauronis subscripti sunt; cum omnibus, que iutra ipsam 
obligationem sunt, cunctisque suis pertinentiis, et cum vice de viis suis, et cum 
ipsis duabus cartulis; ea ratione, ut donec ipsum devitum, ut dictum est, so- 
lutum non fuerit, non sit ipsi Urso et illius heredibus licentia hoc, quod, ut 
dictum est, obligavit, vel ex eo cuicumque alteri vendere aut dare, vel quo- 
livet modo alienare seu obligare. Quod si in completo ipso costituto ipse Ursus 
et eius heredes ipsos solidos partibus ipsius monasterii, ut dictum est, retdi- 
derint, tunc partes ipsius monasterii remittant ipsi Urso et illius heredibus 
hoc scriptum incisum, et iam dictas cartulas iusta ratione salvas ad faciendum 
de eis et de eo, quod, ut dictum est, obligavit, semper quod voluerint. At si 
in completo constitnto ipse Ursus et eius heredes ipsos solidos partibus ipsius 
monasterii, ut dictum est, non reddiderint, iam ab inde in antea partes ipsius 
monasterii securiter et pleno iure habeant per hoc scriptum, tamquam per 
firmam venditionis cartam, totum et integrum ilhid, quod ipse Ursus, ut dic- 
tum est, obligavit, et ambas ipsas cartulas ad faciendum exinde, quod vo- 
luerint, et partes ipsius monasterii addant ipsi Urso et illius heredibus super 
iam dictis solidis, quantum illud, quod ipse Ursus, ut dictum est, obligavit, 
super iam dictis solidis per doctos homines inste valere estimatum fuerit. Et 
iam semper ipse Ursus et eius heredes integrum illud partibus ipsius mona- 
sterii defendant ab omnibus hominibus; ita tamen, ut, quando partes ipsius 
^ monasterii ipsum Ursum et eius heredes de eo defensorem habere quesierint. 



1115 April. 141 

per omnes vices partes ipsius monasterii dent eis suprascnptas cartulas iusta 
ratione salvas habendas diebus sexaginta; et per omnes vices ipse Ursus et 
eins heredes integrum illad partibus ipsius monasterii, ut dictum est, defen- 
dant; et post completos ipsos dies per omnes vices per Ursus et eins heredes 
cartulas ipsas, quales eis, ut dictum est, date fuerint, partibus ipsius mona- 
sterii retdant; et quando partes ipsius monasterii voluerint, potestatem ha- 
beant integrum illud per se defendere, qualiter voluerint, cum omnibus moni- 
minibus et rationibus, quas de eo ostenderint. Et si, sicut snperius scriptum 
est, ipse Ursus et eius heredes non adimpleverint, et suprascripta vel ex eis 
quicquam removere aut contradicere presumpserint, per ipsam guadiam ipse 
Ursus obligavit se et suos heredes componere partibus ipsius monasterii quin- 
quaginta auri solides Constantinos, et, sicut superius scriptum est, adimplere. 
Quod autem superius inter virgulos scriptum est, legitur ,seu quolivet alio 
modo^ Et taliter tibi lohanni notario et advocato scribere precepi. Ego 
qni supra Petrus iudex. 

Cum autem ipsa cartula ostensa ac lecta fuit, ipse Petrus me a parte 
snprascripti domini abbatis deprecatus est, ut una cum eo et cum aliis doctis 
hommibus ad suprascriptam obligationem perger^m; cuiusego precibus annni, 
et una cum doctis hominibus rerum stavilium appretiatoribus ad ipsam obli- 
gationem perrexi, et tota ipsa obligatio non plus extimata fuit valere, quam 
ipsis ducentos solides, quos ipsa cartula continet. Et taliter tibi Petro notario 
scribere precepi. + E^o qui supra Petrus iudex. 

Nach dem Drucke : De Bl&sio Series principum Langobardorum S. 46 aas dem Orig. 
im Archive ron La Cava. — Vgl. Nachtr. za § 15. 

96» Im Gerichte Kaiser Heinrichs wird wegen Ungehorsams des Beklag- 
ten und auf Urtheil der Richter dem Kläger vom Kaiser Investitur und 
Bann ertheilL Im Vicentinischen 1118 Aug. 28, 

Dum in dei nomine feria vii., que est quinto kal. septembris, in episco- 
patu Vicentino in loco Monticlo, scilicet in domo Tethelgardi, Henricus dei 
gratia Romanorum imperator augustus in iudicio resideret ad iustitias facien- 
das ac deliberandas, adsisteiitibus coram eo fidelibus suis Hermanno Pisce, 
Conrado Sporlino, Azzone Ferrariensi, Alberto Vicentino iudicibus, Teotaldo, 
Uberto de Monte Chaldo, Leva asinos, pluribusque aliis nobilibus viris pre- 
sentibus, ibiUn illorum venientes presentiam Petrus dei gratia monasterii 
8. Feiicis abbas una cum Parulfo advocato suo querimoniam domino * domino- 
que imperatori fecit, ut iusticiam faceret de Rodulfo de Aimo, qui iniuste tres 
mansos in Lisera prefate ecclesie s. Feiicis tenebat, ideoque quod Rodulfus 
dtatus venire ad iusticiam faciendam sprevit, nee aliquem, qui pro eo respon- 
deret, mittere voluit. Tunc iudicibus abs imperatore interrogatis, ut exinde 
sententiam proferrent, iudices autem predictos mansos monasterio s. Feiicis 
restituendüs esse pronunciaverunt. Dominus vero imperator per iudicum con- 
silium et per lignum, quod in manu tenebat, predictorum mansorum investi- 
turam prefato abbati suoque advocato Parulfo dedit, et insuper suum bannuni 
super predictum abbatem suumque advocatum et nominatim super nominatam 
terram misit, ut nulla magna parvaque persona eos vel monasterium sine le- 
gali iudicio de predictis mansis disvestire vel inquietare audeat; qui vero hoc 
fecerit^, centum libras auri se compositurum agnoscat, dimidium imperatoris 
camere, et dimidium prefato abbati suisque successoribus. Actum est hoc 
anno domini nostri lesu Christi millesimo cxviii., indictione si. f Hoc 



142 lllSAng. 28. 

signo crucis Imperator hanc ootitiaui confirniavit. Ego Azu iudex sacri 
palatii ss. Ego Obertas d. Henrid imperatoris [et iudex] per eiusdem im- 
peratoris preceptum hanc [notidam] scripsi. 

Nach dem Drucke: Castellini Stoiia della citt^ di Vicenza 5, 148 aus dem Archire 
Ton S. Felix. — * Dr. tibi. — * Dr. fregerü. — Vgl. Nachtr. zu § 497. 570. 

I 97. Dttrch Schiedsrichter werden dem Domkapitel zu Verona angegebene 

V Rechte zu Cereda gegen die Ansprüche des Grafen Albert zugesprochen, 

) Cereda 1120 Jan. 28. 

Die veneris, qui est quinto calendas februarii, in vico Cerete, in atrio 
t ecclesie sancte Mariae, preseotia bonorum hominum, coruro nomina hie subter 

leguntur; hü sunt: Rubertus, Marchio, Adam et Albertus iudices, Girardus 

capitaoeus de Nogarole, et Ambrosius de Clavega, et Amizo advocatus cano- 

nice sancte Yeronensis ecclesie, et item Amizo Tusco, et Girardus frater Na- 

I rimberti, et Aldegerus eins filius, et Zavarisius vicecomitis filius, et Aicardus 

Ibique in eorum presentia lis orta erat inter dominum Tebal- 

dmn archipresbyterura et canonicos sancte Yeronensis ecclesie, et Albertum 
comitem, dicendo ipse comes, quod ministraics, quos canonici habent in pre- 
dicto loco Cereta ex parte curte alte, maioris et minoris senodochii, de feudo, 
quod ipsi ministrales ex parte suprascripte canonice tenebant, quia ipse comes 
dicebat inde habere fotrum et albelgariam, porcum et multonem, pladtum et 
districtum et coltum; responsumque est ex parte prenominate ecclesie et ca- 
nonice sancte Marie predicto comiti Alberto, et per declaratas et apertas ra- 
tiones ostensum est, quod ipsi ministrales nullnm servitium per ipsum anticum 
feuduin supradicto comiti Alberto facere debent, nee per antiqua tempora fe- 
cerant. Set cum ipsi supradicti iudices ceterique sapientes, scilicet Robertus, 
et Girardus capitaneus, et Ambrosius, et Amizo advocatus, et item Amizo 
Tusco, et Zlavarisius, et ceteri agnoverunt rei veritatem, quod ita erat, sicut 
ex parte ecclesie suprascripte et canonice adfirmabatur, tunc omnes supra- 
^ scripti iudices et sapieutes in simul se concordaverunt per ambarum partium 
consensum, scilicet domini archipresbyteri ceterorumque canonicomm, et domni 
Alberti comitis, et ita laudatum est et ordinatum est ab eis, scilicet quod su- 
pradicti ministrales de suo andco feudo, quod ipsi ex parte predicte ecclesie 
et canonice tenent, nee fotrum, nee coltram, nee albergariam faciant, nee por- 
cum, nee multonem reddant, nee districtum, nee ullum servitium predicto co- 
miti per ipsum anticum feudum faciant; set cum omni honore ad supradictam 
ecclesiam et canonicam ipsum feudum deserviant absque omni impedimento 
supradicti Alberti comitis suorumque heredum vel aliarum personarum magna- 
rum vel parvarum. Iterumque laudatum et ordinatum est a supradictis iudici- 
bus ceterisque sapientibus, qui ibi interfueruut, per consensum supradicti domni 
Alberti comitis de terris, que sunt in predicto loco Cereta et in eins territoreis, 
9 que pertinent ad suprascriptaui canonicam sancte Yeronensis ecclesie, quod 

[ ipse comes, nee gastaldiones, nee decani illius, vel aliqua persona per ipsum, 

\^ nullam iuvestituram vel dacionem in aliis personis facere debeant, set archi- 

j presbyter et archidiaconus cum consensu fratrum, qui modo sunt vel qui pro 

? temporibus fiierint, investituram de ipsis terris faciant per ipsos vel per suos 

^ nuncios comuni conscilio fratrum. Factum est hoc in anno ab incamatione 

\ domini nostri lesu Christi millesimo centesimo vigesimo suprascripto, die ve- 

:) \ neris, indictione tercia decima. Ego Adam iudex iut^rfui. Ego Bonifadns 

'l notarius rogatus ibi fui et hoc breve scripsi et complevi. 

ffpch neuerer Abschrift aus dem KapitelsarohiTe zu Verona. — Vgl. $ 126; 557. 






1124. 143 

98/ Konrad Markgraf von Tuszien nimmt das Kloster 8. Salvator und 
8. Lorenzo und dessen Güter in seinen 8chutz, lt24. 

In nomine domini. Anno ab incarnatione domini millesimo cootesimo vi- 
gesimo quarto, indictione secunda. Si sanctorum dei ecclesias et maxime 
sanctorum moDachorum et congregationes, que ad honorem del et sanctonun 
€ongregate sunt, protegere atque defendere studuerimus, eteroe retributionis 
bravium in eternum adipisci nullo modo titubamus. Unde ego Ghonradus dei 
gratia Tuscie marchio omnibus nostris de Tuscia fidelibus, tarn presentibus 
quam et futuris, notum fieri volumus, qualiter nos pro salute anime nostre 
atque nostrorum parentum et antecessorum remedio quoddam monasterium 
cum omnibus bonis suis, quod consecratum est et dcdicatum in houore sancti 
Salvatoris et beati Laurentii martiris et aliorum sanctomm, cum omnibus re- 
bus ad eundem pertiuentibus, scilicet viiieis cultis et incultis, pascuis, rivis, 
nemoribus, aquis, molendinis, pratis et silvis, et castrum sancti Laurentii cum 
omnibus bonis de curia, et que habet in Civitella et iu Peterculi et in sancto 
Anestasio, et quod suprascriptum monasterium habere videtur iu Turre, et 
quod habet in Orza, et quod habet in aliis partibus vel quod in antea deo au- 
xiliante iuste adquirere potent, hec omuia supradicta prefati monasterii in 
nostra tutela, muuitione atque defeusione in integrum recipimus tali videiicet 
ordine, ut nemo deinceps iu claustrum ipsius abbatie vel iu omnibus locis ad 
eandem pertiuentibus neque per albergariam aut per foderum audeat eam in- 
quietare, vel de omnibus bonis suprascriptis molestare aut contendere aut in 
aliquo horum offendere sine legali iudicitio* perfecte diffinitionis. Si quis vero, 
quod absit, dux, marchio, comes, vicecomes, gastaldio aut aliqua magna par- 
vaque persona huic nostro deoreto resistent, vei in aliquu violare presumpserit, 
nostro banno subiaceat, videiicet ducentum libras opiimi argenti componat, 
medietatem camere domni imperatoris et nostre, aliam vero medietatem pre- 
fato monasterio. Et ut hoc verius credatur et futuris temporibus ab omnibus 
inviolabile habeatur, propria manu nostra firmavimus atque nostro sigillo in- 
signiri precepimus. Testes Aierunt Fredericus nepos mai^chionis, Maifre- 
dus de Ponte, Ugo Razo, Waernerius Maltaiato, Wilielmus de Patia, Enricus, 
Francus, Turculus Bernardi ülius, et alii plures interfuerunt. Ego Ubertus 
domni jnarchionis cancellarius firmavi, scripsi et tradidi. Signum f domni 
marchionis Ghonradi. ^ 

Aus dem Orig. im StaatsarchiTe zu Siena, Prov. S. Maria degli AngeU. Siegel fehlt. 
— ^ Die Worte in den Winkeln des grofisen Kreuzes. — Vgl. zu S 30 n. 7. 12; 310. 

99. 8chiedsrichter entscheiden einen 8treit zwischen den Klöstern 8, Be- 
nedetto di Polirone und 8, Zenone zu Verona. Im Mantuanischen 1125 
Dee. 10. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Millesimo centesimo vicesimo 
qninto, decimo die intrante mense decembris, indictione tercia. Dum con- 
troversia moveretur inter domnum Henricum venerabilem dei gratia abbatem 
monasterii sancti Benedicti iu Larione ex una parte, et domnum Ambrosium 
dei gratia monasterii sancti Zenonis de Verona abbatem ex alia pro suo mo- 
nasterio, videiicet de confinibus curtis Gasalis et finibus Nocetuii, et similiter 
de iure pasculaudi, pavolandi, buscandi, venandi, piscandi, incidendi, indan- 
dandi et de iure pro omnibus iamdicti monasterii utilitatibus intrandi, in Va- 
larsa scilicet et Polletto et Garpineta nemoribus et in eorum locis ipsis adia- 
oentibus sive paludibus terris cultis et incultis; de quibus dicebat prediotus 



f* • 



1. 

{ 

'S 

* 

r. 

i 

I 

i 
I 



144 112äDec. 10. 



abbas Ambrosius 9k conquerebatur, tain de finibus, quam de iure Yitendi in 
, predfctis nemoribus, sicilf supra legitur, quod abbas iamdicti niODasterii sancti 

l Benedict! et sui hornines, id sunt de Casale et Septigenti ^et Libiola, non de- 

bebant uti p^dictis nemoribus et locis, pratis, paludibus et aliis terris, scicnt 
dicebat, et ^uod curtis Casalis et Nocetuli non habet tales confines, quales di- 
l cebat habere; e cofttra dicendo asaerebat ipse Henricus venerabilis abbas, 

L^, quod ipse et sui homines de Casale et Septigenti et Libiola debebant uti pre- 

y ^ dictis locis, idest nemoribus, paludibus, pratis et aliis terris, ut supra legitur, 

sine aliqua molestacione et exactione; ad hoc dicebat, quod predicte terra sue, 

scilicet de Casali et Septigenti, tales confines debebant habere, quales ipse 

r _ dicebat; et addebat, quod non erat in memoria hominum, immo hominum ex- 

cedebat memoriam, quanto tempore ipse abbas pro monasterio sancti Bene- 
dicü et sui homines de Casali et Septingenti et Libiola sine querimonia pos- 
sederant omnia supradicta, ut superius legitur; ~ placuit atque convenit 
inter eos ex pacto post multam illius controversie discussionem et ventilatio- 
nem pro bono pacis et quiete* ad conservandam antiquam amicitiam inter eos 
et eorum monasteria, ut predicta causa videlicet et controversia committeretur 
[^ duobus communibus amicis, scilicet domno Abberto de Gasale alto iudici Man- 

' tuano ex parte mona^rii sancti Benedict!, et domno Widoni ButeUo iudici 

l Veronensi ex altera parte, ad cognoscendam, terminandam, fine debito deci- 

\ ■ dendam sine remedio appellacionis et excusationis, quia sie inter eos pactum 

• fuit. Ante quos iudices dum sepe et sepius per voluntatem utriusque partis 

i predicta causa et controversia agitaretur, amicis tam laicis, quam clerids 

utriusque partis bis volentibus et clamantibus, videlicet istis iudidbus adstan- 

tibus pro monasterio sancti Benedict! et placitantibus domno Wamerio et 

• Raimundo iudicibus Bononiensibus et domno iudici Armanno Parmensi, ex 

parte vero sancti Zenonis de Verona Benenato et Johanne de Merlaria et Hen- 

• rico de Curtine iudicibus, auditis racionibus et visis privilegiis et productioni- 

* bus utrius partis racionabiliter et sufficienter, et multis testibus ex parte mo- 

k nasterii beati Benedict! hinc inde productis et intellectis, predicti amici et 

i arbitri iudices talem protulerunt sententiam: ,Nosin de! nomine Abbertus 

de Casale alto et Wido Butellus iudices et cognitores litis et controversie, que 
inter domnum Henricum abbatem monasterii sancti Benedict! vertitur ex una 
parte pro suo monasterio, et domnum Ambrosiuui abbatem sancti Zenonis de 
Verona ex altera, auditis et cognitis racionibus utriusque partis, habito sa- 
pientum conscilio, ex magna deliberatione domnum Henricum predictum abba- 
tem memorati monasterii, agentem pro suo monasterio et suis hominibus de 
Casali et Septingenti atque Libiola, absolvimus a petitionibus domni Ambrosi! 
abbatis monasterii sancti Zenonis, pro suo monasterio agentis, dicentes, quod 
ipse domnus predictus Henricus abbas et sui homines de Casale et Septingenti 
et Libiola, qui sunt modo et qui pro tempore fuerint, debent uti, frui et habere 
iamdictam consuetudinem atque usum cum animalibus suis pascendi, pavo- 
landi, piscandi, venandi, incidendi,'indandandi et uti atque frui predictis locis, 
nemoribus, terris cultis et incultis eis adiacentibus, ut supra legitur. Preterea 
in concordia utriusque partis predicta loca, Casalem videlicet et Nocetulum, 
ita determinamus et eis terris tales positos per sententiam confirmamus con- 
*^ fines : versus mane, unde sol oritur, videlicet Valarsam et PoUettum, in qua 

parte propter terminos orta est discordia inter eos, ist! sunt termini, sicut 

fossatus lacus exit de *Fissato, et sicut Brazolus exit de fossato lacu, et vadit 

t per drictum usque ad portam Polletti, et sicut deiode vadit ad Arzenem de 



1126Dee. 10. 145 

Finalis per drictum usque ia Corbolum et deinde usque ia Agriciam/ Quam 
sententiam in concordia datam utriusque partis et amicabilem compositionem 
utraque pars per voluatatem et consensum sue partis tarn monachoram quam 
clericorum ibidem existentium per se et suos successores observare in perpe- 
tuum promisit cum stipulatione subnixa, sub pena centum librarum bonorum 
denariorum Papiensium, qua solluta hec sententia inperpetuum inviolabiliter 
in sua permaneat firmitate. Actum in Castro Casalis Barbetti. Felici- 
ter. Huius rei testes rogati fuerunt Wido de Bona, Opizo de Constantino, 
Albertus de Bona Consa, Americus de Bucco de Surico et Lanzo atque Man- 
fredus fratres, et alii quam plures rogati sunt testes qui ut supra. S, Ego 
Anseimus notarius bis inteifui et scripsi. 

Ans dem Orig. im Staatsarchire zu Mailand; Fror. S. Benedetto di MantoTa. — VgL 
Nacbtr. zu § 493; 557. 

100. Die von Piacenza und Oremona kommen iiberein, dass Oremona 
vnter angegebenen Bedingungen den dritten Theil von OuastaUa haben 
soll 1127 Dec. 5. 

In nomine domini nostri leshu Christi. Anno ab incarnatione millesimo 
centesimo vigesimo septimo, quinto die intrante mense decembre, indictione 
quinta. Placuit atque convenit inter Placentinos et Cremonenses, presente 
presbitero Raginaldo de Warstaila, et Ugocione filio quondam Belencionis, et 
Trupho filio Lanfranci, et lohanne Cane, et Lanfranco filio Offredi de predicto 
loco Warstalla, tertiam partem terre iam dicte curtis et castelli in solidum 
dare populo Cremonensi in comune habendam, exceptis ecclesiis eiusdem loci 
et earum bonis, preterquam si eedem ecclesie aliquas habent possessiones, 
que predicte curti et castro sollte sunt aliquid annualiter dare vel facere; eo 
scilicet tenore, quod predictus populus Gremonensis per singulos annos in fe- 
stivitate sancti Sisti, tres dies antea vel tres postea, dare debent eidem ecclesie 
bisantium unum romanatum, datum et consignatum super altare eiusdem eo-* 
clesie in civitate Placentia, et afferent! predictum bizantium ab eadem ecciesia 
tribuatur pastus unus. Et non debet a duabus partibus ab eadem ecciesia et 
populo Placentino retentis quoquo modo, quoquo titulo aliquid querere, vel ab 
aliqua persona accipere, et suam tertiam ampliare. Et predicta ecciesia seu 
populus Placentinus de tertia parte populo Cremonensi danda quoquo modo, 
quoquo titulo aliquid querere, vel ab aliqua persona accipere, et suas ampliare 
non debet. Et ita predictum castrum et curtis in comune habeatur et teneatur, 
et nunquam altera parte in antea dividatur. Et ita convenit, quod populus 
Gremonensis predictas duas partes eiusdem curtis et castri in eadem ecciesia 
remanentes suo dispendio et suo dampno adiuvare, retinere et per bonam fidem 
contra omnes homines defendere, et si amiserit, per bonam fidem adiuvare 
recuperare debet. Et populus Placentinus predictam tertiam partem eiusdem 
curtis et castri predictis Cremonensibus dandam suo dispendio et suo dampno 
adiuvare, retinere et per bonam fidem defendere contra omnes homines, et si 
amiserit, per bonum fidem adiuvare recuperare debet. Et hominibus de War-^ 
stalla iam dictus populus Cremonensis et Placentinus, si quod datum recepe- 
runt a parte quondam abbatisse Imilde seu abbatis tempore, quo mortua [est 
Matildis] comitissa, cum concorditer susceperunt, seu a parte eiusdem comi«^ 
tiase seu imperatoris vel ab his, qui a parte eiusdem comitisse vel imperatoris 
per feudum tenebant, auferre non debet sine iusta causa, et si quis extraneus 
auferre voluerit, per bonam fidem adiuvare defendere, si a parte iam dicte 

Flekir Foncliiiiigea. IV. 10 



146 1127 Dec 6. 

ecclesie et populi Gremonensis per feudum tenere volaerit. Et iDsuper homines 
de Warstalla populus Cremonensis et Placerrtinos salvabit in personis et in 
rebus, nisi iufitum offensam prebuerint, et salvo omrri honore predicte cortis 
Warstalla, tarn ecclesie et populo Placentino, quam Cremonensi populo. War- 
stallenses vero omnes a quindecim annis usque ad septuaginta ecclesie sancti 
Systi et Placentino populo, salvo debito ipsius ecclesie, iurare debent daas 
partes curtis Warstalle et castri salvare et castodire contra omnes homines; 
et si amiserit, eas recuperare; et salvabunt personas Piacentini popuU in per- 
sonis et in habere per bonam fidem contra omnes homines. Debitum antem 
ecclesie est tale, qiiod iuravenint Warstallenses, tarn castrum, quam curtem 
in solidum et sine dolo ecclesie restituere atque retinere, et si amiserit, reca-* 
perare contra omnes homines, excepta ea j^otestate, contra quam, cum se de- 
fendere non possit, ab ecciesia seu populo Placentino non defendentur. Item 
iurabunt a quindecim annis usque ad septuaginta populo Cremonensi tertiam 
partem predicti loci et curtis et castri salvare et custodire ad dnorem et utili- 
tatem eiusdem populi contra omnes homines; et si eam amiserit, recuperare 
per bonam fidem;' et salvabunt personas populi Cremonensis et suas res contra 
omnes homines per bonam fidem. Et Warstallenses adiuvabunt populum Pla- 
centinum et Cremonensem suo dispendio et suo dampno per bonam fidem 
contra omnes homines, salvis presentibus suis debitis fi . . . . contra omnes 
homines. 

Nach Abschr. Cere(U*s aus beglaubigter Kopie im StadtarchiTe zu Cremona. — VgL 
Nachtr. zu § 298. 

101t l?ie Aebtisain von S. Sisto investirt Cremona mit dem dritten TheOe 
von GuastaUa, Piacenza 1 128 Jan. 8. 

Die dominico, qui est octavo mensis ianuarii, in civitate Placentie, infra 
claustra monasterii sancti Sisti, bonorum hominum presentia, quorum nomina 
subter leguntur. Cum ligno, quod in sua tenebat manu, Febronia abbatissa 
eiusdem monasterii, consensu et parabola Grimerii advocati eiusdem monasterii, 
investivitpopulumCremonensem per Beneincasam Bonumdenarium, missum eius- 
dem populi, nominatim de tertia portione de castro et curte in integrum Warstalla, 
ezceptis ecclesiis et earum bonis, preterquam si eedem ecclesie habuerint ali- 
quas possessiones, que eidem castro et curti solite sunt facere aliquas presta- 
tiones; ita ut iam dictus populus Cremonensis et pars eins exinde in antea a 
presenti die habeat et teneat iaQi dictam tertiam portionem eiusdem castri et 
curtis cum Omnibus usibus et honoribus et utilitatibus ad ipsam tertiam por- 
tionem pertinentibus, una cum accessionibus et ingressibus, seu cum superio- 
ribus et inferioribus suis, qualiter superius legitur in integrum; et faciat iam 
dictus populus et pars eins de iam dicta tertia portione eiusdem castri et 
curtis, sicut superius legitur, ad comunem utilitatem ipsius, quicquid voluerit, 
sine omni suprascripte Febronie et de suis succeditricibus contradictione; sie 
tamen, ut iam dictus populus vel pars eins persolvat annualiter nomine ficti 
in festivitate sancti Sixti aut tres dies antea vel postea supra altare eiusdem 
sancti Sixti bixantium unum romanatum; et ille, qui iam dictum bixantium 
adduxerit, accipiat pastum unum a parte monasterii. Insuper promisit, quod 
spopondit se iam dicta Febronia abbatissa et suas succetrices* suprascripte 
populo et parti eins, iam dictam tertiam portionem eiusdem castri et curtis, 
sicut superius legitur, in integrum ab omni homine cum ratione defendere et 
auctorizare et firmam tenere; quod si defendere et auctorizare non poterant, 



1128 Jan. 8. 147 

m 

aut haoc investituraiu per quodlibet ingeniuui corruwpere vel ininuere pre- 
sumpseriot, tunc obligavit se supfascripta Febronia abbatissa et snas succe- 
ditrioes coraponere saprascripto populo vei paiti eiusducentas marcas argenti; 
et insuper hanc investiturain finnam permaneat; salva conventione supra- 
Scripte Warstalle, que est facta inter populum Placentinuni et populum Cre- 
monensem, sicat scriptum est in cartalis, que suut facte de conventione War- 
stalle. Factum est hoc anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi 
millesimo «entesimo vigesimo septimo, suprascripto die, indictione sexta. 
f Ego Febronia abbatissa subscripsi. Signum S. manus snprascripti Gri- 
merii advocati, qui suprascripte Febronie abbatisse consensit et suprascriptam 
parabolam dedit, ut supra. Ibi fuerunt consules Piacentini: Falco advo- 
catus, Warinbertus Mantegatius, Atto Caivus, Albericus filius Aginonis, Gi- 
rardus Siccamilica, Malvicinus, Azo filius Ardecionis. Et similiter ibi fuerunt: 
Serseri, Petrus Qaputcaponis, Daibertus de.TQvello, Azo Burgondius, Alberi- 
cus Ficadellus, Aginus de Rufa, Presbiter de Fulgauso, Rainaldus Siccamilica, 
Azo gastaldus, Scotus de Monasterio, et reliqui plures Piacentini. Signa 
8. 8. 8. 8. 8. manuum Bernardi Manaria, et Befnardi de Comitissa seu patri 
Payrani, Ambrosii Folforella, atque Varizonis Pettengalone, et Gaudii de 
Serra; omnes snprascripti Cremonenses rogati testes sunt. Ego Petrus 
notarios sacri palatii rogatus a suprascripta abbatissa ibi fui et hoc breve 
scripsi. 

Nach Abschr. Cereda*s aas dem Orig. im Stadtarchive zu Cremona. — Vgl. Nachtr 
n S 298. 

102. Herzog, Markgraf und Graf Albert bestätigt dem Kloster 8. Bene- 
detto di Polirone dessen Besitzungen und gestattet Schenkungen seiner mit 
mathildischem Ovie belehnten Getreuen an dasselbe. 1 128, 

In nomine domini dei eterni. Anno ab incarnacione domini nostri Ihesu 
Christi millesimo c.xx. octo*, indictione vi. Nos Albertus dei gratia dux, 
marchio et comes, divina cooperante gracia et beati Petri et domni pape Ho. 
eins vicarii munere ad huius honoris provectus fastigia, sepe sepius memorie 
redncentes eterne beatitudinis premia et ecclesias in suo statu retinere et pau- 
peribus iustitias facere proposuimus divina favente dementia. Quare, reve- 
rende in Christo pater He. abbas monasterii sancti Benedicti iuxta Padum, 
vestris precibus annuens, tum pro dei amore, tum pro domni pape dilectione, 
tum pro eiusdem sancti monasterii religione, tuift pro peccatorum meorum no- 
stroromque parentum remissione, tum pro coniugis nostre petitione, tum etiam 
et pro mercede anime domine comitisse M., volumns, prefatum monasterium, 
quecunque sibi vel a prefata comitissa vel ab aliquo eius fideli vel ab alia 
quacmique persona magna vel parva usque nunc datum possidet, in re mobili 
Tel inmiobili seu in decimis, vel per se vel per hobedientias suas, vel in scriptis 
suis habet firmum, deinceps habere sine omni nostra nostrorumque heredum 
oontradictione. Insuper volumus, ut si quis noster fidelis de prediis eiusdem 
comitisse a nobis in beneficio habens, sicut mos est eorum, aliquid inde pro 
mercede anime sue eidem monasterio aut hobedienciis eius dare voluerit vel 
testamento relinquere, liberam habeat potestatem, ita sane, ut talem partem 
inde retineat, ut nostrum servitium facere ipse et sui heredes valeant. Et ut 
fanius Dostri scripti tenor firmius in perpetuum credatur et a nuUo nostrorum 
heredumi qaod absit, aliqua occasione infrigatur, penam ab eo, qui rem eius- 
dem monasterii molestaverit, in duplum eidem ecclesie componi debere statui- 

10* 



148 »28. 

inus. lusuper hoc nostre concessionis scriptum manu propria corroboraotes, 
fidelibas nostris, ut idoneis testibus, corroborandum tradidimns. S. ma- 
Dunm Albertus dei gratia dux et marchio et comes, qui hanc cartam scribere 
iussit. S. raanuum Sasso et Brogognone testes. S. m. Amedeus te- 
stis. S. m. Bernardinus filius Maleadubati. Wibertus Rufus, Ardm- 
nus, Enricus de Bundeno, Wibertus et Marchise de Castellarano, Conradus, 
Ugo de Petrone, Opizii de Gunzaga, Ubertus de sancto Benedicto, Rainerins, 
Ugicion filii Alberti testes. Ego Albertus notarius hanc cartam rogatos 
scripsi, post traditam complevi. 

AuR dem Original im Staatsarchive zu Mailand, Pror. S. Benedetto di Mantora. — 
Vgl. S 331. 

108. Markgraf und Herzog Albert iniTestirt Boten des Abtes von PoU- 
rone mit angegebenen {zum, math'ddischen Gute gehörigen) Ghrundstücken. 
Bondeno 1129 Jan. 25. 

Die veneris, qni fiiit septimus exeuntis mensis ianuarii, bonorum viromro 
presentia, quorum nomina inferius scripta invenientur, Albertus marchio et dux 
investivit dompnum Haeinricum abbatem monasterii sancti Benedict!, qnod est 
haedificatum in episcopatu Mantuano iuxta flumen Padi vetuli, per dompnum Gis- 
bertum et dompnum Ogerium monachos et nuncios ipsius dompniHaeinrici abbatis 
yice totius congregationis ipsius monasterii, sciiicet de mansis tribus et dimidio 
terre cum busco positis in silva de Piguniaga loco Castiniolo, infra coherentias 
inferius hie nominatas; idestamane iuris ipsius monasterii, ameridie similiter 
iuris ipsius monasterii et i iem Albertus marchio et dux, a sera similiter idem 
Albertus marchio et dux, a septentrione predictum flumen Padi vetuli. Et in-> 
super investivit de tota terra, qug noviter runcata erat iuxta ipsam silvam 
Castiniolo, et iuxta silvam, qug diciturCarpeneda; et est terra illa iugera no- 
vem tabulas quadraginta minus. Tali modo ipse Albertus marchio et dux in- 
vestivit ipsum dompnum abbatem per iamdictos nuncios suos vice totius con- 
gregationis, ut liceat ei eius^ue fratribus eorumque successoribus ipsos mansos 
runcare, et terram ipsam et predicta iugera novem tabulas quadraginta minus 
inperpetuum colere, et gaudere et habere, et quicquid voluerint facere ad eo- 
rum usum et utilitatem, sine omni ipsius Alberti marchionis et ducis suorum- 
que haeredum contraditione. Et insuper promisit ipse marchio et dux ipse et 
eins haeredes, totam predictam terram iamdicto monasterio omni tempore ab 
omni homine defendere; quod si defendere non potuerit, tunc in duplum eam 
terram ipso monasterio componere debet. Actum est hoc in loco Bondino 
in Camera ipsius marchionis iuxta aecciesiam sancti lacobi, adstante ibi uxore 
eius, anno domin ice incarnationis miilesimo centesimo vigesimo nono, predicto 
die, indictione septima. Interfuerunt ibi Maleadobatus de Curviago, Ber- 
nardus filius eius, Malabranca, Girardus filius Girardi filii Bosonis, Inricus de 
Bondino, et rogati sunt testes. Ego Bonus notarius sacri palacii bis inter- 
Ali, rogatus scripsi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchire zu Mailand; Fror. S. Benedetto di Mantova. — VgL 
Naohtr. zu § 331. 

104, Markgraf und Graf Albert schenkt dem Kloster Polirone Besitzun'^ 
gen zu Pegogna^ga. Ronco 1134 Febr. 4. 

Die dominico, qui est pridie non» februarii; in presencia bonorum homi- 



1134 Febr. 4. 149 

fiuiD, quoraninominahicsubterlegiiDtur: comes [RJanibaidus, lohanuesbonum 
de Varstalla, Ambrosius de Claveca, Boaefacius, Garsedonias gerroanii filii 
Alberti comes et marcbionis, Benzo de Carpeneta, Girardus de Richindonna, 
et reliqui plures. Ibiqiie in eorum presencia [Alber]tus comes et marchio 
investivit do[min]iim Richardam et Albertum Canipanile misso^ monasterii 
sancti Benedicti Larione de toto pignore, quod habuit ügezone de Panzano ab 
eodem marchione Alberto [loc]o Pigongaga, sive in castro, sive ex[tra] cä- 
stmm, sive in campis, sive in silvis, sive [in vijneis, sive in ca^is, sive homi- 
mbns et locis ad ipsum pignus pertinentibus, quantam ad predictum marchio- 
nem Albertum exinde pertinet, predicto monasterio in perpetuum sine sua et 
heredum suorum contra[dict]ione pro anima sua dedit. Factum est anno 
ab incarnatione domini nostri Ihesu Christi millesimo centesimo *centesimo 
xxxiiii., indictione xii. Actum in castro Runco. Feliciter. S. Ego lohannes 
Dotarius ro[gat]us ibi interfuit et subscirsit*, [co]nplevi. 

Aus dem Orig. im StaatsarchiTe zu Mailand, Prov. S. Benedetto di Mantova. — ' un- 
sicher. — Vgl. Nachtr. za § 331. 

106. Im Gerichte des Herzog und Markgraf en Friedrich vonAncona wird 
auf Klage des Kapitels durch Urtheil der Judices die in einer Zeit der 
Zwietracht geschehene Veräiisserung von Kapitelsgütem für nichtig er^ 
Märt und das vom Markgrafen durch Verhängung des Ba/nnes gesichert. 
Fano 1134 Dec. 14, 

In nomine domini lesu Christi. Anno incarnationis eiusdem m.cxxxiiii., 
tempore consecrationis Innocentii papae anno quarto, imperante domino Lu- 
tario anno quarto, mensis decembris intrantis die xiiii., iuriictione tertiadecima, 
Fani. Dum in iudicio resideret d. Fridericus dei gratia dux et marchio in 
civitate Fani in domo Petri Gisonis Mauri ad institiam faciendam et alter- 
cantimn litigaciones iusto verbi iaculo dirimendas, et cum eo astantibus sive 
residentibns quampluribüs utriusque condictionis hominibus, quorum nomina 
haec sunt: in primis Petrus Bulgari Fanensis et Rusticus Senogagliensis iu- 
dices, et Andreas Petri ludicis, et lohannes lanucoli, et Petrus Gisonis, et 
Rnsticellus et Ruberti causidici, et Guido et Petrus iudices, et Rodulfus et 
Deusdeus legis docti, et Albertus Auestasii, et Ugoiinus Ugonis, et Balduinus 
Ugonis, Andreas et Honestus et Albertus Pagani Honesti, et Bertus Paga- 
nelli, et Mauricius, et filii Gisonis Mauri, et Felix et Daiolinus Petri Baron- 
celli, et Rodulfus et Tebaldi et lohannis Ugonis Petri Guicionis, et Peccio et 
Ugoiinus Ruperti Petri Guiccionis, et Petruculus et Peccio et lohannis Petri 
lohannis Liutonis, et Liuto Ugonis, et lohannis Ausoli, et Petrus ot Andreas 
Fuscardi, et Bonushomo Piciotus, et Petrus Gozonus et Dominicus frater eius, 
et Fuscardus Fuscardi lohannis Rigitii, et Fuscardus Mauri, et Petrus Pe- 
rusine et Bonushomo frater eius, et alii plures, quorum propter fastidium scri- 
bendi praetermissa sunt nomina. In istorum omnium supradictorum et 
aliorum multorum virorum praesentia accedens dominus Tebaldus arcidiaconus 
. sanctae Mariae episcopalis Fanensis ecclesiae conquestus est per Petrum lu- 
dicis advocatum suum supra omnes possessores, qui detinebant bona prae- 
dictae canonicae occupata temporis discordiae habitae inter lohannem archi- 
presbiterum et priorem, et lohannem archidiaconum praefatae canonicae eccle- 
siae sanctae Mariae. Propterea dictus Petrus ludicis est conquestus supra filios 
Pagani Honesti, et super Adelandum Filippi, et super lohannem Bonohominis, 
et super filios Rodulfi Bonohominis, et super filios Honesti et super 



150 1134 Dec. 14. 

filios Ubertini et uiatrem eorum , et super lohannem Ausonis , et super 
filios GisoDis Matiri, et super Giurtum, et super filios Ugonis Tignosi, 
et super lohannem Actonem lohannis Feiice, et super filios lohannis In- 
dids, qui onines praedicta bona praefatae canonicae detinebant Tandem 
disputationes diu pertractatas, cum et allegationibus ab utraque parte an- 
ditis, praedicti iudices cum praedictis causidicis communicato concilio talem 
tulerunt sententiam, qua censera4t, alienacionem factam remm ecclesiastica- 
mm tempore praedictae discordiae nullius esse momenti, et ideo condempna- 
verunt praedictos possessores singillatim et suo ordine in restitutione ipsaram 
rerum tantummodo, reservato ipsis possessoribus auditu de praeciö adyersus 
eos sen haeredes eorum, a quibns emerunt vel aliquo modo aquisivernnt, tan- 
tnm sine dampnificatione praedictae canonicae; idest ab ipsis tantmnmodo 
auctoribus suis seu haeredibus eorum de suo tantufn patrimonio exigere possit, 
quod dederftt; lohanni tamen Ausoli, quia instrumentum longe diversum ab 
aliis ostendebat, quo continebatur, viginti libras Lucensium solutas fuisse lo- 
hanni archidiacono et maiori parti eiusdem collegii a se et Ausone patr^ suo, 
reservaverunt, nt si lohannes Ausonis tribus vel duobus idoneis testibus iü- 
ratis fidem faceret iudicibns vel praedicto archidiacono, praedictas viginti libras 
Lucensium in utilitates praefatae canonicae processisse, archidiaoonus cum 
collegio suo ipsam tantummodo librarum sortem, utpote debitam lohanni Au- 
sonis, redderet; siveroinprobadone praedicta deficeret, ad plurium ecclesiam 
^sanctae Mariae vel aliquos eius nomine ne inquietaret. Statuerunt insuper 
etiam praedictus Federicus marchio cum supradictis iudicibus et causidicis tam 
specialiter in singulis articulis praedictae Canonicae, quia communiter in toto 
isto negodo bannum misit super caput praedicti Petri ludicis advocati, et su- 
per praedictum archidiaconum et omnes consodos collegii sui, ut nuUus de 
caetero aliquo ingenio vel modo seu fraude aliqna excogitata praedictos cano- 
nicos vel eis servientes, colonos, praedia, vineas, oliveta, molendina cum Om- 
nibus eorum pertinentiis praedictae ecclesiae restitnta, dictus potestaret vel 
laoeraret vel aliquo modo inquietaret; et si qui contra ea, quae salubriter in 
hac scripta sunt cartula, audad spiritu et mente sacrilega faceret, esset in 
poena unusquisque per se deceifi librarum auri, pro dimidia parte dictae ca- 
nonicae, et pro dimidia camerae imperial! et marchionis; et haec cartula in 
sua permaq^at firmitate. Manfredus cum suis nunciis fecit investiturami om- 
nium praedictarum rerum. Federicus dei gratia dux et marchio decrevi 
salubriter et statui. Rusticus Senogallensis iudex decrevi. Petrus Bul- 
gari iudex similiter decrevi. Nos Andreas Petri ludicis, et lohannes la- 
nucob*, et Petrus Gisonis, et Petrus ludids, et Rusticellus, et Guido, et Ro- 
dnlfus Umanae, et Deusdeus causidid et legis docti ita statuimus haec dicta 
placiti iam dicti. Ego Ubaldus Fanensis notaiius rogavi cum iussu mar- 
chionis et ducis, scripsi et complevi et absolvi feliciter cum/auctoritate, rogatu 
pmnium dictorum iudicuto cunctorumque aliorum sapientum. Sit pax scri-* 
benti, sit gratia digna legenti. 

Nach dem Drucke: Amiani Memorie istoriche di Fano 2, Y. — • < Dr. fuiU in v€$ira^ 
ftim. — Vgl S 28 n. 16; 30 n. 20; 473 n. 10; 474 n. 4; 671 n. 3. 

106/ Engelbert Markgraf von Tuazien nimmt die herabgekommene Abtei 
S. Salvatore deW Isola in seinen Schutz vnd verbietet dort eigenmächtige 
Einquartier uTig. 1136. 

Notum sit Omnibus Christi fidelibus, tam futuris quam presentibus, qua* 



1136. 151 

liter ego Engilbertus marchio Tuscij omnia bona nunc aquisita et adhic aqoi* 
renda de abbatia sancti Salvatoris de Insala in tutelaro ed advocatiam susoepi, 
Videos roinam et destruccionem et rerum dilapidacionem illius tarn nobilissime 
abbatig. Qua propter expedit omnes domini diligentes, ut sabveniant ei in 
tempore oportuno, nee* ex toto corruat, que adhuc dei adiatorio fulciri et stare 
potest. Stabit aatem dei adintorio. Veneratus sum etiain vestigia pedum im* 
peratoris Henrici, qui predictum locum in tutelam et advocaciam et defensio- 
nem recepit Ut sit ergo locus ille de abbatia sancti Salvatoris de Isula omni 
modo über ad serviendum deo et sanctis eins, statuii* pro amore dei et pro 
remissione onmium meorum dilectorum, ut nee ego, nee nuncius mens, nee alia 
snbmissa persona, nee aliquis de exercitu meo infra ambitum carbonarie, que 
nunc facta est, [nee infra] muros, nee infra claustrum doniinice curig violenter 
albergariam accipere*. Quisquis vero huius precepti nostri temerarius trans- 
gresor iiierit, et ilico admonitus non correxerit, vel per domnufb abbatem vel 
per nuncium aliquen; fratrum, sciat se esse sub banno imperatoris et nostra, 
ita ut centum libras Lucensium monete ex debito persolvat, quarum medietas 
volumus, ut sit camere nostre, alia medietas sit predicte abbaci§. Quia autem 
singula queque testimoniis iuxta divinas leges indigent, idcirco sigillum nostrum 
hie imprimi iussimus, et testes idoneos subscribi. Quorum nomina hec 
sunt: Berengarius, et comes Malabramca, Arnulfus de Marturi, et Arctinisius, 
et Panzo, et Rehenbotus filius Petri de sancto Genesio, et Hugolinus Suarzo, 
et Renucius filius Wazilini, et Gerungus Masinarius. Ego Ayra scriba 
marchionis recognovi et tradidi iubente marchione et confirmante. Anno 
doQiini millesimocentesimoxxxvi., indicionexiiü., presidente in eadem ecclesia 
Petro tunc eiusdem loci abbate. t Signum Engilberti marchionis Tuscie.^ 

Ans dem Orig. im Staatsarchive zu Siena, Prov. S. Eagenio. Das aufgedrückte Siegel 
abgefallen. — * Die Worte im Quadrat um das Kreuz geschrieben. — Vgl. zu § 30 n. 7; 310. 

107. Im Oerichte des Bischofs von Padua ivird von diesem wegen Unge- 
horsams des Beklagten dem Kapitel die Investitur unter Vorbehalt der 
Klage ertheilt und das durch den Bann aesichert, Pieve di Sacco 1 137 
Mai 27. 

Cum in dei nomine infra finem Sacisicam in villa Plebis sub laubia s. Mar- 
tmi in iudicio residebat d. Bellinus d. gr. Paduanus episcopus ad singulorum 
bominum iusticiam faciendam ac deliberandas contentiones, residentibus cum 
eo lohannes de Thato, Johannes de Allo et lonas iudices, una cum Uberto de 
FoDtaniva advocatore ipsius episcopi, adessentque cum eo Ugo, Maifredus, 
Faletms, Enricus, Bemardus, Adam deSaco causidici, etArnaldus Russe de 
Valmarana, VitaJianus, Ungarelus, Lemizo de Aicha, lohannes Bonus de 
Araizo, Valdinus Petri iudicis, Nivellinus, Aldericus de Sacco, Petrus de Eta, 
Petrus de Roza, Petrus de Wido, Wecili de Roperto, Petrus Erizie, Maifre- 
dus de Aitingo, Albericus de Curte, Frugerius, Girardinus, Fulco, Dominions, 
Nicolaus LitefVedi, lohannes de la Tumba, Dominicus Tarino, Rainaldus et 
Nioolaus de Serra et reliqui plures. Ibique in eorum presencia veniens 
archipresbiter Vivianus de canonica s. Marie Pataviensis ecclesie una cum 
Turingo archidiacono, et presbiter Alexander et presbiter Lemizo una cum 
Enrico causidico advocato suo, retulerunt et ceperunt dicere et postulare: 
»Mercedem petimus vobis d. Belline episcope, ut propter deum et anime d. im- 
peratoris ac vestra mercede nobis nostreque canonice s. Marie iusticiam fa- 
ciatiB de loaune Bono de Andrea de Secundo, qui nobis iniuste ac violenter 



152^ 1137 Mai 27. 

tenet nttinsos duos de terra cum omnibos suis iuribus ac pertinentiis, qae ia- 
cent io Gampolongo de Letnlo et in eius finibus ac territoriis, quomm onus 
ihit rectns etc.* Cum d. episcopus taliter audivit postulationem, tunc fedt vo- 
care predictum lohaanem Bonum pro tribus diebos, nt ad placittim veniret et 
exiode iasticiam faceret. Ipse autem nee venit, neque iusticiam fecit «Unde 
petirous vobis d. Belline episcope propter deum et anime d. imperatoris ac 
▼estra mercede, nos nostroque caoonice s. Marie de supradictis mansis duobus 
investiatis ad salvam querelam, et in possessionem nos nostreqne oanonioe s. 
Marie mittatis/ Tanc ibi locum per iadicnm consiiinm et per fiistem, quem in 
sua tenebat manu, iam dictus episcopus investivit prefatum archipresbiterum, 
Tnringo archidiaconum et snprascripti presbiteri et Enricum advocato suo ad 
salvam querelam, etdedit eis possessionem de ipsis mansis dnobus; etinsuper 
iam dictus episcopus roisit bannum d. imperatoris in centum libras auri super 
iam dictos canonicos et super ipsis mansis dnobus et super omnibus locis, quos 
habent infira finem Sacisicam, ut nullus quislibet bomo. predictos canonicos 
sueque canonice de supradictis mansis duobus disvestire, molestare vel in- 
quietare audeat sine legali iudicio; qui vero fecerit, predictas centum auri libras 
se compositurus agnoscat, medietatem parti publice, medietatem suprascriptis 
canonicis suisque snccessoribus. Finita est causa. Et anc noticiam pro secn- 
ritate domnus episcopus et iudices qui cum eo erant fieri admonuerunt. 
Anno dom. ine. m.cxzxvii., sexto kal. iunii, indictione xv. Quidem et ego 
Henricus notarius ex episcopi iussione et iudicum admonitione hanc noticiam 
Bcripsi. 

Nach dem Dmcke: Dondi daU'Orologio Dissertasioni sopra Tistoria eeclesiastiea di 
FadoTa 6, 48 ans dem Orig. im Kapitelsarchire zu Padua. — Vgl. § 9; 10; 28 n. 26; 473 
n. 10; 570 n. 20. 

108. Die Konsuin von Padtia als gekome Richter sprechen in üeberein- 
Stimmung mit einer früheren Entscheidung des Vasallengerichtes dem 
Uchezo von Baone jedes Recht auf Höfe des Kapitels von Padua ab, 
welche derselbe als väterlichem Lehen beanspruchte. Padua 1138 Mai 13. 

Breve recordationis ad futuram memoriam inter canonicos s. Marie Pa- 
duane ecclesie nee non inter Uchezonem de Baone de lite, quam habuerunt, 
que talis est: Uchezon de Baone quosdam mansos Paduane canonice te- 
nens, canonici frequenter adversus eum conquerebantur, quasi iniuste et vio- 
lenter retineret. Cunque idem Uchezon multocies diceret, se per feudum tenere, 
demum canonici cum consilio suorum vassallorum coUocaverunt ei terminum, 
ac si esset vassallus, salvo tamen omni iure ecclesie. Venit ipse tandem, in- 
vestituram petiit dicens, patrem suum investitum fuisse super bis ab archi- 
presbitero consensu fratrum et episcopi. Canonici dicebant, boc non fuisse 
feodum patris sui, allegantes paternam investituram factam fuisse a schisma* 
tico archipresbitero per legatos Romane ecclesie iam dampnato et omni officio 
beneficioque private, qui non solum catholico episcopo inobediens et rebellis 
erat, sed etiamdepositoetberetico episcopo obediebat, ac in tempore discordie 
per violentiam regiam catholicum arcbipresbiterum in locum eius expulerant; 
atque ideo eum non debere investiri. At ille perseverans in peticione investi- 
ture dicebat, se iudicio clientum ecclesie nullatenus stare debere, nisi prius 
investiretur. Canonicis itaque tam super investitura, quam super tota lite iudicio 
fidelium ecclesie sesupponentibus, illoyero semper reluctante, qucusque orones 
termini et plures etiam, quam usus feudi habeat, iam transacti essent, demum 



1138 Mai 13. ^IbZ 

clientes ecciesie possessionem canonicis dederant. At vero homines l^hezoni, 
canonico super ipsam terram bis quiete hospitato, tnnc tercio per vim eiece- 
mot. Deinde cum maxiina discordia inter eos esset' exorta, utraque pars se 
iadicio consulam civitatis datis pignoribus sumiserunt, salvo omni iure hinc 
inde utriusque partis. Consulibus igitur querentibus, quod iuris ipse haberet 
in predictis mansis, respondit ipse, patrem suura per feodum tenuisse tempore 
mortis eiqne reliquisse, ideoque dicebat, se velle instare, mansos illos feudum 
suum esse. Contra quem canonici testibus probaverunt investiturani factam 
esse a dampnato et deposito archipresbitero, sicut supradiximus; aliis etiam 
testibus demonstrantes, se post mortem patris eius per biennium et ultra quiete 
posedise. Alios etiam testes obtulerunt, qui asseverabant, partem ecciesie 
semper tenuisse ad suas manus predictos mansos usque ad illud tempus, quo 
per testes ecciesie probatum fuerat, investituram factam esse a dampnato ar- 
chipresbitero. Deinde Uchezon tres in medio apud suos concives male opinionis 
viros testes adduxit, per quos probare volebat investituram ante depositionem 
archipresbiteri et episcopi factam fuisse. Set illi cum testibus canonicorum de 
persona, que fecit, et de loco, in quo facta fuit investitura, concordabant; de 
tempore vero non solum a testibus canonicorum, sed etiam a se ipsis disside- 
bant. Primus namque dixit: ,Ego fbi in loco illo, ubi Albertus arcbipresbiter 
cum consensu conf^atrum et cum parabola episcopi Petri investivit patrem 
Uchezonis Albertum de Baone nomine feodi de supradictis terris, antequam 
episcopus Petrus ad Warstallense concilium perrexisset, unde dicitur deposi- 
tus rediisse.* Deinde cum consules perseverarent interogantes, ubi esset tunc 
Synobaldus episcopus, quem cives manifeste sciunt per depositionem illius el- 
lectum et consecratum fuisse, respondit ille, hunc episcopum in loco qui dicitur 
Adeste apud ecclesiam s. Tecle morari. Deinde cum in alio termino iuratums 
erat, de tempore iterum interogatur, vacillavit et dixit, se velle de tempore 
iterum perpensare et cum consilio respondere. Secundus dixit, se fuisse illic 
ubi investitura facta fuit, antequam episcopus Petrus fuisset depositus et an- 
tequam presbiter Albericus venisset in Paduam. Tercius interrogatus respon- 
dit, se prefate investiture interfuisse antequam episcopus Petrus ad Warstal- 
lense concilium perexisset, unde depositus rediit, oo scilicet tempore, quando 
dicebatur, episcopos esse ituros ad Warstallense concilium. Omnes circa tem- 
pus contraria testimonia protulerunt Nam tempus antequam presbiter Albe- 
ricus venisset in Paduam, longe fbit ante illud, quando dicebatur, episcopos 
esse ituros ad Warstallense concilium, et hoc tempus et illud longe fuit ante 
illud tempus, cum episcopus Sinebaldus morabatur apud Adeste; et manifeste 
sdtur ab civibus presbiterum Albericum tunc non solum iam venisse in Pa- 
duam, set iam a longo tempore interfectum esse. His ita provisis consules 
huiusmodi protulere sententiam: Cum probatum sit ex parte ecciesie, investi- 
turam patris uchezonis factam fuisse a dampnato et deposito archipresbitero, 
dicimus, iusiurandum, quo Uchezon vult iurare, hos mansos esse suura feodum, 
non esse sibi dandum. Testes etiam, per quos probare voluit, paternam in- 
vestituram ante dampnationem archipresbiteri factam fuisse, his de causis 
reprobamus: primum, quia varia et contraria inter se protulit et demum in 
testimonio titubavit; secundumet tercium, quia de tempore, quo facta fuit in- 
vestitura, per plures annos inter se disenserunt et alter alten fidem derogavit. 
Unde dicimus, eum per eam investituram, que facta fuit patri suo in his mansis 
per fecdnm, ius nou habere, ideoque precipimus, ut predictos mansos ecciesie 
ezpedite restituat. Nomina eomm oonsulum civitatis heo sunt: Johannes 



^« 



154' 1138 Mm 13. 

de Tado, lonas, Nicolaus Petri iudicis, Compagnus, Girardinus, lugelfredus 
causidicus, Adam de Lazaro, Trasroundns, Mainardus, lohannes Bonus de 
Amizo, Armenardus, Lemizo de Dominice de Aicha, lohannes de Bonsegoore, 
Ardricus de Arena, Teupo de Grispano, Walpertus frater episcopi, Ugo caa- 
sidiciis. Actum est anno dorn, incarnationis m.cxxxviii., xiii. die intrante 
mense madii, indictione i. Testes: Heinricus, Wilelmus germanis, Fale- 
tnis, Mainfredus, Salamon, Ugp Gero, Walvultus Baldizon, Berengarius, Wal- 
dinus Faseolus, Andreas Gristentade, Bartolomeus Spatola, Albericas de Ma- 
raldo, Albertus de Manducafaba, Ugo Gato et alii quam plures. Ego Ugo 
causidicus ac notarius hanc sententiam pro me et consociis protuli ac inssu 
consociorum causa future memorie scripsi. 

Nach dem Drucke: Dondi dairOrologio Dissertazioni sopra ristoria ecdesiastica di 
Padora (4, 92 nnd) 5, 50 ans dem Orig. im ELapitelsarchiTe zu Padna. — Vgl. §586 n. 19; 
589 n. 1; 593 n. 2. 

109. Der Bischof von Verona erkennt die Rechte des dortigen KapiteU Ofuf 
die Gerichtsbarkeit zu Poroile an. Verona 1138 April 11. 

Dum controversia esset inter dominum virum venerabilem Veronensem 
episcopum Tebaldum, et Gilbertum sanctissime Marie et sanctissimi Georgii 
maioris Yeronensis ecclesie archipresbyterum ceterosque suos fratres canoni* 
cos, de districtu de curte Porcile^ dilationibus plerunque datis, tandem qua- 
dam die lune, qui fuit undecimus mensis aprilis, in sala ipsius domini presulis, 
presentia hominum, quorum nomina subter leguntur, idest Wido, Bonus Zeno 
advocatns, lordanus de Amizone, Rafaldus da Gurte, Marsilins de Inglomario, 
Rodulfus de Archa, et Dominicus de Pecoraria, Albericus qui Nasiola dicitur, 
Ardemannus et reliqui, in eorum presentia supradictus dominus Tebaldus 
episcopus, hortatu et conscilio domini Benenati legis docti, atque Elleazaris, 
aliorumque suorum fidelium, et propter ecclesie rationes sibi cognitas, et ex 
iussione domini Innocentii pape atque Peregrini patriarche Aquileie, iusta 
quod ipse dixit, concessit predictum dominum archipresbyterum Gilbertum 
suosque fratres de suprascripto districto de Porcile quietos esse; insuper iussit 
lamdicto Bonozenoni legis docto, ut gastaldioni de Porcile iuberet, ut ipse ga- 
staldio preciperet vicinis de Poroile, ut deinceps eidem domino archipresby- 
tero suisque fratribus obediant et serviant, et solitum servitium pro dicto di- 
stricto eis faciant; aliis tamem rationibus episcopatus, si que sunt, salvis. 
Factum est hoc anno dominice incarnationis millesimo centesimo et trigesimo 
octavo, suprascripto die, indictione prima. Ego Trasmundus notarius ro* 
gatus interfui et hoQ, breve scripsi. 

Nach neuerer Abschrift aas dem KapitelsarchiTe zu Verona. — Vgl. Nachtr. zo 
S 126. 481 n. 1. 

110. JEin Ärimanne investirt den Erzpriester des Domes zu Verona mit 
seinem Allod und übernimmt angegebene Verpflichtungen. Verona 1139 
Jan. 11, 

Die iovis, qui est tertio idus ianuarii, in presentia lordani de Amito de 
Gera advocatus matricularis ecclesie de Verona, Gonradi archipresbiteri de 

plebe Gridanensi, lohannis gastaldi etRustici de loco Griciana, . . . 

.... Amizoni gastaldi de PoUano et aliorum hominum. Almannus, qui 
fuit de loco Godegnago, nominative de toto allodio suo dominum Gilbertum 
archipresbyterum maioris ecclesie de Verona investivit taliter, quod debeat 



1189 Jan. 11. 155 

facere fotmm maiori ecclesie suprascripte omni anno, secandum suam possi- 
bilitatem, et secundam quod constitutTim fuit eum facere et dare ab Ulis, qui 
hanc amministrationem forte habuerint sine doloetfraude; etside sno allodio 
alienare voluerit, prius suprascripte ecclesie dare debebit per tantum, qnan- 
tom aliquis homo sine fraude emere vellet, si ecciesia emere voluerit; si ec^ 
clesia emere ooluerit, tum suis arimannis dare et vendere debebit; setsialiter, 
quam ut supra legitur, fecerit, idest quod ita non attenderit, tum ecciesia su- 
prascripta totum suum allodinm habere debet, quia tali pacto archipresbyte- 
rum suprascriptum investivit de suo allodio; et dedit ei lohannem gastaldium 
suprascriptuiR, ut daret ei possessionem, quia ipse Allemannus ariinannum 
suprascripte ecclesie esse dicebatur. Actum est hoc in refectorio supra- 
scripte ecclesie, millesimo c.xxx. nono, die suprascripte, indictione secunda. 
Ego Dodo notarius rogatus ibi fui et, ut snperius legitur, scripsi. 

Nach neuerer Abschrift aus dem Kapitelsarchiye zu Verona. — Vgl. S 126. 

111. Die Konsuln von Piacenza gehen Besitzeinweisung wegen der Ver- 
pfändung eines vom Kloster S. Sisto verliehenen Theiles von Castelnuovo, 
Piacenza llßi9 Juni 1. 

Die iovis, qui est primo die intrante mense iunio, in civitate Placentie, 
infra ecciesiam saucti Michaelis, presentia lonathe iudicis de Cremona et alio- 
rum hominum, quorum nomina subter leguntur. Consnles suprascripte ci- 
vitatis Placentie, quorum nomina sunt hec: Nicolaus de Castro Arquato, 
lonathas M antegacius, Obertus filius Agadi, dederunt tenutam Ottoni de Com- 
matio per Eimericum currerium et nuncium eoruili pro viginti duabus libris et 
dimidia deoariorum Mediolanensium, quos Lanfrancus Cävazola ei debebat 
pro pignore Castri novi, noroinative ex ipsa pars pignori eiusdem Castri novi 
et curtis, que Lanfrancus Cavazola tenet a monasterio sancti Systi, sub tali 
conditione et pacto, si abbas ipsius monasterii vel certus suus nuncius, aut 
predictus Lanfrancus vel eius certus nuncius, aut consul istius civitatis vel 
alius homo istius civitatis, qui consilio consulum fecerit, dabunt eidem Ottoni 
suisv^ heredibus iam dictas xxii. libras et dimidiam ab hodie nsque ad festum 
sancte Marie de augusto proximo veniente, debebit reddere tenutam Uli, a quo 
acoepit ipsos denarios, et nichil debet capere usque ad ipsum terminum ex 
ipso pignore; sed si redditi non fnerint usque ad ipsum terminum de hinc in 
antea, permaneat in tenutam, ut bonus creditor debet facere legaliter, per 
totam suam rationem secundum illud conventum, quod estinter suprascriptam 
civitatem et illum. Et si Lanfrancus fecerit eidem Ottoni rationem, vel si non 
fecerit, et pro eo non remanserit, sed pro ipso Ottone, quod non velit accipere, 
stet in tenutam solvendo pro suprascriptis xxii. libris et dimidia, donec solute 
fuerint. Ünde duo brevia uno tenore predicti consules et iam dictus Otto ro- 
gaverunt scribere. Anno ab incamatione domini nostri leshu Christi mil- 
lesimo centesimo trigesimo nono, suprascripto die, indictione secunda. In- 
terfuerunt ibi Berardus de Burgo, Tectus, Bovo, Rozo de Porta Mediolanense, 
Grandnlfus filius Antonii, Guilielmus Siccamilica, Liccacorvus Presbiter Tres 
coHoni, Ugo Budellus, Mannus de Vercello, Guta in testa, Malus Rewardus 
de Castro novo, et alii multi testes. Ego Bonus lohannes notarius sacri 
palatii rogatn suprascriptorum consulum et Ottonis hoc breve scripsi, interfhi 
et scribere rogatus fui. 

Naeh Abschr. Cereda's ans dem Griff, im Stadtarchive zu Cremona. — Vgl Nachtr. 
niS298. 



156 (1140 Mal.) 

112. König Konrad verleiht seinem Getreuen Berthold einen Hof zu Borgo 
San Donino zu Eigen, Frankfurt (1140 Mai). 

In nomiDe sancte et individae trinitatis. Notuin sit tarn presentibas quam 
futuris, quod ego Conradus dei gratia rex do et concedo fideli ineo Bertholdo 
in allodio unum ^ casanicum vlci Sancti Donini, sicut tenet palatium. Praeter^ 
hunc honorem me sibi, quia fidelissimus mens est, plura bona me* colaturom 
promitto. Si sibi oppus fuerit, praecipio et concedo secundum usus terra illius, 
ut aliud scriptum sibi fiat et tradatur. Et post ipsum filii eius libere et quiete 
obtineant. Hoc scriptum factum et roboratum est in Frankonofurt, daoe 
Friderico et Friderico de Frankonofurt et fratre eius Bertoldo videntibus et 
astantibus. 

Nach Abschrift Wüstenfelds aus beglaubigter Kopie tod 1293 im RegieningsarchiTe 
za Mantua. — Die Zeit ist mutbmasslich danach bestimmt, dass Herzog Friedrich damals 
als Zeuge beim ROnige zu Frankfurt nachweisbar ist. — ' Das Wort liegt mir in einer 
Nachbildung vor, aus der- sich etwa tum oder tutu mit Abkürzung auf der Endsilbe lesen 
Hesse ; doch dürfte es nach Vergleichung mit der ürk. yon 1 144 April ursprüngUch tmum 
geheissen haben. — * PraeUrea, — Vgl. Nachtr. zu S 301. 

118. Im Gerichte der Konsuln von Mailand urtheät ein Konsul unter 
Zustimmung der Genossen über mehrere Streitpunkte, sie theils dem Ge- 
richte des Kaisers als beiderseitigen Lehensherren zuweisend, theils in an* 
gegebener Weise entscheidend, Mailand 1140 Aug,21, 

Die martis, qui est duodecimus cal. septembris, in via publica ante por- 
tam domini archiepiscopi, in civitate Mediolani. Breve recordationis pro 
futuris temporibus ad memoriam retinendum, qualiter Ardericus, qui dicitur 
Gagainosa, consul Mediolanensis in concordia Arialdi de Räude, Mainfredi de 
Setara, Arderici de Pallacio, Mallastreve, Gigonis Burro, Martinoli de la 
Cruce, Ottobelli iudicis, qui dicitur de Laude, consulum sociorum eius dedit 
sentenciam de discordia, que erat inter Locarnum de Besocio per eius missum 
Pedracium filium suum, et ex altera parte comitem Ubertinum de castro Se- 
prio, qui habitare videtur civitate Placencia, et Guifredum et Lupeare nepo- 
tem suum, et Guillielmum et Albertum, qui omnes sunt comites deSeprio, per 
se et per eorum parentes, et similiter Marchesem et Pedracium germanos de 
loco Mendrixio et omnes vicinos de ipso loco Mendrixio per eorum missos 
Guillielmum Ficiane etGuillinum deRavizate, Boldezonum Paganum iudicem, 
Alber[tum] Marchesem de Gastello, qui aderant propter comune ipsius loci. 
Lis enim talis erat: Dicebat ipse Locarnus, [se] esse investitum per feu- 
dum ex parte imperatorum Henrici et Lotharii de toto fodro legali de loco 
Mendrixio et de loco Ranchate et de districtu et de arimannis ipsorum loco- 

rum ^ Et de hoc ostendebat instrumenta, que sunt precepta iam- 

dictorum imperatorum, in quibus continebatur, iamdictum fodrum et districtum 
et arimaniam et albergariaiu de iamdictis esse eorum anticum feudum ex parte 
imperatorum et esse de eorum comitatu Sepriensi et in possessione esse; et 
ideo dicebat, non debere stare cum Locarno in placito, nisi ante imperatorem. 
Bis ita auditis et diligenter ab ipsis consulibus inquisitis, tunc ipse Ardericus 
in concordia sociorum eius pro eo, quod utreque partes vocant unum dominum, 
videlicet imperatorem, dixit et laudavit, quod ante imperatorem hoc iudicium 
difBniatur. De districtu vero ipsorum locorum ita laudavit ipse Ardericus pro 
eo, quod imperator non erat in possessione tunc, ipsis quanto fecit preceptum, 
et quia ipsi vicini inter se soliti sunt distringere tanto tempore, quod etiam 
memoria hominnm excedit, ut ipse Locarnus faciat eisdem vicinis finem; et 



1140 Aug. 21. 157 

sie ipse Ardericus absolvit eos ab eius peticioDe, salvo tarnen iare imperatoris. 
Item de preda, quam ipse LocarDus fecit eisdem vicinis et bominibus de locis 
Mendrixio et Ranchate« landaverant ipsi consnles, [si] supradicti vicini iura- 
verunt ad evangelia, non esse missos in blasmum^ a consulibus tnnc temporis, 
quando fecit ipsam predam, ut reddat ipse Locarnus sab sacramento aut per 
sacramentnm ipsoromvicinorum; et ipsi vicini coram ipsis consulibus sie iura- 
verunt, non esse missi in blasmum. De dampno, illato eidem Marchesi de ' 
Mendrixio et suis fratribus et eorum hominibns ab eodem Locarno, landave- 
rant consules, ut ipse Locarnus reddat eis sab sacramento, aut referat ipsam 
iurandum eis; et ipse Marchese ibi incon^ulatu iuravit coram consulibus, quod 
non fecit eidem Locarno per se asaltum nee dampnum ad Cuvassim^ neque 
ad Locarnnm; et si fecit, per alterius invidamentum fecit. Et iamdicte prede 
et dampna iusserunt consules, ut usque in festo sancti Michaelis proximo red- 
dita sint, sicut supra legitur. Et sie finita est causa. Anno dominice in- 
carnationis millesimo centesimo quadragesimo, ipso die, indictione tercia. In- 
terfuerunt etc. Ego Gualterius iudex ac missus domini tercii Lotharii 
imperatoris subscripsi. Otto iudex ac missus domini quarti Henrici impe- 
ratoris interf^i et subscripsi. Ego Obertus iudex ac missus domini tercii 
Lotharii imperatoris subscripsi. Ego Anseimus iudex per amonicionem 
ipsoram consulum hanc sententiam scripsi. 

Nach dem Drucke: RoveUi Storia di Corao 2, 346 nach beglaubigter Abschrift im 
Stadtarchive zu Como. — ^ Obwohl der Druck keine Lücke zeigt, muss hier eine i&ngere 
Steile ausgefallen sein; denn beim Folgenden handelt es sich nicht um Beweise für die Be- 
hauptung des Locarnus, sondern um Begründung einer Einrede, welche Ubertinus zugleich 
für die übrigen Grafen von Seprio ei hoben haben wird. — * Vgl. Nachtr. zu § 47; es würde 
also auch der Blasmirte an seinem Gute geschädigt werden dürfen. — ' Dr. euvasnm; wohl 
Cuasso nordwestlich von Mendrisio. — Vgl. § 121 n. 1; 275 n. 4; 586 n. 9; 591 n. 7. 

114. König Konrad gibt seinem Getreuen Berthold einen Hof zu Borgo 
San Donino zu Eigen und das gesammte Borgo und Bargone mit der 
Grafschaft und anderen Hoheitsrechten zu Lehen, und bewilligt ihm und 
seinen Erben freie Verpflegung an seinenn Hofe, Nürnberg 1 144 (April). 

In nomine sancte et individue trinitatis. Conradus divina favente de- 
mentia Romanorum rex secundus. Imperialem munificentiam decet virtutum 
premia merentibus tribuere et fidelissimos quosque dignis honorare beneficiis; 
sie enim et ad serviendum promptiores fiunt domesti* et in bonam spem cer- 
tius eriguntur alieni. Eapropter omnibus fidelibus nostris, tarn futuris quam 
presentibus, notum esse volumus, qualiter nos fidelem nostrum Bertoidum regia 
liberalitate amplecti volentes, donavimus ei gratuita pietate in proprietatem 
curtem unam in burgo sancti Donnini, talis rationis interposita constantia, ne 
aliquis successorum nostroruro regum seu imperatorum aut alia quelibet per- 
sona magna sive parva eandem curtem vi aut aliquo ingenio anferat, sed tarn 
ipse, quam sui heredes omni deinceps tempore proprietario iure eam possi- 
deant. Preterea nos pura et mera liberalitate ex certa scientia damus in feo- 
dum et ei facimus donationem et concessionem de castro et burgo sancti Don- 
nini et curia et iurisdi^tione ipsius in terris et braidis, fictis et medietate 
pedagii cum omni integritate, cum venationibus, piscationibus et aquis ducen- 
dis et derivandis; et de castro Barguni et de curia et iurisdictione, et moras 
seu salinas, in cuiuscunque* sint vel reperiantur et a quocumque detineantor» 
in tote territorio et districtu Barguni, et ius querendi et concedendi eas; et 
ooncedentes eidem Bertoldo comitatum snprascripti Burgi et Barguni cum omni 



158 1144 (April). 

integritate, et cum venatioDibus, piscatioDibus et aquis et aquis duceodis et 
derivandis et pascuis, quae sunt in dictis curiis; ita quod possint ipse et sui 
heredes in dictis castris et iurisdictionibus ipsornm facere ea, quae ad iuris- 
dictionem spectant, sicut nos possumus vel aliquo tempore potuimus vel ali- 
quis predecessor noster potuit, non obstante aliqua temporis prescriptione, que 
possit alle^ari contra predictum ab aliqua universitate vel singulari persona. 
■ Mores insuper et vestigia nostrorum predecessorum sectante^, predicto fideli 
nostro eique*heredi, dum in curia nostra fuerint vel eorum aliqui, expensas 
plenarie ad xii. equos cum eorum servientibus ac famulis de nostra camera 
volumus ac inviolabiliter precipimus.elargiri, quousque ad terram suam per- 
venerint. Si quis ausus fuerit attentare infringere predicta vel aliqua predie- 
tomm, sit eo ipse infamis ipso iure, et insuper iu banno cc. marcarum auri, 
cuius roedietas applicetur camere nostre, et alia predicto Bertoldo et eins he- 
redibus persolvat* Ut hec ab omnibus credantur et ab omnibus inviolabiliter 
observentur, presentem cartam scribi et sigilli nostri impressione insigniri ius- 
simus nianuque propria, ut infra videtur, coroboratas*, qui presentes aderant 
testes subtenori* fecimus. Quorum nomina sunt hec: Otto palatinns comes« 
Fridericus Ratisbonensis advocatus, Godefridus Nurinbergensis prefectns, 
Everardus, Cunradus de Arra, Tibertus camerarius, Cunradns pinoema, Hein- 
ricus marescalcus, Arnoldus dapifer. Signum domini Cuonradi Roinano- 
ruro regis secundi. M. Ego Arnoldus cancellarius vioe Henrici archican- 
cellarii recognovi. Anno dominice incarnationis m.cxliiii., indictione v.*, 
regnante Gunrado secundo, anno vero regni eius vii. Data Nurinberg in 
Christo feliclter. Amen. 

Noch Absehr. Wüstenfelds aus dem angebl. Orig. im RegierimgsarobiTe in Mantoa. 
Yorhanden ein Band ron heilbraaner Seide, an welchem ein Siegel gehängt haben könnte. 
— WOstenfeid hftit die Urk., wie sie ▼erliegt, für unecht. Die in einem Orig. an und für 
sich wenigstens auffallenden Fehler scheinen sich am leichtesten zu erklftren bei der An- 
nahme, es sei eine echte Vorlage nachlässig und ohne genügende Beachtung der Abkür- 
zungszeichen nachgebildet; auffallend ist weiter das anhängende Siegel. Andererseits ist 
nach Zeugen und Datirung an einer echten Vorlage gar nicht zu zweifein. Es wird weiter 
nach der unten folgenden Urk. von 1174 Dec 27 anzunehmen sein, dass wenigstens der 
Hauptinhalt mit dem einer echten Vorlage übereinstimmte, es sei denn, wir dächten an 
eine schon ror 1 174 vorgenommene Fälschung. Auch der übrige Inhalt erscheint mir unbe- 
denklich; die in dieser Zeit etwas auffallende Verpflegung am Hofe wird eben von K. Kon- 
rad 1 138 auch dem Abte von Burtscheid bewilligt, Lacomblet U.B. 1, 217. Jedenfalls war 
die Urkunde, wie sie vorliegt, schon im dreizehnten Jahrhunderte vorhanden, da sich in 
demselben Archive eine ganz unverdächtige beglaubigte Kopie von 1293 Oct. 21 findet. — 
Vgl. S 301 Nachtr. 

115. Im Gerichte der Legaten Bischof Hermann von Konstanz und Oraf 
Reimbod von Rocking wird dem Kapitel von Pisa nach Vorlage seiner 
Privilegien die Investitur mit allem darein Enthaltenen bis zur Zeit der 
Ankunft des Königs ertheilt und das durch den Bann gesichert, Sterpo* 
longo 1147 Sept. 14. 

In nomine domini dei eterni. Imperatoria quidem maiestas unumquemque 
iustitiam et rationem obtinere desiderans, urbes etiam dissidentes ad pristi«- 
num amicitie statum reducere satagens, legatos proprios ad id peragendum, 
cum oportuerit, mittere non desistit. Quocirca Pisane urbis atque Lucane con- 
troversia a d. Gonrado Romanorum imperatore augusto cognita, duos viros 
strenuos, Hermannum videlicet episcopum de Constantia et Raimboctom filium 
quondam item Raimbocti comitem de Ruchin ad eorum pacem et amidtiam 
confirmandam nuper in Tusciam ex industria delegavit. Quibus super nexa 



.,?" 



l]47Septl4. 159 

pacis prefataruin urbinm firmandum commorantibus, litem atque discordiam, 
que versabatar inter canonicos s. Marie Pisane ecclesie et abbatem s. Ruxorii, 
audierant Inquirintibns autem Ulis eiusdem litis caasas et rationes, viderant 
pariter et audierunt precepta supradictis canonids inde facta ab Henrico et 
Lothario atque Conrado Romanoram imperatoribus et Mathilda Tusciae co- 
mitissa, necnon etiam Privilegium Calixti Romani pontificis. lisvero diligenter 
auditis prenominatns Hermannus episcopus precepit infrascripto Raimbocto 
comiti, ut tarn pro se, quam et pro ipso ex parte sui vice suprascripti d. Con- 
rad! imperatoris, euius in Tuscia obtinebat legationem, investiret predictos 
canonicos ad proprietatem de omnibus predictis iuribus vel acdonibus, qui in 
eonuD prefatis oontinebantor preceptis. Sic igitur ipse comes cum qoampiuri- 
bus bonis hominibus comitatus, quorum nomina subnotantur, perrexit continno 
ad locam ubi dicitur Sterpolongo, ibique apprehendit per manus dominum 
Leonem Pisanomm archipresbyterum, et corporaliter investivit eum tam pro 
se, quam et pro Kodulpho et Lamberto et Bernardo atque loanne Severino 
presbyteris et Ughuccione diacono, Gualfredo et Guidone et Petro atque Lam- 
berto subdiaconis ecclesie Pisane, canonicis ibidem presentibus et pro omnibus 
aliis eiusdem ecclesie canonicis, usque ad prefati d. Conradi imperatoris ad- 
ventum de ipsis terre petiis cum sylva super se atque sua pertinentia, posita 
iuxta mare et iuxta flumen Arnum et iuxta fanuin veteris Serchii et iuxta 
fossam que dicitur Guccii, et de omnibus aliis iuribus et actionibus seu pro- 
prietatibus, que in eorum supradictis continentur preceptis, salva tamen omni 
ratione et lustitia monasterii s. Ruxorii. Insuper idem comes bacnuin in con^ 
tinenti posuit, quod si quis deinceps contra prefatos canonicos de infrascriptis 
rebus egerit aut causaverit eosque contra prescriptum modum quomodolibet 
inquietaverit per se vel summissam sibi personam, argenti optimi trecentarum 
marcarum imperiali penae subiaceat. Actum in suprascripto Sterpolongo, 
in presentia et testimonio Uguccionis filii Alberti, Gualandi et Ventrilii filii 
Rainerii, atque Leonis quondam Palee Pisanomm consulum, et Alberti vice- 
comitis, maioris Uguccionis atque Petri de Corvarie et Hermanni de Corna- 
thano, Teudii quoudam Leonis, Sigismundi quondam Henrici, Sigismundi 
quondam Pandulfi et filii eius Rainerii Bottacci, Bocci filii eins, Canis quon- 
dam Hebriaci, Calvi quondam etc., Gottifredi quondam etc., Guidonis quondam 
Pandulfi, Simonis quondam Guidonis, Bernardi quondam Hildebrandi, Ilde- 
brandini quondam Alberti. Anno dom. incarnationis m.c.xivii., decimo 
octavo \a\, octobris, indictione xi. Ego Hermannus Constantiensis ecclesiae 
episcopus, ubi hec per Raimboctum cotnitem et d. regis legatum facta sunt, 
interfiii et subscripsi. Ego Ildebrandus apostolicae sedis notarius, rogatus 
a suprascripto Raimbocto, etiam ex parte d. Conradi imperatoris iussus, hanc 
cartulam a me scriptam complevi et dedi. 

Nach dem Drucke: Dellä Rena Serie degli antichi duchi e marchesi di Toscana (ed. 
Camid) 5a, 14. - Tgl. S 277 n. 4. 5; 310 n. 22; 594 n. 9. 

116. In einem Streite zwischen dem Kapitel zu Verona tmd den Grafen 
v(m JRonco über Cereda werden die Beweise und Behauptungen der Par- 
teien mitgetheilt (behufs Einholung eines Gutachtens Rechtskundiger, 1 1 47.) 

Negotium tale est: Cum maior Veronensis ecclesia castellum et curtem 
de Gereta cum omni placito et districto, omnique publica functione teneret et 
possideret, canonici eiusdem ecclesie idem castrum cum placito et districto 
coidam nomine Isnardo locaverunt usque in viginti et novem annos expletos 



160 (1147.) 

libellario nomine pro centum solidis denariorum Yeronensium. Deinde idem 
Isnardus idem castrum cum placito et districto, sicuti ab ecclesia tenebat, 
marchioni Bonifacio, patii comitisse Matildis, iure location^ usque in predic- 
tum tempus pro eodem ficto dedit. Post mortem vero marchionis Bonifacii 
eadem comitissa Matildis, sicut dicitur, dedit idem castrum cum placito et di- 
stricto per feudum comitisse Richilde, filie Alberti tercii, uxori comids Boni- 
facii et matri marchionis Alberti; quid marchio Albertus, quandiu vixit, idem 
castrum habuit et tenuit; et eo mortuo sine berede predicta Veronensis eccle- 
sia iamdicti castri possessionem ingressa est; quod etiam castrum mortua co- 
mitissa Matiide eadem ecclesia intromi^it. Nunc vero quidam comites, abiatici 
comitis quondam Uberti et sobrini predicti marchionis Alberti, hoc idem ca- 
strum a predicta Veronensi ecclesia petunt, dicentes, fuisse feudum Uberti avi 
sui ex parte comitisse Matildis, et dicentes, mortuo marchione Alberto hoc 
idem castrum delatum sibi fuisse iure ereditario. Quod ipsum ecclesia prorsus 
denegat. Ut autem verum credatur, predicti comites offerunt quosdam testes, 
dicentes olim se vidisse comitem Ubertum albergare in Gereta; et afferunt 
alium testem dicentem, se vidisse comitem Ubertum in Cereta et placituni ibi 
teuere; et idem testis dicit, se vidisse Enricum comitem, filium ipsius Uberti 
comitis, tenere placitum in eodem loco Cereta; et offerunt alios testes dicentes, 
se vidisse eundem comitem Enricum tenere placitiim in Cereta. Quos testes 
non esse recipiendos multis rationibus, ecclesia dicit. Non enim supradicti 
testes dicunt, predictum comitem Ubertum tenuisse Ceretam per feudum, nee 
dicunt, se vidisse predictum comitem Ubertum servire comitisse Matildi per 
feudum; et quod unus testis dicit, se vidisse Ubertum comitem tenere placitum 
in Cereta, et Enricum filium ipsius Uberti comitis similiter tenere placitum in 
Cereta, ei non est credendum, quia solus est, et voci unius testis non est cre- 
dendum; et quod alii testes dicunt, se vidisse Enricum comitem tenere placi- 
tum in Cereta, eis non est credendum, quia per diversa tempora hoc viderunt, 
et etiam presumitur, quod idem Enricus comes tenuit illud placitum nomine 
Bonifacii comitis fratris sui, qui comes Bonifacius per uxorem suam Richeldam 
Ceretam habuit; et unusquisque illorum solus est. Aliorum vero testium te- 
stimoniis, quos ipsi comites ante amicos suos et non in hoc iuditio produxe- 
runt, similiter non est credendum, quia testibus, non testimoniis credendum; 
et etiam pretio corrupti sunt. Item quod ipsi comites dicunt, possessionem 
ipsius castri sibi esse restituendam iure consuetudinario, dicit ecclesia, non 
esse restituendam; quouiam ipsi in nuUo tempore possederunt, nee ulla vis eis 
ab ecclesia facta est. Item dicit ecclesia, et si constaret, comitem Ubertum 
adquisivisse Ceretam nomine feudi a comitissa Matilda, non tamen ipsi comites 
ullam rationem haberent; quia quod comitissa Matildis iure conducüonis ha- 
buit, alii in feudum dare non potuit; et quod comitissa Matildis iure conduc- 
tionis habuisset, hoc probat ecclesia bonis et idoneis instrumends. Item aliam 
affert ecclesia rationem. Habuit enim ipsa ecclesia litem et controversiam cum 
episcopo Tebaldo, ipsis comitibus scientibus, de eodem Castro Cereda, a quo 
episcopo ipsi comites dicunt hoc castrum habere per feudum; et causa undique 
examinata Wido cardinalis legatus domini pape contra episcopum protulit 
sententiam; cui sententie episcopus eatenus paruit, quod canonicis refutavitet 
finem fecit, et decetero se nullam acturum controversiam pronüsit; ob quam 
rem dicit ecclesia iure se posse tueri exceptione rei iudicate contra ipsos co- 
mites, quia quod auctori meo nocet, et mihi iure nocere debet. Item quod 
comites dicunt, hunc litem et hanc controversiam debere finiri et examinari 



( 1 147.) lei 

secunduiu usuni feudi, dicit ecclesia, non esse verum, quoniam non sunt vas- 
salli huius ecclesie, nee dicunt se habere hoc castruin pro feudo ab hac eccle- 
sia; immo dicit ecclesia, hoc placitum debere finiri sccundum ratioDem et se- 
candum leges, sicut inter extraneas personas. Aliam quoque rationem hostendit 
ecclesia. Dicit enim hoc castrum, scilicet Ceretain, cum omni honore, placito, 
distri^sto, omnique regali funtione olim ab imperatoribus sibi esse concessum, 
donatnm, largitmn et ab hisdem prohibitimi, ne uUus dux, marchio, comes, 
Ticecomes, et nullus arclüepiscopus, episcopus habeat potestatem auferendi 
hoc castrum eideni ecclesie [velj aiique persone dandi; et hoc idem imperator 
Lotharius confirniavit, ac huius castri ecclesiam in possessionem misit, et eam 
possessorem constituit: quod totum multis preceptis imperatorum et privilegiis 
apostolicorum probatur. Item quod comites dicunt, suos antecessores hoc ca- 
strum per feuduni possedisse, et propter hoc dicunt, se posse experiri quasi 
Publiciana adversus ecclesiam, dicit eccl(»sia non esse verum, quo huius castri 

doroina est, ncc Publiciana conipetit. Aliam etiam rationem, 

possessionem eis restituendani non esse, asscverat ecclesia. Marchione enim 
Alberto sine berede decedente, hanc corporalem detentionem quasi vacantem 
intromisit ecclesia; et illis scientibus, nee eontradicentibus, qui nunc petunt, 
quiete per decenniuni et plus possedit ecclesia. Et cum quidam de militibus 

illius terre canonicis ab initio vellent resistere, adierunt, eorum 

auxilium implorantes, etutoum ecclesia litigarent persuadentes; quisenullum 
ius habere responderunt, et ut cum canonicis convenirent, persuademnt. Pre- 

terea eos eione prorsus esse removendos, constanter asseverat 

ecclesia, quia cum canonici usque nunc quiete, nemine questionem faciente, 
posflident, nullum ius potitores ab eis flagitarunt, nee de eis ipsi aliquem ma- 
gistraturo couquesti sunt; set impetuoseet nullo iure alias curtes canonicomm 
per vim, quibus nullum ius se habere contendunt, intromiserunt, et liberos ho- 
mines inhabitantes depredati sunt, .... redditusque ecclesie prorsus abstu- 
lerunt; unde si quod ius ipsis competeret, eos amisisse sibi ius dicendo, pars 
ecclesie firmiter asserit. 

Nach neuerer Abschrift aus dem KapiteUarchive zu Verona. — Vgl. Nachtr. ev 
§ 331. 596. 

117. Der Pröfekt von Rom lädt durch ein peremtorlsches Edikt mit der 
Drohung, bei Nichtachtung desselben dem Kläger den Besitz zusprechen 
zu woUen. Rom 1148 Mai 5. 

Ego Petrus dei gratia ürbis prefectus hoc uno pro omnibus peremptorio 
edicto moneo te Raynoldum Raynoldi de Scosta, ut infra hos decem continuos 
dies venias in curiam nostram ad faciendam iustitiam clericis s. Mariae in Via 
lata de terra in Pulveriola, unde saepe conquesti sunt. Nisi veneris, senten- 
tiam feram, et te petitorem et illos possessores constituam. Anno üi. domini 
Eugenii iii. pape, indictione xi., mense madii, die quinta. 

Nach dem Drucke im Archirio storico Tu, 13&, 12 aus dem Archire von S. Mtfia in 
Via lata. — Vgl. Nachtr. zu S 487. 

118. Die Konsuln von Piacenza versprechen dem Abte von 8. Siato fiUr 
die Abtretung von Castelnuovo an die Stadt fimfhundert Pfu/nd und über- 
nehmen angegebene Verpflichtungen, Piacenza 11 SO Nov. 14. 

Die martis, qui est quartus decimus dies mensis novembris, in dvitate 
Eliusentia, in camera abbatis sancti Sisti, in presentia Gerardi de Castello 

Acktr Forsehtmgeni IV. 11 



162 1150 Not. 14. 

Arquatü, Nicholai de Castello Arqaato, Walterii Vicedomini, Bonus de Petri 
Doeria, Alberti Mantogatii, Oberti filii Agadi, Agini Saxelli, Placondni Man- 
tegatii, Macagnani, Alberti de Vivello, Attonis de Vicoiustino, Oberti Abiatici, 
Oberti de Porta, Bonisiohannis Saraceni, Catonis legislatoris, et aliorum ho- 
minum, quoruin noniina subter leguntur. Talis concordia fuit inter domi- 
num Berardum abbatem monasterii sancti Sisti, nee non et P\dconem Strictum, 
et Vicedominum, atque Rangonum, et Gerardum de Andito, et Wilielraura 
Siccamelicam, consules civitatis Placentie, quod ipsi consules solvent prefato 
abbati sancti Sisti usque ad festum sancti Thome proximum quingentas libras 
Placentine monete vel aliud pro ipsis denariis, si voluntas abbatis fuerit; et 
de ipsis denariis nullani vim, nuUam violentiam abbati fecerint, nee parti ec- 
clesie per suum consulatum; et alios consules iurare facient, quod similiter 
nullam vim, nullam violentiam predicto abbati sancti Sisti fecerint, nee parti 
ipsius ecclesie de ipsis denariis; et siin suo consulatu omnes predicti denarii 
in terram dati non fuerint, de vi et violentia non inferre similiter alios con- 
sules iurare facient. Et si pro dato, quod ipse abbas facit communi Placentie 
de Castello novo a curia Romana vocatus fuerit, ipsi consules adiuvabunt eum 
per bonam fidem cum suis stipendiis usque ad finem cum statu sui honoris, et 
alios consules similiter iurare facient. Et pignora, que habent pro negotio 
Oberti de Rozone, ipsi abbati reddent. Et alios consules iurare facient, quod 
per bonam fidem facient rationem ecclesie sancti Sisti de illis querimoniis, que 
a parte ipsius ecclesie ad se pervenerint; et quod alios consules similiter iu- 
rare facient. Inde factum est hoc anno ab incarnatione domini nostri leshu 
Christi millesimo centesimo quinquagesimo, suprascripto die, indictione quarta- 
decima. Ibi interfuerunt Vicecomes, Prcsbiter de Fulgosso, AlbericuaWi- 
cedominus, Adraldus de Porta, Levacorvus, Vilanus Speronus, Calvus Arde- 
zonus, Malamena, Gerardus de la Porta, Rogerius filius Aginonis, Lanfrancos 
Surdus, Bellatius, Butricus de Belengeriis, Cagalancia. Et cum hoc factum 
fuit, in eodem loco, in presentia omuium suprascriptorum prenominati con- 
sules, scilicet Fulco Strictus, Vicedominus, Rangonus, Gerardus, Wilielmus, 
iuraverunt ad sancta dei evangelia unusquisque manu sua propria, quod, sicut 
suprascriptum est de predictis quingentis libris Placentinorum solvere, et de 
aliis pactis, sicut determinatum est, attendent et facient, quantum per para- 
bolam ipsius abbatis remanserit, si deus eos adiuvet et sancta evangelia 
dei. Et ibidem loci, coram eisdem testibus, prenominati consules promi- 
serunt eidem abbati, quod de predicta solutione quingentarum librarum facienda 
quinquaginta viros similiter ei iurare facient. Ego Obertus notarius sacri 
palatii interfui et rogatu predictorum consulum hoc breve scripsi. 

Nach Abschr. Cereda's aus dem Orig. im Stadtarchive za Cremona. — Vgl. Nachtr. 
zu S 298. 

119. Vor dem Magister Bidgwrus als päbstlicJiem Delegirten verzichtet 
die eine Partei gegen Zahlung einer Abfindungssumme auf ihre An- 
sprüche. (Bologna f) 1151 Juli 8. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Anno domiui millesimo cente- 
simo quinquagesimo primo, octavo idus iulii, indictione quartadecima. In pre- 
sencia bonorum hominum, quorum nomina sunt hec: scilicet maister ügonis 
filius Albrici Lonbardi, Rodulfus de Guarino iudex, Oddo de Castro Monte 
Vetfo, Gerardum et Azonem dei Marchionis, Marchise filius predictus Azonis, 
Tancbredo dei Dindi, Rolandino de Rolando, Petrus de Bonus Vidnus, PetijLS 



1151 JaU8. 



163 



qui vocatar Comes, Bomartinus qui noniinatur Molgetoris, Petras de Bonus 
lohanoes, lohannes Dazo, Carolus Goiiselino, Asaldo de Petrus Blanco, An- 
dreas Salvaticus, Alberto de Ferpgnano, Rainaldus de Ortona, Guido qui 
vocatur Maltalonis, et alii multi ibi adstantibus. Et maister Bulgarus, cog- 
nitoris ex concessione domini pape Eugenü, oognitoris eius cause, que verte- 
batur inter douinum Martinum presbiterum et luonachiim sancte Marie de 
Felonice et ministrum sancti Isaye prophete, et Gerardo et Azonem et fratre 
suo Ugonem *in pronepotem illorura Petro ülius Gozo. Propter quadraginta 
solidos denariorum Lucensium, accepti a donnus predictus Martinus, fecerant 
finem et transactionera ipsi prefati donni Martini et eius omnibus successoribus 
im perpetuoni de omni iure et actione, quam se putabant habere contra ipsum 
donnum Martinum nomine terre de F'racte Radigosule, quam scilicet rem sibi 
perdnere dicebant, ut nullani litem, uullatnque controversiam prescriptarum 
rerum nomine prenominatus donnus Martinus vei eius successoribus deinceps 
quolibet modo aliquo in tempore a predictis gcnnanis et nepotibus vel ab eius 
heredibus sustineant; et si ipsis germanis et nopotes vel eius heredes predicta 
omnia firmiter sempor observare noluerint, pene nomine decem libras dena- 
'riorum Lucensium iamdicto domino Martino et eius successoribus dare pro- 
miserunt; et insuper predicta omnia semper incorrupta tenere spoponde- 
runt. Actum in Guaita Marchionis in domum et sede predictus donnus 
Bulgarus, indictione predicta quartadecima. Prenominati refutatores hoc 
instrumentum refutacionis, ut supra legitur, fieri rogaverunt. Ego in dei 
nomine Wido notarius, filius Petri Curialis, hoc refutacionis instrumentum, ut 
supra legitur, scripsi et firmavi. 

Nach Abscbr. aiLs dem Original im Staatsarchive zu Mailand, Prov. S. Benedetto di 
MantOTa. — Vgl. Nachtr. za S 582. 

120/ Graf Paltonerius i'ihei^Uisst genannte Burgen dem Scudacollua^ 
Herrn der Stadt^ dessen Nachfolgern und dem Volke von Siena auf zehn 
Jahre als Pfand, Siena 1 151 Juli, 

Anno incarnationis domini nostri Ihesu Christi millesimo quinquaiesimo 
primo, mense iulii, indictione quartadecima. Manifestus sum ego Paltone- 
rius comes, filius Forteguerre comitis, qualiter per hanc cartam conventione 
inter nos habita dare et tradere nomine pignoris previdi tibi ScudacoUo do- 
mino civitatis tuisque successoribus, qui pro tempore fuerint, sive sit dominus 
sive consules vel alii rectores, et universo populo Senensi castellum sancti 
lohannis in Asso cum curte tota, et castellum de Avena cum tota curte sua. 
Que autem castella et curtes sie denominatas, ut prcdixi, in vos iamdictos 
vestrosque successores in antea do et trado et coucedo ad habendum, tenen- 
dum, ngendum, colendum, fruendum, laciendum exinde iure proprietatis, quio^ 
quid volueritis, vos successoresque vestros. Et hoc promitto ego Paltonerius 
comes vobis [etj vestris successoribus, predictum pignus ab omni homine de- 
fendere; quod si eum ab omnibus hominibus non defensaverimus, yel si ego 
Paltonerius comes prefatum pignus vobis tollere vel contendere vel subtrahere 
quesierimus ingenio qualicunque, tunc in duplum predictum pignus vobis resti- 
tuamus, quoniam taliter nobis placuit. Prenominatus Paltonerius comes 
hanc cartam pignoris, ut superins legitur, scribere rogavit in platea sanqd 
Cristophani, in presentia Scudacolli domini civitatis et suorum balitorum et 
totuv popiüi ibi congregati, nomine illius sacramenti et predictorum pigno- 
npj^ Ranucdus filius Amolfini, et Ildibrandinus f. MartinnoGii, et Villanus 



Xg4 1151 Juli. 

f. Arpie, et Bandinus f. Beleti, et Gilias f. Mardoline, et Bernardinus f. Am- 
ieri, et Orcus f. Marcheselli, et Raiinondns f. Guilielmi, et Burnuscio f. Lano- 
cetti, et Burnectus f. Ugolini, et Guittaccinus f. Bunilli, et Petuccius f. Mi- 
niatoli, et Rolandinus f. Benectoli, et lordanus f. Lamandine, et Otdo f. Vai, 
isti fuerunt balitores et testes; et Rolandinus Tebaldi et reliqui plures fuerunt 
testes ibidem, videlicet lacop et losep et Uguiccione lohannis, et Malagallia 
Aruieri, et Sismondo Maconis, et Rolandinus Testa, et Mariscoctus et Ildi- 
brandinus Guduccii, et Pandolfinus et Malavolta Philippi, et reliqui plures ibi 
fuerunt. Eo vero pacto et tenore feci ego Paltonerius coraes scribi hanc 
cartam, et posui tibi ScudacoIIo domino civitatis tuisque successoribus, qui 
pro tempore fuerint, sive sit dominus sive sint consules vel alii rectores, et 
universo populo Senensi in pignus ianidicta castella et eorum curtes, ab istis 
kalendis iulii usque ad decem annos expletos, quod si ego comes Paltonerius 
ea onmia, sicut supra scripta sunt, non observavero, quod ista pignora penitus 
deveniat* in potestate tua tuorumque successorum, qui pro tempore ^erint; 
dominus vel consules vel rectores faciant de bis pignoribus, quod eis placuerit, 
sine omni mea meorumque successorum contradiccione. Hoc actum est 
tempore Scudaccolli domini civitatis. Ego quidem Rolandus iudex et can- 
cellarius hoc instrumentum, ut supra scriptum est, scripsi, complevi et dedi. 

Aus dem Kaleffo Tecchio Bl. 21 im Staatsarcbive zu Siena. — Vgl. zu S 294 Nachtr. ; 
S 312 n. 2. 

121. Lanfrancus Cavazola verzichtet nach Sprttch der von den Lehens- 
geifhossen und den Konsuln von Piacenza aufgestellten Richter auf sein 
Lehenrecht an dem ihm vom Abte von 8. Sisto verliehenen Castelnuovo. 
Piacenza 1151 Aug. 8. 

Die mercurii, qui est octavus dies mensis augusti, in parlatorio monasterii 
sancti Systi, presentia Nicholai de Gastello Arquato, Piacentini Mantegadi, 
Oddonis filii Opizonis filii Oddonis, Nigri Fugazole, Bosonis de Petra Doeria, 
et aliorum hominum, quorum nomina inferius leguntur. Lanfrancus Cava- 
zola fecit finem et refiitationem per se et suos heredes adversus monasterium 
prenominati sancti Systi et adversus partem monasterii et cui monasterium 
dederit, in manu douni Berardi abbatis illius monasterii, nominative de tote 
illo iure, cunctaque ratione, quam ipse Lanfrancus habebat et requirebat aut 
per quodvis ingenium requirere potuisset in Gastello novo intus et de foris 
atque in tota eins curia, dicendo, quod ei pertinebat et requirebat propter in- 
vestituram, quam abbas Petrus ei fecerat, et per omne datuni, quod legitur 
in cartula investiture, omnia et ex omnibus in integrum; sed omni tempore 
predictus Lanfrancus et sui heredes taciti et contenti permanserint; quod si 
agere aut causare presumpserint, aut si apparuerit ullum datum aut factum 
vel quodlibet scriptum, quod in aliam partem factum habeat, et claruerit, tunc 
promisit per stipulationem predictus Lanfrancus et obligavit suos heredes dare 
nomine pene predicto monasterio, aut cui monasterium dederit, libras duo- 
centum Placentine mouete; et insuper requisitio nil valeat. Ad hanc enim 
cartulam confirmandam accepit prenominatus Lanfrancus ex parte supradicti 
monasterii libras centum viginti Placentine mouete. Et hec finis et refutatio 
i^mni tempore firma et stabilis permaneat et persistat inconvulsa cum stipu- 
lädone subnisa. Hoc totum vero, quod supra legitur, Fulco Strictus, et 
Albertus Mantegacius, atque Guidottus de Fontana, et CaJvus firmum habere 
et fieri preceperunt, quibns voluntate abbatis et Lanfranci per pares curiun* 



1151 Aug. 8. 166 

etinssioDe civitatis oonsulum hoc placitam ad difSDiendnm fiierat datmn, atqne 
in civitate Placentie in predicto loco coram eisdem feliciter est actum. 
Inde actum est hoc anno ab incarnatione domini nostri leshn Christi millesimo 
centesimo quinquagesimo primo, in dicta die, indictione quartadecima. Ibi 
interfuerunt rogati testes Vuranus Bovo de Curte maiore, Guido Plange bo- 
num, Petrus de Christina, Gualfredus de Roncariolo, Tedixius Buxa, Anricus 
Scottus, Boro et Marescottüs de Castellonovo. Ego Ribaldus notarius sacri 
palatii rogatus a predicto Lanfranco et a suprascriptis iudicibus contemp- 
cionis haue cartulam reffutaciouis scripsi, complevi et dedi, et eüam interfoi. 

Nach Abschr. Cereda's aus dem Orig. im StadtarcluTe zu Cremona. — Vgl. Nachtr. 
so S 298 and oben nr. 118. 

122. Im Gerichte des Grafen des Abtes von Polirone wird auf dessen 
Befehl von einem der Beisitzer zu Gunsten der Abtei ffeurtheiU. Im Man- 
tuanischen 11 52 April 4. 

In Christi nomine. Die veneris, qui fuit quarto die intrante mense apri- 
lis. Qualiter bonorum virorum presentia, nomina quorum hie inferius le- 
guntur, de lite et altercatione, quam movebat et faciebat Mantuanus, filius 
^lohannis gramatici, de duobus iugeribus terre, qug fiiere patrui sui Guico- 
manno, qui ex parte sancti Benedicti possidebat, sie diffinita est süb iudicio 
comitis abbatis, cui querimonia facta fdit. Quoniam comes consilio iudicom, 
silicet Ariprandi, Petriboni, Rodulfi, Lanfranci, Mutelli, legitimes testes rece- 
pit, qui iure iurando firmavenint, esse iuris sancti Benedicti per datum Mar- 
tini gramatici predictam terram, unde lis erat. Et sie ratione cognita Petrus- 
bonus iudex iusione comitis abbatis et consiolio* eins ac iudicum absolvit 
ecclesiam sancti Benedicti et ipsum Guicomannum a petidone predicti Man- 
tuani de predicta terra. Et hoc factum fiiit in presentia domini *Grasindonii 
episcopi et Rigizonis archipresbiteri et domni Uberti abbatis sancti Benedicti 
et domni Adg prioris sancti Martini et domni Boni. Actum est hoc in 
claustro sancti Petri, in millesimo centesimo quinquagesimo secundo, indic- 
tione XV. Hecsunt nomina illorum, qui iuraverunt: Milo de Orlando, Am- 
brosius Fricavena, Tedaldus de Verderi, Lanfrancus castadus* Milonis de 
Orlando et Martinas castaldus. Isti vero homines ibi interfuerunt: Sigin- 
fredus de Sancta Agathe, Guido de Tarre, Oddo de Geza, Albertus Azonis- 
enrici, Pelegrinus Beccarius, Gandulfinus filius Martini castaldi, qui rogati 
sunt testes. Ego Albertus Castellanus notarius sacri palatii his interfui et 
hoc breve iussione comitis scripsi. 

Ans dem Orig. im Staatsarchive zu Mailand, Proy. S. Benedetto di Mantora. — YgL 
Nachtr. zu S 120. 226. 492. 583. 

123. Der Assessor des Bischofs von Verona ertheilt diesem seinen Math 
bezüglich eines von demselben zu sprechenden Urtheiles. Verona 1164 
Juni 30. 

In nomine domini dei etemi. Die mercurii, qui est pridie kaJ. iulii, in 
civitate Veroaa, in sala venerabilis episcopi Tebaldi sancte Veronensis ecclesie, 
in presentia clericorum et laicorum, quorum nomina hec sunt: iam dictus Te- 
baldus episcopus, Gilbertus archipresbyter maioris Veronensis ecclesie, Vinizo 
presbyter, Bemardinus magister Trentinus, magister Rainerius, Otto longos, 
Oprandinus canonici* et eius fratres, Viviauus presbyter; laici hii sunt: Wide 
Botellus, Bonus Zeno filius Lambert!, item Bonus Zeno, Magrassus iudices, 



166 



1 154 Mai 30. 



Albertus notarius, Roisias, Ardemannus, Richardinas, Rosellus et reli- 
qui. Ibique Prevedellus iudex et assessor suprascripti episcopi Tebaldi de 
lito et controversia, que erat inter supradicturn Gilbertum archipresbyterum 
eiusque fratres, nee non et lohaniiem archipresbyterum de ecclesia et plebe 
sancti Andree de ecclesia videlicet sancti Greorgii in Salsis, sie dixit et tale 
consilium eidem episcopo de proniulgauda sententia suprascripte litis de- 
dit: ,Ego de hoc negotio multa intellexiet niultos ex utraque parte testes 
audivi; ex quibus utriusque partis testibus, quidain, ut mihi videtur, male di- 
xenint; et secunduni eas rationes cartaruui et testium, quas vidi et andivi, 
sompto etiam conseüio quorundam iu'dicum sapientum, qui non eraut in aliqua 
parte [implieati prejdicte liti, quod consilium etiam in me habebam, tale do- 
mino episcopo super hac lite consilium tribuo, ut ipse iudicet ecclesiam sancti 
Georgii in Salsis de iiiaiori Veronensi ecclesia esse. De iniuria quoqüe, de 
qua ipse lohannis arehipresbyter sancti Andree conquerebatur, postquam inter 
se pacti sunt, similiter consilium domino episcopo tribuo consilio suprascrip- 
tonun sapientum, ut ipse canonicos absolvat/ Factum eeit hoc anno ab 
incamatione domini nostri Ihesu Christi millesimo centesimo^ qtiinquagesimo 
quarto, suprascripto die, indietione secunda. Ego Paltonarius notarius 
sacri palatii interfui et hoc breve scripsi. 

Ans neuerer Abschr. im RapitelsarchiTe zu Verona. — Vgl. Nikcbtr. zu § 581 n. 3. 

124.* Die von Poggihonzi verpflichten sich eidlich denen von Siena, sie 
insbesondere bei Behauptung des ihnen vom Grafen (hddo Ouerra über- 
lassenen Theiles von Poggihonzi und gegen Florenz zu unterstützen. 1 1 56 
April 4. 

In nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. Anno incarnationis do- 
mini nostri lesu Christi millesimo centesimo quinquagesimo sexto, die quarto 
intrante aprelis, indietione iiii. Ab hac ora in antea salvabo et defendam 
omnes homines habitatores civitatis Senensis et burgorum eins, et eorum bona 
et personas eorum, qui cum eis erunt, et eorum avere ubicumque posito, nisi 
fnerint manifesti inimici et requisiti seien tibus Senensibus. Et non ero in con- 
silio vel facto neque consentimento, quod Senenses perdant illam partem, 
quam comes Guidoguerra dedit Senensibus et Senenses receperunt in castello 
et pogio, qui dicitur Monte Bonizi, et in eins appenditiis; et si cognovero ali- 
quem volentem tollere vel minuere supradictam partem Senensibus, pro bona 
fide et sine fraude pro posse contrariabo. Et si aliquo casu Senenses perdi- 
derint supradictam partem, sine fraude eam recuperare adiuvabo, et recupe- 
ratam retinere studebo. Edificium vel edificia, que Senenses vel alius per eos 
in supradicta parte fecerit aut faeere voluerit, excepta turre, nisi episcopus 
vel Senenses ibi eam edifieaverint, unam tantura, non contrariabo, neque tol- 
lem, neque diminuam ; et si aliquis contrariare vel tollere voluerit, sine fraude 
defendam et adiuvabo contra omnes homines. Illam litem vel lites vel guerras, 
quas modo Senenses habent vel in antea comuniter habebunt, ego cum eis et 
sine eis faciam ; et adiuvabo Senenses contra omnes homines et maxime contra 
Florentinos. Ex his excipimus comitem Guidonem et abbatem Marturensem, 
et.alios nostros seniores; et contra istos adiuvabimus Senenses in predicto 
castello, et euntes et redeuntes ad castellum. Et non faciam finem, treugnam, 
neque guerram recredutam cum Florentinis sine Senensibus; etsi alius fecerit, 
non observabo. Et si aliquo tempore feeero finem aut treugnam cum eis, et 
guerra postea inter Senenses et Florentinos apparuerit, adiuvabo Senenses 



1156 April 4. 167 

contra Florentinos per bonam fidera, et faciam illis guerrani cum Senensibos 
et sine eis. Et pedagium ibi positum pro ea parte, quam Senenses habent in 
predicto castello, Senenses retinere adiuvabo, aut patiar Senenses in sua parte 
pro sua parte tollere pedagium. Ecciesiam vel ecclesias, quam Senenses vel 
alius per eos in predicta parte constituent, et earum iura vel parocchiales con- 
suetudines custodiam et observabo; et si aliquis contra predictam ecciesiam 
vel ecclesias aliquid sinistrum niollitus fuerit, per bonam fidem et sine fraude 
adiuvabo, in bis precipue personis et in earum successoribus, qui causa habi- 
tandi ad predictum castellum venerint de Senensi episcopatu; Et si huius loci 
coDSuI factus fuero, hec omnia, que suprascripta sunt, faciam iurare omnes 
homines, qui hoc sacramentum nondum fecerint, et habitabunt in monte pre- 
dicto, postquam etatem xiiii. annorum habuerint. Et si filium vel filios modo 
habeo vel in antea habebo, qui non sit predicte ctatis, cum ad predictam eta- 
tem venerit, hoc iuramentiim subire faciam. Et non ero in consilio vel facto 
neque in consentimento, quod strata, sicuti constituta est, mutetur sine volun- 
tate et consilio Seoensiam consulum, qui modo sunt vel pro tempore erunt. 
Insuper si Ranuccius et filii eins, et filii Soarzi, et Panzus et eins nepos et 
eorum successores non observaverint Senensibus secaritates, quas eis fecerunt 
vel fecerint propter castellum, ego ero cum Senensibus contra eos pro volun- 
tate et mandato Senensium consulum. Hec omnia, que suprascripta sunt, per 
bonam fidem et sine fraude observabo, si deus me adiuvet et sancta dei evan- 
gelia. Et si forte contra ea, que suprascripta sunt, fecero, sine fraude ad lau- 
damentum Seneosium consulum aut balitorum, si consules non fuerint, post 
eorum inquisitionem infra xv. dies emendabo. 

Nach Abschr. aus dem Ealeffo ▼ecchio BI. 8' im Staatsarchire zu Siena, mitgetheUt 
TOD Banchi. - - Vgl. unten n. 148 und 151. — Wegen der halUor€9 Tgl. S 294 Nachtr. 

125. Im Gerichte des Markgrafen Hermann (vonVerona) bestätigt dieser 
einen Spruch König Heinrichs über die Besitzungen der Dienstleute des 
Bisthums Padua und ein Urtheil seiner eigenen Richter, wonctch alle von 
jenen veräusserten Jjchen dem Bischöfe zu/r Verfügung stehen, Padua 1 1 58 
Nov. 18. 

Dum in dei nomine in iudicio resideret dominus marcbio Hermannus, in 
presencia bonorum hominum, quorum nomina hec sunt: Lemizo de Aicha et 
Alexis eins filius, et Bonifacius, Manfredus, et Enricus, Eleazarus, Sachetus, 
lohannes de Arriberto causidici, et Anseimus iudex, Henetus filius Enrici, 
Azocus, Brancula, ügolinus de Baone, et Albertinus, Sardius, comes lacobus, 
Tisolinus, Albertus Sercius, Guezeri de Camino, Garzapane, et Oldericus de 
Celsano, et Guibertinus eins nepos, et Arardus et Albertus, Ezelinus iudi- 
ces, per iuditium suoruni iudicum laudavit et confirniavit predictus mar- 
chio sententiam datam a rege Enrico de possessionibus famulorum Paduani 
episcopatus, sicuti in istrumento continebatur , quod lohannes [episcopus] 
sancte Paduane ecclesiae in generali placito publice legit et ostendit. Super 
hoc laudaverunt iudices ipsius marchionis Hermanni, quatinus omne feudum, 
quod famuli Paduane ecclesiae episcopatus in alias quoque modo transtulerant 
personas et pro aliqua tenebant conditione, sive pro furno, sive pro pampsi- 
dibus, sive pro aliis conditionibus ab ipso episcopo, libere in episcopum lohan- 
nem vel in eins successoribus totum reversatur. Et hanc sententiam firmam 
et ratam predictus marchio tenere sancxivit. Data fuit hec sententia in 
curia Paduani episcopatus, anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi 



168 ^^^S Not. 18. 

m.clviii., indictione vii., tercio decimo die exennte novembris, regDante Fede- 
rico dei gratia Romanoram imperatore et semper angusto liic in Italia. 
Ego Ugizio sanctissime imperatoris Federici corone Dotarius per preceptum 
marchioDis Hermanni hoc instruinentam sive seDtentiam scripsi. 

Nach dem Drucke: Dondi dall' Orologio Dissertazioni sopra l'istoria ecclesiastica di 
Padova 6, 40 aus dem Orig. im Archive der Domkirche. — Vgl. $ 143 n. 5; 571 n. 5. 

126. Zwei nach römischem Rechte lebende Brüder lassen mit Zustimmung 
ihrer Mutter und Schwestern eine Magd frei. Piacenza 1159 Mai 5. 

f Addo ab incarnatione domini nostri Ihesu Christi millesimo centesimo 
quinqnagesimo nono, quinto die mensis madii, indictione septima. Tibi 
Bonize ancille iuris nostri nos Gerardus et Ogerius fratres, filii quondara Bo- 
nivicini de Rivaita, qui professi sumus ex natione nostra lege vivere Romana, 
pervolontatem et parabolam Angel ice etMabilie et Agnetis matris et sororum 
nostrarum domini et benefatores tui presentibus presentes dicimus: Qoi 
debitmn sibi relaxat servitium, mercedem in fiitaro apnd donttnnm sibi retribui 
confidat. Ideoqne nos predicti fratres, et per voluntatem prenominatarom ma- 
tris ac sororum nostrarum domini tui, statuimus te pre fatam Bonizam ancillam 
iuris nostri a presenti die esse liberam et absolutam ab omni vinculo servi- 
tutis, tamquam si ex ingenuis parcntibus nata vel procreata fiiisses; et ubi a 
presenti die de quatuor viis ambulare aut cum quo habitare volueris, liberam 
et firmissimam in omnibus habeas potestatem et congruam libertatem pro 
anime patris ac fratris nostri et nostrarum et predictarum matris et sororum 
nostrarum mercede; et ad omnem gratiam tuam, si aliquid habueris, plena et 
Integra maneat libertas, sicut illi, qui in quadruvio in quattuor manibns tra- 
ditus est et amont factus est, vel sicut Uli, qui per manum sacerdotis circa 
sacrum altare ad liberum diniittendnm deductus est, vel sicut cives Romani 
per portas apertas eas ac pergas et parte, qua volueris ambulare, discedas 
iuxta legem, pro animarum nostrarum et parentis et fratris nostri mercede, 
sine Ulla servicutis conditione; peculium vero tuum, tarn quod nunc habes, 
quam quod in antea acquirere vel laborare potueris, sit tibi concessum ad 
gratiam libertatis tue, ita ut facias exinde a presenti die tu et heredes tui aut 
cui vos dederitis iure proprietario nomine, quicquid volueritis, sine omni nostra 
et heredum nostrorum contradictione vel repetitione. Actum est hoc in 
Placentia, in casa predicti quondam Bonvicini de Rivaita. Feliciter. Signa 
m m m manuum istorum Gerardi et Ogerii fratrum, qui hanc cartulam liber- 
tatis per voluntatem et parabolam istarum matris et sororum nostrarum fieri 
rogaverunt, ut supra. Signa ni mm manuum Malecrosne, Roberti Mugiani, 
Mussebovis, Odonis Ferrarii, Greci Martini Galedoli, Petri Galedoli, Boni 
lohan Zannetii testium. f Ego Gerardus sacri palatii notarius interfui et 
istorum fratrum rogatu hanc libertatis cartulam scripsi, tradidi, complevi 
et dedi. 

Nach dem Drucke: Boselli Storie Piacentine 1, 311. — Vgl. S ^59 n. 5 Nachtr.; 
schon eine Freilassungsurk von 1020 bei Morbio Municipj 2, 44 ist wesentlich nach dem- 
selben Formular gefertigt. 

127. Der römische Senat spricht ein Urtheil auf Grundlage des einge- 
holten CansiUum genannter Ordma/rii und Dativi. Born 1160 Jan, 23. 

f In nomine patris et filii et Spiritus sancti. Amen. Anno ab incarnatione 
domini nostri lesu Christi m.clx. Nos senatores a reverendo atque mag- 



1160 Jan. 23. Igg 

nifico popnlo Romano pro pace infra Urbem et extra inanntenenda et siogulis 
sua iustitia tribuenda in novo consistorio senatus anquatim in capitolio con* 
stituti, audientes inurmurationem et conqnestionem religiosonim canoniconim 
ecclesie s. Praxedis, quam nobis adversus canonicos ecclesie Cnicis, que in 
Ihenisalem dicitnr, faciebant dicentes, se non deberi in ins vgcari, neque illis 
ad respondendtini cogi de terris in fundo Pompeii positis in loco, qui dicitur 
adTurrem sive Fönte, super quibus canonici ecclesie s. Crucis nobis adversus 
illos proclamaverant et a nobis in curia senatus eis respondere coacti erant, 
visis actis publicis, quibus sententia eanindeni terrarum a d. papa Eugenio 
pro ecciesia s. Praxedis contra ecclesiam s. Cnicis edita denotata erat, iam- 
que dicte ecclesie s. Praxedis canonicis exceptione rei iudicate a summo pon- 
tifice atque ecclesiaruni omnium iudice se tuentibus, optimos et illustres Urbis 
iudices Petrum primiceriuni, Robertuni primum defensorem, Gregorium dati- 
vum, Philippum sacellarium, Petnini de Rubeo et Landulfum dativos ad con- 
silium nobis super hac causa fideliter, sicut senatui iuraverant, prebendum 
convocavimus et prudentera consenatorem nostrum Nicolaum lohannis Gra- 
nelli ad iihid diligenti perscrutatione suscipiendum nobisque referendum cum 
eis posuimus. Qui omnibus eonim rationibus, ut eorum sapientia titillabat, 
sollerter perspectis, tale consiiium nobis dederunt: In nomine domini. Nos 
iudices, Petrus primicerius, Robertus prinms defensor, Gregorius dativus, 
Philippus sacellarius, Petrus de ßubeo dativus et Landulfus dativus tale con- 
siiium dominis Senator! bus dainus, ut ecciesia s. Crucis volens agere de pos- 
sessione terrarum, unde fuit actum in presentia pape Eugeüii, ulterius non 
audiatur, quia obstat ei exceptio rei iudicate; si vero de proprietate agere vo- 
luerit, audiri tantuin debet apud successorero eins, qui de possessione cog- 
novit. Relato igitur nobis tantorum sapientium per prefatum consenatorum 
nostrorum consilio et etiam in scriptis nobis ostenso, venerabiles canonicos 
ecclesie s. Praxedis eorumque successores in perpetuum ab omni molestia et 
inquisitione seu peütione possessionis illarum terrarum iuxta supradictorum 
sapientium consiiium liberos etquietos fore decrevimus, etut nunquam a nobis 
aut ab aliis per tempora senatoribus in ins propter hoc vocentur aut respon- 
dere cogantur, presentes reverendi senatus apices eis fieri iussimus. Et ego 
supradictus Nicolaus Senator ab aliis senatoribus delegatus cancellario sacri 
senatus, ut supra scriptum est, ad perpetuan) stabilitatem scribere mandavi, 
sub pena iiii. librarum auri, si contra hoc clerici s. Crucis venire presumpse- 
rint, dimidia senatui et dimidia ecclesie s. Praxedis componenda; et soluta 
pena hec carta firma sit semper. Actum xvi. anno restaurationis senatus, 
indictione viii., mensis ianuarii die xxiii., Capitolii in curia senatus. Ego 
Mardo protoscriniarius iudex laudo et confirmo. Ego Paulus dativus iudex 
iuste datum consiiium approbo. Ego Gregorius de Primicerio archarius 
iudex iustum consiiium datum ab aliis confirmo. 

Nach dem Drucke: GaUetti Del primicero deHa santa sede 317 aus dem ArchiTe von 
S. Prai sede. — Vgl. S 586. 

128.* Kaiser Friedrich I erklärt, daas die Stadt Assisi mit ihrem ganzen 
Kamitate unter Ausschluss jeder andern Gewalt nur ihm, seinen Boten 
und Nachfolgern unterstehen soll, Pavia 1 160 Nov, 21. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fredericus divina favente gratia 
Romanorum imperator et semper augustus. Notum sit omnibus imperii nostri 
fidelibus, tam futuris quam presentibus, quod civitas Asisiensis cum toto suo 



170 1160 Not. 21. 

comitatu ita specialiter et libere ad DOstram imperialem iurisdictionem pertinet, 
qnod nulli potestati de aliquo habet respondere, nisi nostre persona vel nostro 
certo misso nostrisque successoribus. Precipimus autem, ut semper ita stet 
ab omni alia potestate libera, sicut a temporibus quarti Henrici usque ad 
nostra tempora stetit, et sit capud totius comitatus, nee alicui liceat novmn 
CHstrum vel civitatem construere contra voluntateni *comitatus, sicut sunt fines 
et termini eiasdem comitatus: Primo a fossa Luparia usque ad plebem sancti 
Stephani per Cumarri, et usque ad vallem de Castannea, et usque ad finem 
silve, que est inter Spellum et Gabianum, et usque ad rivum de Cruce, et 
usque ad silvam filiorum Mastinelli, et sie desceiiditur in flumen Apulee per 
gurgitem Tiberinum, et sie pervenittir ad viam, que ducit ultra Pacilianum, et 
usque ad castellum, quod Mortamila vocatur, et usque ad Tiberim, et sie 
descenditur per sanctam Cottem usque ad plebem Casaluctim per planum Putei, 
et sie descenditur ad fossatum Barcamere, et sie ascenditur ad coemetum de 
Glomisco per Fonnicarium, et sie pervenitur ad viam, qua itur supra montem 
Lucianum, et sie reditur per petram scriptam ad fossam Lupariam. Quia vero 
predictam civitatem cum toto comitatu ad nostras manus et servitium imperii 
et ad potestatem nostram nostronim[que] successorum semper habere inten- 
dimus, auctoritate nostra iubemus, quod nuUo modo in causam vel in placitum 
ab aliquo duce vel marchione vel comite trahantur vel vocentur. Preterea sta- 
tuimus inde, quod cives predicte civitatis in aliis comitatibus iuste acquisive- 
runtvelacquisituri sunt, nostro favore teneant, salva in omnibus et per omnia 
iroperiali iustitia. Si quis autem contra hoc preceptum nostrum venire vel in- 
fringere temptaverit, c. libras auri pro pena componat, dimidium fisco nostro 
et dimidium predicte civitati. Signum domini Frederici Romanorum im- 
peratoris invictissimi. Ego Ulricus cancellarius vice Rainaldi Coloniensis 
archiepiscopi recognovi. Acta sunt hec anno dominice incarnationis m.c.lx., 
indictioneviiii., regnante Friderico Romanorum imperatore [injvictissimo, anno 
regni eins viiii., imperii vero vi. Feliciter. Amen. Datum Papie, xi. ka- 
lendas decembris. 

Aus beglaub. Abschr. Ton 1209 Oct. 14 im MuuizipalarchiTe zu Assisi. — Vgl. zu 
S 125. 137. 

129. Bischof (Hermann) von Verden reatituirt als Hofvikar den Dom- 
herren von Padua genannte Besitzungen, Pieve di Sacco 1161 März 30, 

Anno anativitate domini m.c.lxi., indieiovis, qui estsecundo die exeunte 
mense marcii, indictione viiii. In presencia Aldegeri etGerardi' iudicis et 
presbiteri Riprandi et Viviani de Anuele et Faletri notarii. Episcopus 
Verdensis, vicarius domini imperatoris Fredrici, restituit possessionem iliius 
terre, que est in finibus Camini , canonicis Paduanis integre, quam dederat 
Rubeo de Viguncia et Mainardinus et si qui ceteii sunt. Et Bonifacinus iussu 
eiusdem eos in possessionem mittere debet, omni allegatione eis servata. Et 
canonici securitatem fecerunt in manu predicti episcopi de ratione eis facienda 
secundura^ preceptum eius. Actum in Sacco feliciter, in villa Plebis. 
Ego Vilimerius, qui Luscus vocor, sacri palatii notarius rogatus ibi fuit et 
hanc sententiam scripsi. 

Nach dem Drucke : Dondi dall' Orologio Dissertazioni sopra V istoria ecelesiastica di 
PadoTa 6, 43 aus dem Orig. im Archire der Domkirche. — > Dr. Herardi. — * Dr. teeum. 
— Vgl. S 183 n. 2 ; 498 n. 7. 

130. Kaisei' Friedrich I gewährt der Stadt Ravenna Wahl der Konsuln 



1162 Juni 26. 171 

und andere angegebene Begünetigxmgen, wogegen ihm alle Hegallen mit 
angegebenen Atisnaltmen zurückzustellen sind, Savignano 1 162 Juni 26. 
C. In Domine sancte et individue trinitatis. Fredericus divina favente 
clemencia Romanorum imperator augustus. Diguitas et excelleucia Romani 
imperii, que ab ipso pietatis fonto manavit, pie semper agere consuevit, et 
imperatorem vel principem nichil magis quam clemencia decet, cuius consilia, 
cuius opera in omnibus et per omnia ex clemencle dulcediue semper debent 
exuberare. Nos igitur nostrorum antecessonim divoruni augustorum regum et 
imperatonim honesta exempla sequcntes, qui civitates preclaras, quas imperio 
et sibi fideles ipsarimi renim experiencia fuisse didicerant, maiori affectu di- 
lexerunt et congruis honoribus semper ditaverunt, idem sapere, id ipsum et 
facere pro zelo intendimus, ipsasque civitates, qua^ fides comendat et perse- 
verancie constancia illustrat, non minori gracia fovere, aniplecti et diligere 
decrevimus. Inter quas quoniam civitatem Ravennani tempomm antiquitate 
et bonorum dignitate et operum strenuitate fideique sinceritate pre cunctis ci- 
vitatibus Italic gloriosam et famosam semper faisse andivimus, et circa exal- 
tacionem imperialis corone fidemeritis et preclara operum exibicione prepo- 
tentem et fervenciorem ab antiquo claruisse veraciter persensimus, ipsam 
civitatem Ravennam ex cara cariorem deinceps abere cnpimus, eiusque con- 
cives nniversos tanta dileccionis et gracie prerogativa duximus honorandos, ut 
sicnt ipsa civitas Ravena inter alias urbes Italie caput suum per titulos ho- 
noris magnificencius extulit, ita eciam largiciones imperiales et beneficiorum 
donaria in ea splendidins eluceant. Ea propter cognoscant universi fideles 
imperii, presentes et fatmi, quod Ravennates omnes, capitanei, valvasores et 
omnes, qui non iuraverunt fidelitatem domino Frederico imperatori, debent 
iurare sicut illi, qui iuraverunt. Et isti consules, qui modo positi sunt in Ra- 
venna et qui in posteruin ponendi sunt, auctoritate domini imperatoris semper 
debent poni et stare. Ravenates quoque debent eligere consules in presencia 
legati domini imperatoris, si apu<l eos fiierit, ad honorem et servicium domini 
imperatoris et salvamentum terre; quos legatus domini imperatoris debet con- 
firmare. Si vero imperator fuerit in Romania vel in Feraria, maior pars con- 
sulnm debet ire ad curiam domini imperatoris, et debet accipere investituram 
consulatus ab imperatore. Quod si in Romania vel in Feraria non fuerit, ubi- 
cumqne fuerit in Italia, duo de consulibus debent ad eum ire, et debent ab eo 
accipere investituram. Quod si inperator fuerit in Alamania, non ibunt ad 
ipsum pro consulatu. Et consules electi debent placitum et districtuni per do- 
minum imperatorem teuere secundum bonum usum terre et secundum quod 
inferius declarabitur. Et si forte illi, qui consules fuerint positi, non iurave- 
runt fidelitatem domino imperatori, iurare debent. Et sacramentum fidelitatis 
in quinto anno semper debent renovare a xv. annis supra et a Ixx. infra. Et 
debent iurare, omnia regalia et iusticiam et civitatem Ravennam ad ser- 
vicium et onorem et fidelitatem domini imperatoris conservare, exceptis 
regalibus, que per iustum feudum vel pöl* iustum Privilegium tenent ec- 
clesie Ravenne et capitanei Ravenne et alii Ravennates, tam in Ravenna, 
quam extra, exceptis domibus, que in civitate et suburbiis in regalibus po- 
site sunt. Cetera omnia regalia, que tenent Ravennates in civitate et foris, 
resignabunt domino imperatori, que pertinent ad districtum Ravenne; et iu- 
vabunt bona fide recuperare et a(Lservicium domini imperatoris teuere. Mal- 
tollettum, licet dominus imperator ex toto pro regali iusticia exieret, tamen 
pro peticione principum et dilecti Ravennatis electi et capitaneorum et amore 



172 ^^^2 J^»i ^^• 

Ravenne dimidiam partem comuni civitatis Ravenne dimisit; alteram autem 
partem ad specialem suum fiscum sibi retinuit. Pensionen! vero ecclesiarum, 
quam aliornm Ravennatum, que per neglegenciara sive per violenciam Raven- 
nates usqne modo non solverunt, in integrum solvant caput tantum; et quod 
non solverunt, dominus imperator eis relaxat, ita quod non noceat racionibus 
eorum; eo tarnen tenore, quod de cetero iura enfiteosis et cuiusque contractus 
rectmn cursum suum et in pensionibus et in renovacionibus secundum tenorem 
instrumenti teneant. Item possessiones, quas per violenciam non detinent, 
concedit dominus imperator Ravennatibus renovare; quod si renovare con- 
temserint, liceat dominis ab eis iusticiam exiere. De caucionibus vero, secun- 
dum quod in eorum instrumentis continetur, ita teneant. Nove autem carte, 
que de possessionibus Ravennatum in contencione sunt, nulli prosint, nee ob* 
sint. Dominus vero imperator promisit coram principibus curie et capitaneis, 
quod radonem et iusticiam faciat Ravennatibus ecclesiis et capitaneis et ce- 
teris Ravennatibus de Feraria et Placencia et Favencia et Forolivii et Foro- 
porapiiii et Cesena et Bretenoro et Arimino et de aliis terris sibi violenter 
ablatis. Similiter vero iusticiam faciat prefatis terris, si aliquam iustam que- 
rimoniam habuerint adversus Ravennam. Quod si forte dominus imperator 
ad partes Ravenne cum exercitu venerit, non debet cum exercitu in posses- 
sionibus eorum et ecclesiarum hospitari a strata inferius; set si voluerit cum 
domina imperatrice et cum principibus suis sine exercitu Ravennam et alias 
possessiones Ravennatum intrare, cum debito honore et reverencia sicnt in 
domo propria suscipietur. Insuper dominus imperator straiam aque Padi ver- 
sus Ravennam expediet, quando potuerit; si vero illi, qui eam clauserant, pro 
precepto domini imperatoris aperire noluerint, dominus imperator eos in banno 
suo quasi ostes inperii ponet. Hecsuntnominaprincipum, in quorumpre- 
sencia bec acta sunt: Rainaldus Coloniensis archiepiscopus [et] Italie archi- 
cancellarius, Conradus Maguntinus electus, Ulricus patriarcha Aquileie, Guido 
Ravennas electus, Henricus Leodiensis episcopus, Hermannus Verdensis epis* 
copus, Hermannus Hildeneshemiensis electus, Hermannus Heresveldensis ab- 
bas, Aichardus Parmensis episcopus, Conradus palatinus comes Reni frater 
domini imperatoris, Henricus dux Austrie vitricus domini imperatoris, Frede- 
ricns dux Suevorum regis Conradi filius, Hermandus dux Cannthie, marchio 
Albertus, Otto palatinus comes de Witelinesbac, comes Emerco de Liningen, 
dux Udalricus, dux Bolezlaus, Burcardus castellanus Magdeburgensis, comes 
Conradus de Albech, comes Diepuldus de Leskemunde, comes Gebardus de 
Luckenberg et frater eins Marcualdus, Ulricus de Urningen, Henricus maris- 
calcus, Bertuldus triscamerarius, Cono camerarius de Mingenberg, Hermannus 
camerarius, Rodigerius camerarius, Sigibodus camerarius et aiii quam plu- 
res. Signum domini Frederici Romanorum imperatoris invictissimi. 
Ego Udalricus cancellarius vice Rainaldi Colonie[nsis archiepiscopi et] arcbi- 
cancellarii recognovi. Acta sunt hec anno dominice incarnadonis m.clxii., 
indictione x., regnante Frederico Romanorum imperatore gloriosissimo, anno 
regni eins x., imperii vero vüi. Datum in territorio Mutinensi in piano 
castri Savignani post destruccionem Mediolani, vi. kal. iulii. Feliciter. Amen. 

Aus beglaubigter gleichzeitiger Abschr. unter den Urkunden des Klosters S. ApoUi- 
nare in Classe auf der Bibl. Classensis zu Rarenna. — Vgl. Nachtr. zu § 124. 273. 296. 

181.* Rainaldy Erwähltei* von Köln und kaiserlicher Legat, erklärt nach 
Einsicht der bezüglichen Urkunden, dass die Leute van AngMari nu/r dem 



^ 



U63Sept2. 173 

Kaiser und dem Reiche untereteJten, und bestätigt ihnen ihre Freiheit unter 
Vorbehalt der Rechte des Klosters Camaldoli, Arezzo 1163 Sept. 2, 

In nomine patris et filii et Spiritus sancti. Amen. Rainaldus dei gratia 
sancte Coloniensis ecclesie electus, Italie archicancellarius, iraperatorie maie- 
statis legatas. Ea qoe inter homines gertmtur, non solom ex temporalis cursus 
mutabilitate, verum etiam ex humang vitg brevitate in oblivionem facillime di- 
labuntar, nisi scripturg suffragio tenaci fiierint memori§ commendata. Qua- 
propter presentis nostr^ auctoritatis scripto ad cunctorum, tarn presentium 
quam futurorum, noticiam cupimus pervenire, quod cum in legatione domini 
nostri Frederici Serenissimi imperatoris demoraremur apud Burgum sancti Se- 
pulchri, situm in episcopatu civitatis Castelli et in comitatu, in presentia nostri 
ac curig nostre habita est questio de castro et hominibus Anglarensibus, coius 
ditioni atdnerent. Presentatis itaque nostro conspectui prudentioribus eiusdem 
castri et super hoc verbo requisitis, protulerunt coram nobis cartam tes(a- 
menti Bernardini Sedonig, in qua contiiietur, quod cum idem Bernardus in 
lecto esset extremg egritudinis, omnes servos et ancillas, quas habebat in Ca- 
stro Anglari et in eins curte, liberos reddidit, et hominibus suis de masinada 
terciam partem feodorum, que ab eo tenebant, in propriotatem dedit. Insuper 
et presentaverunt cartulas coram nobis refutationis, quas avus Guidonis mar- 
chionis iunioris, videlicet Rainerius marchio et iugalis eins Trotta, filiusque 
ipsins Rainerii, scilicet Guido marchio et uxor eins Geiza, fecerunt in manibus 
priorum Camaldulensium de omni proprietate supradicti ßernardini et uxoris 
eins Imelding pro se et pro suis heredibus omnibus; et hanc refutationem iure 
iurando corporaliter prestito firmaverunt, obligantes etiam se ac suos heredes, 
si contra ipsam refutationem venire temptarent, pena in eisdem cartis desig- 
nata. His omnibus eorundem Anglarensium rationibus diligenter inspectis, 
habitaque super hiis exquisita consilii nostri deliberatione, manifeste inveni- 
mus et evidentissime cognovimus, prefatum castrum et populum Anglarensem 
soli domino imperatori et imperio specialiter attinere. Nos igitur domino no- 
stro serenissimo augusto suam proprietatem, et populo ac castro illi debitam 
libertatem perpetuo conservari dignum estimantes et rationi ac iustiti^ omnino 
consentaneum iudicantes, pro debito et auctoritate nostrg legationis prenota- 
tum castrum et populum Anglarcnsem cum tota curte et omni eins districtu, 
et nominatim castrum Montoriun),. in tutelam et protectionem et dominium 
domini nostri serenissimi imperatoris et imperii specialiter recepimus, et liber- 
tatem ac donationem a prenotato Bernardino et uxore eiu^ Imeldina ipsis 
coUatam presentis scripti astipulatione confirmamus; procipientes firmissime 
etedicto generali perenniter statuentes, utnullus unquani dux vel marchio seu 
comes aut aliqua maior minoive persona a prenoniinato castro vel ab aliquibus 
eins pertinentiis fodrum aut dationem aliquam auferre audeat, vel districtus 
aut placiti sive alicuius servitii impositionem in eis sibi voluerit usurpare, 
ipsique Anglarenses nulli mortalium teneantur servire, nisi soli domino impe- 
ratori aut certo eins misso ad hoc ab imperiali celsitudine destinato, salvo 
tarnen iure, quod pretaxatus Bernardinus sive uxor eins Imeldina monasterio 
Camaldulensi contulerunt. Ad plenitudinem quoque libertatis eorundem An- 
glarensium hoc eis ex imperialis clementig munificentia indulgendo concedimus, 
ut si quis über homo ad castrum Anglare se conferre et in illo habitare vo- 
luerit, libere veniat illudque inhabitet, salvus atque securus et particeps huius 
illonun perpetug libertatis. S Ad hec consulibus Areting civitatis et civi- 
tatis Castellaoj ac Burgi sancti Sepulchri presentibus videlicet a^ futuris ac 



]74 1163 Sept. 2. 

toti populo 6ub eomiu districtu iiianente sub debito fidelitatis ac sacraiueuti, 
qao doinino iinperatori tenentur, firinissinie precipiinus, quatenus Aoglaren- 
sibiis bona fide forciam, adiutorium et consiliuiu ad defendcaduiii se tribuaDt, 
siquis vel marchionuni aat aliorum ipsis videlicet Anglarensibus supradictum 
libertatis et securitatis beaefitinm infringere presumpserit. Si quis autem hoc 
nostri precepti decretum, quod serenissimi doinini nostri imperatoris auctori- 
tate sancimus, aliquo in tempore violaverit, pgng quingentarum librarum ar- 
genti puri et examinati subiaceat, inedietatem imperiali camerg, reliquam me- 
dietatem Anglarensium comuni persoluturus , salvo postniodum, sicut nunc 
collatom est atque confirmatum, omni suprascripto Anglarensium iure. Et ut 
perpetuum presens hec iussio nostra vigorem obtineat, cunctisque presentis 
gvi ac futuri fidem certiureni afiferat, huiiis attestationis paginam manu propria 
roborantes, sigilli nostri imprcssione iussimus insigniri, adhibitis testibus, no- 
mina quorum subter ascripta notantur: lohannes Albanensis episcopus et 
cardinalis, leronimus Aretinus episcopus, Aicardus Parniensis episcopus, co- 
mes Hildebrandus Cazawerra, Senebaldus de Gampilio et Hugolinus de Scolai 
vicecomites, consules Senenses Ugoiinus, Busta et Wido Macii, Malavolta 
civis Senensis, consules Aretini et populi eiusdeni pluriiua raultitudo, comes 
Wido de M ontedolio, M onaldus de Vi rona, et Spineilus de Verona, et Rai- 
nerius übertini, consules civitatis Castellang Bonbarun et Robertus de Ga- 
staldo, aliisque quam pluribus, tam clericis quam laicis, presentibus. Data 
Arecii, iiii. non. septembris, anno dominicg incarnationis m.clxiii., indictione 
xi., imperante domino Frederico Romanorum imperatore gloriose, anno regni 
eius xii., imperii vero viiii. In nomine domini. Feliciter. Amen. 

Aus dem Orig. im Staatsarchiye zu Florenz, Prov. Camaldoli. Das zwischen Zeugen 
und Datirung aufgedrückte Siegel ist abgenommen. — Vgl. zu § 137; 278 n. 20. 

132. Im Gerichte des Erzkanzler Ifainald, Legaten des Kaisers^ wird^ 
nachdem derselbe sich von der llkhtigkeit der erJwbenen Klage überzeugt 
hat, vom beisitzenden Judex auf seinen Befehl geurtheilt und die Ausfüh- 
rung des Urtlteils gesichert. Arezzo 1 163 Sept. 9. 

In dei nomine. Amen. Anno ab incarnatione domini m.clxiii., Federigo 
piissimo imperatore regnante, mense septembris, indictione xi. Cum Ray- 
naldus archicancellarius et legatus d. Federici imperatoris in Aritium venisset, 
Amedeus abbas s. Flore et Lucille cum fratribus proclamationem predicto ar- 
chicancellario fecit contra filios quondam Uguicionis Ugi filii Teuzi, et maxime 
contra ügonem clericum eo, quod ipse iuravorat Caritati, camerario scilicet 
suprascripti monasterii, quod venderet et daret ecclesie et abbati s. Flore, 
quicquid pertinebat matri sue et sibi et fratribus et sororibus de castello Fon- 
liano et in tota curte eius, si tamen predictus camerariu daret ei xxx. libras 
in festivitate s. Andree; et de bis omnibus in castello predicto et curte eius 
faceret cartam suprascripto abbati s. Flore ad sensum sapientis iam dicti mo- 
nasterii. Hoc audito d. archicancellarius misit pro iam diotis fratribus, et au- 
ditis sub iuramento testibus, cognovit verum esse, quod abbas asseverabat, 
Tandem precepit Obizo iudici suo, ut vice eius sententiam de hoc proferret 
iuxta ecclesiam s. Angeli de Prato. Predictus vero Obizo iudex datis primo 
pignoribus pro pretio, quod erat supra xxx. libras, quas prius acceperat, idest 
XXV. libris, precepit suprascriptis fratribus per sacramentuni, quo tenebantur 
d. cancellario, et per fidelitatem, quam iuraverant domino imperatori, ut ab 
ea ora, qua* erat iiii. feria, idest nona die initii mensis septembris, usque in 



1163Sept9. 175 

diem dominicaro proxiniam facerent cartam tarn omnes suprascripti fratres, 
quam mator eomin et sorores et uxores eoruiu suprascripto abbati Amadeo 
S.Flore etLucillc ad sensiim sapientis luonasterii, et de cetero in nullo ofifen- 
dant oeque per se, ne:]ue per alios monasterii suprascripti res vel homines, 
neque molestent, vel aliqnam unquam proclamationem vel iniuriam faciant, 
sed suprascriptam venditionem ratam et firmam in perpetuum teneant. 
Hoc actum est in presentia filiorum q. Rolandini Pagani, et Uguiccionis de 
Tignoso, et Rainaldi de Vicione, et Guidi et Capsidoni fratruni, et Brigoscii, 
etRodolfini fratris suprascripti abbatis, etBIancii Paganuccii notarii, cui pre- 
ceptura est, ut iret cum eis et cartam reciperet nomine monasterii ab onmibus 
suprascriptis, idest matre et fratribns et sororibus et uxoribus eorum. In 
presentia omnium suprascriptorum et Viviani iudicis iuraverunt suprascripti 
fratres, ügo magister et Ildebrandinus et Farolfus, quod facerent cartam de 
Omnibus suprascriptis et ipsi, et mater eorum, et alii fratres et uxores eorum, 
et sorores et viri eorum ad sensum sapientis monasterii, et quod neque ipsi, 
neque mater eorum, vel fratres vel uxores vel sorores eorum dederent vel fa- 
cerent aliquid, quod possit nocere huic venditioni et traditioni, et quod omni 
tempore suprascriptam cartam venditionis firmam tenerent. Hoc iniunc- 
tnm est Viviano iudici, ut hec omnia ad memoriam retinendam scriberet et 
denotaret. Ego Vivianus iudex hec scripsi, quia et mihi preceptum est et 
omnia in presentia mea facta sunt. 

Nach dem Drucke: Rena e Camici Serie dei duchi di Toscana 5b, 28. — Vgl. §165 
n. 2; 278 n. 20; 507 n. 4; 599 n. 7. 

133/ Kaiser Friedrich I nimmt in Erfilllung der von Rainald^ Erwähl-- 
tem von Köln, während seiner Legaüon in Tuszien gemachten Verspre- 
chungen die von Sarzana in seinen Schutz und gewährt ihnen angegebene 
Freiheiten. Lodi 1 163 Nov. 3. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fredericus [divina favente de- 
mentia] Romanorum imperator [et semper augustusj. Que a glorioso principe 
nostro Rainaldo illustrissimo Coloniensi electo et Italic archicancellario in 
nostre serenitatis legatione in Thuscie partibus iuxte ac rationabiliter gesta 
sunt, excellentis nostre serenitatis suffragio libenter roboramus, quoniam no- 
stris laudibus specialiter applicant, quod per providam nostrorum legatorum 
solertiam rationis moderamine subnixum laudabiliter ordinatur. Universis 
igitur sacri imperii fidelibus, presentihus et futuris, innotescat, quod ea, que 
burgensibus Sarzanensibus pro sincerissima eorum fidelitate, quam sacratis- 
simo imperio nostro devotis semper animis exhibuerunt, princeps noster pre- 
DOtatus vice nostia comproinisit, nos approbantes et confirmantes, burgum 
nostmm Sarzanum, qui situni est in comitatu Lunensi, cum burgensibus eius 
Omnibus et cunctis eorum pertinentiis sub nostram tutelam et protectionem 
perpetuo recipimus. Utque totius inter eos discordie toUatur occasio, volumus 
atque decernimus, ut nulla turris vel aliqua alia nmnitio, nisi que ad totius 
burgi comunem spectet utilitatem, construatur. SI quis etiam liber homo, qui 
non sit servus aut angarialis alicuius, habitator illius loci effici voluerit, libere 
ac secure ad eum veniat ip umque inhabitet, et speciali nostra protectione 
sicut ceteri burgenses ipse cum omnibus rebus et possessionibus perfruatur. 
Id quoque burgensibus illis speciali nostra munificentia concedimus atque lar- 
gimur, ut neque io littore Lunensi nee in Macra flumine pedagium aliquod vel 
datiom aliquod tribuant; [nee uUus] circumvicinus eorum in nemoribus sive iu 



■^ 



176 



1163 Not. 3. 



:/ 



silvis, quibus uti consueverunt, aliquod iniuste auferre presuiiiat. Mercatum 
quoque et bannum Sarzanensibus qnolibet die sabathi concedimus; et sit locus 
mercäti, obi presentibus consulibus eorum magis congruum visum fderit; etut 
neque Lune, neque in aliqua parte comitatus Lunensis forum aliquod fiat, per 
quod istud impediri valeat, irrefragabiliter sancimus atque precipimus; idpre-, 
terea [imperiali nostro] edicto statuentes, ut nullus mortalium fomm illud im- 
pedire seu perturbare, aut homines illud visitantes vel inde recedentes aliquo 
modo violenter oflfendere [presumat]. Si quis autem huius nostri precepti con- 
temptor aut transgressor extiterit, vel aliqua eornm, que prenotatis fidelibus 
nostris Sarzanensibus contulimus, eis infringere presurapserit, damnamus eum 
pena m. librarum iraperialium nostre camere persolvendarura. Quod ut verius 
a Gunctis credatur ac perpetuo diligeotius observetur, presentem paginam 
manu propria roborantes sigillo nostro iussimus insigniri. Signum domini 
Federici Romanorum imperatoris invictissimi. Ego Raynaldus sancte Co- 
loniensis ecclesie electus et Italie archicancellarius recognovi ac subscripsi. 
Datum [anno dominice incarnationis] m.c.lxiii., [iii. non.] novembris, [indio- 
tione] xii., [imperante domino Friderico Romanorum imperatore invictissimo, 
anno regni eius xi., imperii vero viiii. Actum Laude.] ^ 

Aus neuerer Abschrift in Landinelli Storia di Sarzana, Hs. der NationalbibUothek zu 
Florenz, Magliab. XXV, 558 Bl. 66. — * Die Hs. hat mit sichtlich wiUkürlicher Kürzung, 
wie sie sich auch beim Titel zeigt, nur: Datum m.c.lxHi., mente novembris, ctnno mL sui 
imperii. Die genauere Datirung liegt mir in einer Aufzeichnung Böhmers Tor, der dieselbe 
aus Abschr. in Gerino Storia della Lunigiana, Hs. des ReformationsarchiTs zu Florenz, ent- 
nahm. Vgl. auch Stumpf Reg. i^r. 3987. — Vgl. zu § 127 n. 7; 278 n. 20. 

184. Der Rektor und kaiserliche Richter zu Verona urtheilt in einer Streit- 
sache, das (jeschriebene Urtheil durch einen seiner Assessoren verlesen 
lassend, Verona 1163 Nor, 20. 

Die mercurii, qui fuit undecimus exeunte mense novembris, in ponticello, 

qui coquina domini Alberti Tince Veronensis rectoris, in presentia 

Guidonis Butelli, et Guidoni de Runco, et Romani et Nerothi iudicum, et 
Maioli notarii, et Ramundi de Gastello, et Ardicionis de Scalis, et Giselberti 
de Carcere, et Altekeri Pede venna, et Ramundi de Uguicione Flancisio, et 
loannes Montichi et Enrici eius filii, et Zenonis Crassi, et Uberti Engleberü, 
et Nigriboni Tinctoris, et Roberti de Castro. Ibique de lite, que verteba- 
tur inter canonicos sancte Marie virginis maioris ecclesie de civitate Veronensi 
vice ecclesie de uua parte, nee non et inter Adeleitam filiaiy quondam Rasorii, 
et eius curatorem fratrem Guizardi de Cavalpone, et Guizardum precuratorem 
curatoris Adeleite ex altera, dominus Albertus Tinea, Veronensis rector et a 
principe Ordinarius iudex constitutus, hanc senteiitiam scriptam dedit, quam 
Guidoni Tebaldi Rubei suo assessori dedit et, ut eam legeret, precepit; qui 
eam accepit et vice domini Alberti recitavit dicendo : ,In nomine patris et filii 
et Spiritus sancti. Amen. Ego Albertus Tinea, Veronensis rector et a prindpe 
Ordinarius iudex constitutus, de lite, que vertitur inter canonicos maioris ec- 
clesie Veronensis nomine ecclesie ex una parte, et inter Adeleitam filiam 
quondam Rasorii, et eius curatorem fratrem Guizardi de Cavalpone, et Gui- 
zardum procuratorem curatoris Adeleite ex altera parte, videlicet de terra de 
Paltena, et de terra de Flesis, et de domibus, quo iacent in ora sancti lohannis 
de Valle, visis et auditis allegationibus utriusque partis, tqstibus quoque hinc 
inde productis, conscilio assessorum meorum, videlicet Bonizenonis de Lam- 
berto et Guidonis Tebaldi Rubei et lacobi Adriani, conderapno predictara 



#» 



1163 Not. 20. I77 

Adelaitam et eius curatorem per contumaciam absentes ad restituendas supra- 
dictas res/ Quam senteotiam predictus dominus Albertus bene confirma- 
vit Actmn est hoc in suprascripto loco, in civitate Veronensi, anno domini 
millesimo centesimo sexagesimo tercio, suprascripto die, indictione unde- 
cima. Ego Adiizo sacri palatii uotarius rogatus haue cartam scripsi et 
interfdi. 

Nach neuerer Abschrift aus dem Kapitelsarchive zu Verona. — Vgl, Naohtr. za 
§ 296. 577. 

13Ö, Rainald, Erwählter von Köln und kaiserlicher Legat, entscheidet 
als von den Parteien gekorner Richter eine Streitsache, nachdem von sei- 
nem Judex in derselben auf KOfjnpf erkannt worden war. Monza 1 1 64 
Febr. 8. 9. 

Die sabati, qui est octavus dies niensis februarii. De discordia, quae 
versabatur inter dominum lohannem gratia dei abbatem ecclesiae sancti Petri 
Celi aurei, nee non et dominos de Castello, dum in campo essent apud Mo- 
doetiam pro duello faciendo, secundum quod ludicatum fnerat ab Opizone 
Bnccafolle in praesentia domini Rainaldi Colonieusis ecclesiae electi et tocius 
Ytaliae arcbicancellarii et imperatoriae magestatis legati; quae erat de di- 
stricto et albergariis et *frodo et aliis nmltis diversis conditionibus super rebus, 
quas ecclesia sancti Petri de Celo aureo possidebat in valle Obsside et in valle 
Jntrasca. Supradictus abbas et Gilius prior consensu aliorum fratrum, qui ibi 
erant, et advocatorum, scilicet Alberici advucati et Alberici filii Gone et Ugonis 
de Palacio, et in presentia domini Henrici Leodiensis episcopi et comitis Co- 
zolini ^ et Marcoaldi de Gronbac et aliorum multorum, nomina quoinim infra 
scripta sunt, iufrascriptus Johannes et Gilius prior fecerunt securitatem per 
sacramentum in maoibus infrascripti domini Rainaldi electi, et supradicti ad- 
vocati iuraverunt tactis sacrosanctis evangeliis, quod quidquid eis preciperet 
de discordia, que vertebatur inter istam ecclesiam et dominos de Castello, 
remota omni occasione observabunt et observari facient. Et similiter domini 
de Castello, scilicet Marcius et Cavalcasella et Olrigatius et Albertus Barba- 
vaira et Albertus Gritta iuraverunt, quod de tota discordia, que vertebatur 
inter predictam ecclesiam et ipsos et omnes parentes eorum, observabunt 
omnia precepta, quecumque iufrascriptus dominus Raiualdus arcliicancellarius 
eis preceperit, remota omni occasione observabunt et alios suos parentes ob- 
servari faciunt. Sequenti vero die infra porticum^ solarii de Modoetia iusta 
ecclesiam sancti loliaunis de more iufrascriptus dominus Rainaldus Colonieusis 
ecclesiae electus et archicancellarius precepit dominis de Castello sub debito 
iuramenti, quod linem facerent adversus istam ecclesiam. Et fecerunt finem 
et refutationeni per se et per eorum submissam personam adversus eandem 
ecclesiam, nomina tive de omni districto et honore et albergariis et frodis et 
investituriis et mannis et arbostoriciis et caseis et tituriis castaldorum et Om- 
nibus aliis conditiouibus vel tictis, que dici vel nominari possunt, que dicebant 
se debere habere in istis rebus sancti Petri in valle Obsede et in valle Intrasca, 
ut liceat infrascripto abbati et suis successoribus facere de istis rebus omnibus, 
quicquid eis placuerit et eis fuerit oppoitunum, absque contradictioue istorum 
dominorum de Castello suorumque heredum, excepto de homicidio et adulterio 
et periurio; et de his causis scilicet hoc modo, quod ipsi domini de Castello 
non accipient per se, nee per eorum submissam personam pro homicidio ultra 
Bolidos vigiuti imperiaUum, pro adulterio decem solidos imperialium, pro per- 

Flokar Fonchuiigra. IV. 12 



178 1164 Febr. 9. 

iurio solides sex imperialium; eo modo, si ista maleficia publice facta fueriot, 
banniim isto modo accipiant et non amplius; sin autem querela de istis male- 
ficiis ante eos facta fuerit, placitum ante eos ventilotur et definiatur, et de 
viciis secundum istum modum bannum tollant, et nihil amplius per modam 
aliquem tollere debeant. Et precepit eisdem dominis de Castello sub debito 
sacramenti, nt^ secundum, quod scriptum est, observent et omnes alios suos 
parentes, qni in istis rebus aliquid iuris se habere dicebant, iurare et finem 
facpre simili modo facient facere, si sunt quindecim annurum. Et eodem die 
infrascriptus dominus Rainaldus Coloniensis eoclesiae electus et archicancel- 
larius precepit infrascripto abbati et priori et advocatis sub debito sacramenti, 
ut facerent finem adversus dominos de Castello de istis tribus placitis, scilicet 
de homicidio et adulterio et periurio, tali modo, ut pro homicidio accipiaut 
solidos viginti imperialium, pro adulterio decem solidos imperialium, pro per- 
iurio sex solldos imperialium et nihil plus; quia abbas de istis tribus placitis 
se intromittere non debet, donec ista tria placita ante dominos de Castello 
fnerint definita, et bannum pro istis tribus maleficiis, ut scriptum est, recepe- 
rint. Postea vero infrascriptus abbas et sui successores pro his maleficiis et 
pro Omnibus aliis rebus habeat potestatem de suis hominibus et eorum rebus 
faciendi, quod ei placuerit, sive de bannis seu de omnibus aliis conditionibus 
sine contradictione istorum dominorum de Castello suorumque heredum. Et 
debent istam concordiam firmam et ratam habere et habobunt. Et inter se 
fecerunt finem et refutationem uua pars adversus alteram ita adtendere, ut 
suprascriptum est, de omnibus maleficiis et de oinnibus rebus ablatis et offensis 
usque hodie commissis sub poena tali, que est centum marchas argenti, me- 
dietatem camere imperatoris, et medietatem abbatis; vel si abbas [non adten- 
deret] hoc, quod suprascriptum est, similiter tantum componet. Et precipimus 
infrascriptifi dominis de Castello, quod a se et ab aliis omnibus hominibus in- 
frascripti homines abbatis defendantur. Et hoc precipimus ex parte domini 
imperatoris. ünde duo brevia concordiae scripta sunt uno tenore. 
Factum est hoc anno dominicae incarnacionis m.c.Ixiiii., isto die, indictione 
duodecima. 

Eodem anno, octavo die mensis marcii, die dominico, in burgo Palancie, 
iuraverunt Martinus et Guilielmus fratres Cavalcaselle, et Arditio frater 01- 
rigatii manibus suis propriis ad sancta dei eyangelia eo modo, quod firmam et 
ratam habebant concordiam factam inter ipsos et ecciesiam sancti Petri Ceii 
aurei similiter, ut scriptum est in cartulis concordie facte se scientibas, si deus 
illos adiuvet et illa sancta dei evangelia. InterAierunt Roglerius Catassius, 
Syrus Mulinarius, Presbiter de Cavagnosco, Ardicio de Broilo, Olricus de 
Monticello de Novaria testes. 

Interfuerunt Albericus de Besuto, Guifredus de Dever., Albertus de Ce- 
dra, lacobus de Castelliono, marchio Oliverius de Romagnano, Rodulfus de 
Fitilliaira, Roglerius Catassius, Gualterius Catopeius, Allo Vexillifer, Opto 
Bugitella, Armannus Christianus, Ioff*redus de Burgo, Allionus BuccafoUe, 
Carbonus de Piscaria, Petrus BuccafoUe, Girardus de Lomello, Carnelevariua 
de Curte, Petrus Catassius et multi alii testes. S. Ego Furco iudex et 
notarius sacri palacii hoc breve concordie scripsi. S. Ego Rainaldus no- 
tarius interfui et hanc sententiam scribere feci et subscripsi. 

Nach dem Drucke: Zachariae Iter litterarium per Italiam S. 37. — * Dr. CoroUni 
(Go8win Ton Heinsberg). — « Dr. Pontilum. — » Dr. ti. — Vgl. § 278 n. 22; 473 n. 10; 
507 n. 5. 



1164 Febr. 19. 170 

136, Mu89U8 Pfalzgraf von Lomelh bekleidet in Vertretung des Kaiaers den 
Petrus Savinus mit dem Amte des Notariats, Piacenza 1164 Febr. 19. 

Anoo ab incarnatione doinini nostri Ihesii Christi inillesimo centesimo 
sexagesimo tertio, indictioue duodccima, die niercurii, undecimo kal. martii, in 
civitate Placentia in curte episcopi, in presentia eoruni honünuni, (juoruni no- 
mina subtus leguntur. Dominus Mussus comes palatinus de Lomello fiiit 
manifestus, quod Petrus Savinus hodie fecerat sacramentum notarietatis in 
sua presentia et in presentia Gandulfi derlei et Malecrie et Lanfranci de abia- 
ticis Isembardi et luliani Bergognoni atque Guglielini Pasturelli; et insuper 
fuit manifestus, quod investiverat ipsuni Petrum de officio notarietatis a parte 
domini imperatoris. Ibi interfuere Gottefredus Surdus, Fulco de Iniquitate, 
Albertus Sicamilica, Obertus Vailerius, et prenoniinati Lanfranciis et lulianus 
atque Gulielmus, et alii quam plures rogati testes. Ego Bonusdies notarius 
sacri palatii rogatu prefati domini Mussi comitis hoc breve scripsi. 

- Nach dem Drucke : (Boselli) Delle storie Piacentine libri XII 1 , 316. — Vgl. § 248 n. 25. 

137. Christian Kanzler des kaiserlichen Hofes bekumlet, da^s der Kaiser 
das Kloster S. Maria de Colomba. in seinen Schutz nenomvien und vom 
Kampfe und Kalumnieneide befreit habe, und befiehlt kraft der ihm vom 
Kaiser übertragenen Gewalt, das einzuhalten, {l 164 Aug. 30.) 

Cristianus dei gratia imperialis aulg caiicollarius. Iniperialis benignitas, 
sicut gcclesias dei sem[)er consuevit exaltare, ita pauperes Christi in ipsis 
deservientes pro desiderio superng patrig studiose curat cotidie nuiltis bene- 
ficiis consolari. Nos itaque sanctissimuni eius super his proposituni cognos- 
centes, et in qua[ntum] divina bonitas nobis concesserit, eius preclara vestigia 
sequi desiderantes, notuni facimus [unijversis fidelibus imperii, ad quoscumque 
presens pagina pervenerit, quod dominus imperator ox consueta eiiis imperialis 
gratig dementia dilectissimos nobis fratres gcclesig sanctg Marig de Columba 
cum Omnibus his, qug iuste possident, et onmia iura ipsorum in eins imperia- 
lem protectioneni suscepit, et eos de omni iure duelli fetj calumpnig penitus 
absolvit, statuens et firmissime precipiens, ut hec ipsius absolutio eis et gc- 
clesig memoratg omni tempore rata permaneat et incunvulsa. Quia igitur eius 
sinceritas vicem suam plenarie ordinationi nostrg commendavit, pro collatis 
eidem gcclesig beneficiis congaudenms, districte precipientcs auctoritate, qua 
fungimur, ne hanc absolutionem aliqua persona magna vel parva infirmare 
temptet vel inquietare. 

Nach Abschrift Barbieri's uns dem Original auf der Bibl. zu Parma. — Vgl. Nachtr. 
zu S 278. 

138/ Kdser Fi'n'drich I nimmt den Guido Guerra^ Grafen Tusziens, in 
seinen Schutz und verleiht ihm die kaiserlichen Hoheitsrechte auf allen 
seijuni einzeln aufgezfihlten Besitzungen, Pavia 1164 Sept. 28. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fredericus divina favente dementia 
Romanorum imperator augustus. Intcr cetera imperialium virtutum preclara in- 
signia velud sydus aureum et gemma darisshua fulget in principe, si suorum fide- 
lium merita ante sue maiestatis oculos habet et eos, quorum sincera fides, quo- 
nim strenuitas, quorum devotio et preclara obsequia circa sui imperii dyadeina 
respondent, congruis honoribus et benefitiis honorat et promovet. Proinde 
notum facknus universis imperii noStri fidelibus presentibus et futuris, quod 
nos dilectum et karissimum principem nostrum et consobrinum Widonem Wer- 

12» 



180 1164 Sept. 28. 

ram Tuscie coraitera pro illo niagnifico et honorabili servitio, quod predeces- 
sores sui progenitoribns nostris regibus Roraanorum [et] imperatoribus fide- 
liter exibuerunt, et pater suus bone memorie et ipso idem tempore nostro 
nobis et imperio contulit, et omnia bona et possessiones suas, quas modo iuste 
habet vel alii nomine suo habent vel inposterura rationabiliter acquisierit, sub 
nostram imperialem protectionem atque tutelam suscepiraüs, eique et suis le- 
gittimis heredibus concessimus et confirmavimus. Ut autem habundantioris 
gratie nostre prerogativa letetur, concedimus ei suisque legittimis heredibus 
et sppciali largitione donamus omnia regalia nostra et omnem nostram iuris- 
dictionem, quam habemus in omnihus terris et possessionibus suis, quas ipse 
modo habet vel de quibuscumque patrem suum investivimus, et in omnibus 
his, qiie ille, qiii nunc est, acquisierit; videlicet bannum, placituni, districtum, 
tbeloneum, pedagium, ripaticum, mercata, molendina, aquas aquarumque de- 
cursus, piscationes, venationes, paludes, argeirtifodinas, ferrifodinas et quic- 
quid metalii vel thesauri in terra sua inveniri potest, alpes quoque, mcntes, 
valles, et omnia ea, que ad nos et ad Imperium spectant. Quas utique terras 
et possessiones dignum duximus propriis exprimendas vocabulis: Mntil- 

lianum cum roccha et castello et cum tota curte eiusdem ; castrum quod dicitnr 
Tredotium; Grausignanum vallis; Monsatulli cum curte eiusdem et abatiam 
de Acenta cum tota curte eiusdem; Linare cum tota curte eiusdem; Abetecum 
tota curte eiusdem; territorium Galliani; totum Terminum;^ Povelatium cum 
tota curte eiusdem; Marradi cum tota curte eiusdem; abatia sancte Reparate; 
medietas Biftirci cum medietate sue curtis; Camuranum; tertia pars Ganba- 
raldi; centum mansi de terra, quos habent capitanei de Gattaria, cum duobus 
castellis, quorum unum vocatur Montebellu, aliud Monteveclu; Puriva cum 
curte eiusdem; plebs sancti lohannis de Octo; mons de Rontana; Baccagna- 
nnm cum sua curte; castellum lohannis Arduini; tota collina sancti Yllaris; 
mons de Rodio; Gessum cum sua curte; Fontatella et curtis eiusdem; Aqua- 
rata com tota curte sua; totum teritorium de Lascianico Blancani; Carla; Mi- 
silliolum cum curte sua; monsCiperani; Cuniolum cum curte sua; Petramauri 
cum tota curte eiusdem; Castellum novum; Ristignolum; Senzanum cum sua 
curte; Dovadola cum tota curte sua; Gelluin; Montepauli; Celle cum sua 
curte; Mons Acutulus cum sua curte; Scanuellum; Vidiliianum cum sua curte; 
Rivagotti; Ripidignanum cum tota curte sua; Cuzzanum cum sua curte; me- 
dietas curtis de Sarturiano; castellum de la Collina cum tota curte sua; Lu- 
garellum; Pausalupu; Porticu cum sua curte; Mesaurisi cum curte sua; ca- 
stellum de Monte de Fratta; dimidium patronatus abatie sancti Benedict! in 
Bifurco; Planuaccari cum curte sua; castellum de Alpe cum curte sua; Cor- 
niolum cum sua curte; Pozobaldi cum sua curte; castellum quod diciturSanc- 
tum Benedictum. Hec omnia predicta sunt in Romania. In Tuscia vero 
Podium Bonizi cum tota curte sua, sicut antiquitus fuit de burgo et rocca de 
Marturi, cum curte de Vizano et Päpiano et Talzonis, cum suo monte et roc- 
cite et stupie, due domus in Mortinnano; Bibianum cum sua curte; Rincine 
cum sua curte; Lizia; Castillione cum sua curte; Pauranum cum sua curte; 
bnrgus de la Gena; Livernanum cum sua curta; Stersi cum sua curte; me- 
dietas burgi sancti Donati in Poci; Cedda cum sua curte; Ricavum cum sua 
curte; quinquaginta mansi terre in curte de Gragnano et Montis Rainaldi; 
Impolim cum sua curte; utrasque Pagnanas; Monsrappuli cum sua curte; 
Fumaia; Granaiolum; Carbonaia; Turris Benni cum sua curte; Col!*^ de Petra 
cum sua curte; Lontramum; Pittiolum; Confienti; Cerretum cum sua curte; 



lI64S«pt. 28. Igl 

Masillianmn cnm sua curte; Collegunzoli; Petroiu; Orbignanara; Burianum; 
medietas plebis de Vaiono; Vinzi; Larzannm cum sua curte; Podium de Co- 
liclo cnm omnibus appenditiis suis; Manne cum curte sua; item quicqaid in 
Pistorio habet vel habere debet, vel alii suo nomine habent vel habere debent, 
in civitate vel extra; Publica cum sua curte; Panicale cum sua curte; Ponte; 
Casale Widi; Montemurlo cum tota curte sua; Radicaia, vallis de Agnia, et 
quicquid habet in Agnana; Santumatu; Brandellii cum toto territorio plebis 
eiusdem et plebis Brandelli; Gasöle; Groppole cum tota curte sua; Momig- 
num; Valpaiaia; Popilium cum tota curte sua; Montale cum tota curte sua; 
Pitilium cum tota curte sua; Sanmarcellu cum tota curte sua; Cavinanum cum 
tota curte sua; castellum Presbiteris Rufini cum tota alpe Ursigne; Guzu; in 
rocca Montis Acutuli due domus; Kalenzanum cum tota curte sua, et quicquid 
habet in monte Morello; Travalli cum sua curte; quarta pars castellideLigri; 
Gampianum cum sua curte; Ruifredum quod est supra Santernum; Monte 
Gufone cum curte sua; Sasso cum tota curte sua; Lacu cum curte sua; Rui- 
casole cum curte sua; Mons Acutulus cum curte sua; Inpennana cum curte 
sua; Corella; Rasoium; Torriceila cum curte sua; ürticaia cum curte sua; 
Galligattula cum curte sua; Biturnium cum curte sua; Sanbanellum cum curte 
sua; tota montania sancti Gaudentii; Vicorata cum curte sua; Fomace cum 
curte sua; Sanleoninum cum curte sua; Roccitta cum curte sua; Gapriola; Fu- 
stia cum curte sua; Mons Acutulus cum curte sua; abatia de Albuino; Pla- 
maiore; Montesaxi; Scopetum; Monterotundu cum tota curte sua; Acune; 
Galiga; Monscrucis cum tota curte sua; plebs de Remulo cum tota curte eius- 
dem; Rosanum cum tota curte sua; Nepozanum; Falganum; Rufina; patro- 
natus ecclesie Ganapitule et tcrritorium Ristoncle de Massa Magnale cum 
curte sua; Altinnena cum curte sua; Secundule; Sancervasium; Sezata cum 
tota sua curte; Rubianum cum curte sua; Talliafuni; Dudda; Torseli; Gastel- 
veclo de Gascia; Viescha; Pulizanum; terra Wilielminga, quam detinent filii 
ügicionis Pazi in feudum ab eodem; totum territorium plebis sancti Petri de 
Gropina; Trappula; Montelungu; dimidium Gangarite; dimidium Puzi; Tas- 
sum; Ruicavum; Petravelsa Munzoni; Barbisclo; Montaio; Montegunzoli; 
dimidium Kuicasule; dimidium dePodio talliatc; Montewarchi; castellum Ga- 
staiarium; Romena cum curte sua; Porcianum; Papianum;Monsfrancus; Stia; 
Lolanum; Battifolle; Gerica; Glanzolepoplira; Gorezum; medietas Montis Ra- 
ginopoli; Montedecornio; quarta pars de Vignole ; quarta pars de Monticlo; bur- 
gussancteMamme; duedomusinLorenzano; dimidium Montis Acutuli; dimidium 
Bibiani; dimidium Falcone; Fonsclarus; Vannacasule; plebs de Buiano; comen- 
ditia de Fronzola; commenditia et placitum de Moiona; quarta pars de Ragiolo 
Ruisiccu; Gicillianum; coita etwardia abatie Gampileonis, et omnes albergarie, 
quas habet in Romania et in Tuscia. Hec autem omnia cum omnibus cur- 
tibus, districtibns et pertinentiis eorum concedimus ei et imperiali auctoritate 
confirmamus. Statuentes igitur iubemus, nt de cetero nullus archiepiscopus, 
nee episcopus, non dux vel marchio, non comes, non potestas, non civitas vel 
rectores, aut aliqua persona magna vel parva eum in hac nostra concessione 
molestare vel inquietare aut disvestire presumat; si quis vero hanc nostrajn 
auctoritatem ausu temerario violare presumpserit, c. libras auri purissimi pro 
pena se compositurum cognoverit, dimidium fisco nostro et dimidium predicto 
comiti aut heredibus suis. Ut autem hoc verius credatur et ab omnibus invio- 
labiliter conser>*etur, presentem inde paginam sciibietaureo nostre maiestatis 
sigilio iniunximus premuniri. Signum domini Frederici RomaDorum impe- 



182 1164 Sept. 28. 

ratoris invictissimi. M, Ego Gristianus cancellarius vice Rainaldi Colo- 
niensis archiepiscopi et Ytalie archicancellarii recognovi. Actum quoque 
est anno dominice incarnationis m.cJxiiii., indictione xii., regnante domino 
Frederico Romanorum imperatore serenissimo, anno regni eius xii., imperii 
vero X. Datum in palatio sancti Salvatoris iuxta Papiain, iiii. kal. octiibris. 

Aus beglaubigter, dem Originale mit anhängender Goldbulle entnommener Abschrift 
Ton 1290 Juni 23 im Staatsarchive zu Florenz, Prov. Strozziane-Uguccioni. — * Hs. Qal~ 
Hani. totum. terminUm. Uebrigens entsprechen die Strichpunkte im Güteryerseichnisse 
durchweg Punkten der Hs. — Vgl. zu § 129 n. 8: 137 n. 7, wo ich bereits die Existenz 
dieses, mir erst nachträglich bekannt gewordenen Privilegs vermuthete. 

139. Kaiser Friedrich I erklärt denen von Trei/iso, dass dk Bedräclcungen 
seiner Boten nicht in seinem Auf traute {geschehen seien, bestätigt Urnen das 
Konsxdat und getrährt ihnen angegebene Freiheiten und Rechte, (1164,) 

Fredericus dei gratia Romanorum Imperator et semper augustus. Fide- 
libus Tarvisinis cousulibus et universo populo, maioribus et minoribus, gratiam 
suam et hoiiam voluntatem. Ciipientes civitatem vestram congruis honoribas 
et bencficiis sublimare et statum et honorem vestrum promovere, quod nuntii 
nostri vos gravaverint, piurimum dolemus, et pro certo noveritis, quod hoc 
eis non iniunximus. Quocirca cousiiles, qui modo sunt, conroborantes firma- 
mus et ex iiostra anctoritate eis et futuris concedimu«?, ut secundum statuta 
legum omnihus iustitiam facientes antiquum statum consulatus retineant, et 
post eorum exitum alios ad honorem et fidelitatem imperii eligant. Concedi- 
mus quoque vobis, ut civitatem vestram muniatis et ad honorem imperii for- 
tiorem undique reddatis. Obsides etiam vestros a iuramento solventes, libere 
vobis remittiuius. A iuramento expeditiouis in Apuliam, Calabriam etSiciliam 
vos absolvinuis et expeditionem vobis retractamus. Fodrum namque nostrum 
intus et fbris hoc tempore vobis reinittimus et eos, qui nobis fodrum dare iu- 
raverunt, a iuramento absolvimus. Porticus in viis regalibus edificare et per- 
petuo possidore, ita tamon ut non sint solaria, vobis omnibus concedimus. 
Mercatores, qui certum nobis censum dare iuraverunt, a iuramento absolvimus, 
vos et civitatem vestram libenter honorantes. Molendina vero et cetera regalia 
nostra a nuntiis nostris intromissa, vobis absolvimus atque retractamus. 

Nach dem Drucke: Zanetti Nuoya raccolta delle monete e zecche d*Italia 4, 93 aus 
einem auf Befehl des Podesta yon Treviso 1178 gefertigten Transsumpt. — Vgl. S 296 
n. 5; 298Nachtr. 

140.* Christian, kaiserlicher Legat und Erwählter von Mainz, nimmt das 
Domkapitel von Pistoja in des Kaisers v/nd seinen Schutz. San Genesio 
1165 {Oct). 

Gristianus dei gratia imperialis aule [legatus, Maguntine sedis elejctns, 
totius regni Teutonici archicancellarius, [omnibus in perpetuum]. Inter cetera 
imperialium virtutilm preclara clarissima fnlget in prin- 
cipe digna mer ecclesiarum dei protectpo]. Nos vero, 

qui nunc imperatorie [maiestatis vice fungimur], notum facimus universis Im- 
perii fidelibus per Tusciam const[itutis], quod nos canonicam sancti Zenonis 
in Pistorio [et omnia bona et possessiojnes suas, quas modo rationabiliter 
habet aut habi[tura est in posterum], petitione dilecti amici nostii Hominisdei 
eiusdem ecciesie [venerabilis] archipresbiteri, cuius preclara fides circa eccie- 
siam dei et [imperium patet, sub] imperialem protectionem et nostram omni 
tempore [suscepimus, aucjtoritate imperiali et nostra per debitum fidelitatis 



iie6(0ct.). 183 

et ' genti omnibus, ad quoscumque presens pagina legenfdum 

pervenerit, preci]pientes, quatinus de cetero naila persona magna vel par[va 
eam in perso]nis et possessiouibus suis molestare vel inquietare [audeat] . . . 

.... debitum et sub eadem pena, ut quicquid tinet 

aut molestiam ei intulerit infra et restituat et emendet. 

Siquis vero citra hanc nostram institutionem [fecerit, sub ban]no domini im- 
paratoris positus penam centum marcarum fargeriti persolvat, di]midium fisco 
imperiali et dimidiuni predicte c[anonice.] Datum apud sanctum Gene- 
siam, anno domini m.c.lxv., indic[tione xiiii.J 

Abs dem Orig. im Staatsarcbire zu Florenz, ProT. Capitolo di Pistoift. Vom Siegel 
die Einschnitte. Die eine Seite der Urk. ist so yoHständig zerstört, dass sich nach Äusseren 
Haltpunkten die ursprüngliche iJlngc der Zeilen nicht bestimmen lässt. — Da Christians 
Wahl zum Erzbischofe zwischen Sept. 19 und 24 erfolgte, ygl. Yarrentrapp Erzb. Christian 
Ton Mainz 18, so wird die Urk. frühestens im Oct. ausgestellt sein und beweist demnach, 
dass Christian entgegen den bisherigen Annahmen zur Zeit seiner Wahl noch in Italien 
war. Danach ist das § 278 n. 27 Bemerkte zu berichtigen; die Unternehmungen gegen das 
Römische werden nun zweifellos nach den Febr. zu setzen sein. Nimmt Yarrentrapp 25 
wegen der Rekognitionen an, dass Christian sich schon im Juni wieder in Deutschland be- 
fand, so ergibt die Urk. eine weitere Bestätigung dafür, dass die Rekognition Anwesenheit 
des Rekognoszenten nicht erweist; ygl. Scheflfer-Boichorst K. Friedrichs letzter Streit mit 
der Kurie 205. 

141, Kaiser Friedrich I leiht dem Arnold von Dorstadt, genannt Barhon 
varia, Burg und Ort Annone nach deutschem Brauche zu rechtem Liehen, 
Parma 1167 Jan, 27, 

C. In nomine sanctg et individug trinitatis. Fredericus divina favente 
dementia Romanorum Imperator et seniper augustus. Quod imperialis dis- 
cretio de suis regalibus aliquo tempore ordinat et disponit, scripto debet at- 
tentius et firmius commendari, ne in posterum aliqua controversia inde oriatut 
et ne dubium vel incertum apud posteros relinquatur. Ea propter cpgnoscanr 
universi fideles imperii per Ithaliam constituti presentes et futuri, quod oos 
fidelem nostmm Arnoldum de Dorstat, qui cognominatur Barba varia, pro 
sua fidelitate et servitio, quod nobis iam diu cxhibuit et imperio, de Castro et 
de loco, qui dicitur Nonum, investivimus, eique et suis legitimis heredibus, 
tam feminis, quam masculis, per rectum feodum secundum morem Theutho- 
nicura predictum castrum et locum concessimus, cum omni iure et honore et 
districto et utilitate et cum omnibus pertinentiis eius, scilicet pedagio, pascnis, 
paludibus, silvis, ripis, rupinis, molendinis, piscationibus, aqueductibus, aquar 
rumque decursibus et aquarum accessionibus, venationibus, districtis, placitis, 
theloneis, mercatis et duellis et cum ceteris utilitatibus, quecunque inde pos- 
sunt provenire. Statuimus etiam et concessimus predicto Arnoldo et eius he- 
redibus, quod in predicto castro vel eius pertinentiis libere possint vel tnrrim 
vel munitionem aliam, quam volueiint, construere. Ita etiam quod preditum* 
castrum Nonum vel eius pertinentias ipse Arnoldus vel sui heredes nunquam 
debent vendere vel infeodare, nee aliquo modo ab imperio alienare. Ad me- 
moriam quoque et recordationem, quod predictus Arnoldus prefatum castrum, 
ut suprascriptum est, ab imperiali largitate per feodum habeat et teneat, debet 
idem Arnoldus singulis annis unum bonum falconem nobis dare vel, cui vo- 
luerimus, vice nostra presentare. Ut autem hgc omnia verius credantur, prä- 
sentem inde cartam conscribi et auctoritatis nostrg sigillo iussimus insigniri, 
adhibitis idoneis testibus, in quorum presentia h^c investitura et concessio 
facta est. Quorum nomina hgc sunt: Alexander Leodiensis episcopus, 



184 1167 Jan. 27. 

Hermannas Verdensis episcopus, Philippns imperialis curig cancellarios, comes 
HenricQS de Dietse, Burchardas Magdeburgensis castellanus, comes Gebehar- 
dus de Lug^enberg, Cunradus castellanus de Nurenberg, Obertus de Olevano, 
Gnido de sancto Nazario. Signum domni Frederici Romanorum impera- 
toris invictissimi. Jf. Ego Philippus imperialis curig cancellarins vice 

Rainaldi Coloniensis archiepiscopi et Ithalie archicancellarii recognovi. 
Acta sunt hgc anno dominicg incarnationis m.c.lxvii., indictione xv., regnante 
domino Frederico Romanomm imperatore gloriosissirao, anno regni eins xiiii., 
imperii vero xii. S. Datum Parmg in palatio, vi. kalendas februarii. 
In Christo feliciter. Amen. 

Nach dem Drucke: Zeitschrift des historischen Vereins für Niedersachsen, Jahrgang 
1863, S. 176, aus demOrig. im Archire zu Dorstadt, mit wohlerhaltenem Siegel in weissem 
Wachs. — ^^gl. S 280 n. 2; 297 Nachtr.; 304 n. 14. 

142.* Kaiser Friedrich I verMId denen von PontremoU die Regalien in- 
nerhalb angegebener Grunzen gegen jährlichen Zins von fünfzig Pfundy 
der im laiifend&ii Jahre durch Stellung von hundert Gewaffneten zur Heer- 
fahrt gegen Born und Apulien ersetzt werden soll. Reggio 1167 Febr, 1, 

Fridericus dei gratia Romanorum imperator et semper augustus. Quo- 
niam ea, que in liac vita geruntur, tarn partim temporis mutabilitate, partim 
pro istanti negociorum multiplicitate a memoria homiiuim facilime dilabuntur, 
dignum est, ut que perpetuo stabiliquo debent leUiri vigore per scripture officia 
in posterorum deducantur noticiam. Quo circa notum facimus omnibus imperii 
fidelibus preseutibus et futuris, quod nos auctoritate nostra concedimus et do- 
namus hominibus de Pontremulo omnia nostra regalia, quae habemus ab 
ambe^ curie usque ad Alpes et a Monte Cironis usque ad Montem Rotondum 
et usque ad Incisam, usque ad Ligno. Districtus vero, videlicet bannum, ho- 
stem et cetera nostra regalia et quatuordecim denarios de passagio nostro im-' 
periali, quod coligitur in Pontremulo, eo tarnen expresso tenore, quod ipsi 
singulis annis debent persolvere nobis vel nuntiis nostris apud Papiam in festo 
sancti Martini quinquaginta libras imperialium vel alibi, ubi nobis vel nuntiis 
nostris placuerit. Anno vero presenti, quo presens pagina scripta est, hanc 
pensionem persolvere non debent et in hac sacra nostra expeditione versus 
Urbem, Apuliam, Calabriam et Syciliam centum [armatos]^ cum propria ex- 
pensa quattuor continuis mensibus, ex quo beatissimo principi nostro Cristiano 
Maguntine sedis electo se representaverint, nobis dare debent. Alpes similiter 
eis concedimus et donamus et privilegia eis a predecessoribus nostris Romanis 
imperatoribus facta ipsis confirmamus et corroboramus. Ut autem hoc verins 
credatur et ab hominibus inviolabiliter conservetur, presentem paginam scribi 
et nostro sigillo iniunximus premuniri. Datum apud Regium, anno domini 
millesimo centesimo sexagesimo septimo, indictione quintadecima, kalendis 
februarii, regnante domino Friderico Romanorum imperatore serenissimo, anno 
regni eins xiiii., imperii vero xii. 

Nach dem Drucke: Compendio istorieo della provineia di Lunigiana (Parma 1780) 
S. 86 aus dem Registrum minus des Munizipalarchis su Piacenza. — ' ambituf TgL unten 
das Pririleg Friedrichs U von 1226 Juli, wo die GrAnzbestimmung anders gefasst ist — 
< militetf kommet 9 der Dr. zeigt keine Lücke. — Vgl. zu § 278 n. 29; 301 n. 30, wo die 
nur auf dem Auszage hei Stumpf beruhende ungenaue Angabe zu berichtigen ist 

143.* Kaiser Friedrich I verspricht den Pisanem^ über jeden, der sie 
schädigen wärd^^ während sie für das Reich kriegen^ den RMchsbann ver- 



(1167 Mto.) 185 

hängen und ihn nicht lösen zu woHen, bis ihnen Genugthmnq geworden 
sei. (1167 März.) 

Fridericus dei gratia Rouianorum Imperator et semper augustus. Dilectis 
et fidelibus suis Pisanis consulibus, consiliariis et omni populo gratiam suam 
et bonam voluntatem. Liquide cognoscalis universi et credatis indubitanter 
singuli, quod uos ob sinceritateni vestrae devotionis et propter fidei puritatem, 
quam circa honorem imperii et nostnim corde servastis et opere semper im- 
plevistis, vos tänquam üdelissimos diligere semper et amplecti specialius pre 
ceteris volumus. Pisana enim civitas, sicut (idem ac dilectionem circa nostros 
antecessores Romanorum reges et imperatores retro actis temporibus liaboit 
et sine inteiniissione servavit, ita nichilominus ad sublimationem coronae no- 
strae nostris temporibus, ex quo primum tanti regiminis solium conscendimus, 
omnimoda fidelitate semper studuit laborare, et ex ipsorum exhibitione servi- 
üorum ferventior meruit atque devocior apparere. Proinde nostre maiestati et 
nostrae imperiali excellentiae complacet, Pisanam civitatem omni honore, mo- 
disque omnibus iUi fovere, sublimare et conservare, ut inter alias civitates 
longe vel prope positas ipsa sola obtineat principatum. Preterea si vos pro 
honore et fidelitate imperii cum aliqua civitate vel persona werram habueritis 
vel expeditionem feceritis, vobis promittimus et constanter teneatis, quod si 
aliqua civitas nel persona interim, dum pro honore imperii werram habueritis 
vel expeditionem feceritis, aliquam iniuriam vobis intulerit vel in aliquo vos 
offenderit, nos ipsam civitatem vel personam in banno nostro statim ponemus 
et sicut hostem imperii publicabimus, nee eam in gratia nostra recipiemus nee 
aliqnem finem cum ea faciemus, nisi prius digna satisfactio cum omni plenitu- 
dine honoris Pisanae civitati exhibeatur. De cetero modis omnibus ac diligen- 
tiori cura laborabimus, quod Tuscanae civitates atque barones Pisanos securos 
facient, quod eos interim, dum in servitio nostro pro honore et fidelitate im- 
perii aut per werram aut per expeditionem erunt, nullomodo gravabunt vel 
offendent. Quecumque vero civitas vel persona contra nostrum mandatum 
fideles nostros Pisanos interim gravare vel offendere presumpserit, in supra- 
dicto banno nostro se esse indubitanter cognoscat, nee eam in gratia nostra 
absque voluntate et consensu Pisanorum recipiemus. 

Nach Abschr. Tanfani*s aus dem Orig. im Staatsarchiye zu Pisa, Atti pubblici. Die 
Urk. ist doch wahrscheinlich zu einer Zeit aasgestellt, als ein Rriegszug der Pisaner für 
das Reich bestimmter in Aussicht genommen war; dann liegt es wohl am nächsten, an 
1 167 März zu denken, da die Pisaner sich damals dem Legaten Rainald ron Koln zam 
Züge gegen Sizilien rerpflichteten (Ann. Pisani, Mon. Germ. 19, 255); nehmen wir an, es 
bandle sich um eine zunftchst Ton Rainald in Vertretung des Kaisers gegebene Zusiche- 
rang, so könnte damit zusammenhängen, dass die Urk. nicht datirt und ohne alle Beglan- 
bigong ist. — Vgl. zu S 63 n. 3; 78 n. 3. 

144. Der Bischof vonVerona entscheidet als Judex Ordinarius eine Streit- 
sache aber Hoheitsrechte. Verona 1169 Mai 31. 

Die sabbati, qui fuit ultimus exeuntis madii, in palatio episcopi Omnis- 
boni, in presentia archipresbiteri Ugonis Goleniole, magistri Adriani, presbiteri 
Christiani, presbiteri Ribaldi sancti Stephani, Simeonis sacerdotis ecclesie Illasii, 
magistri Azonis, Romani, magistri Bonifacii, Gozonis causidiconim, Falconeti, 
Uberti, Superbi et Bizonis, Savuini advocati monasterii de Galavena, Lan- 
franci notarii de Illasio, Gerardi de Maria, Wazeli et aliorum. Ibique in 
eorum presentia, Omnebonum Veronensis episcopus et Ordinarius iudex de 
Ute, que vertitur iuter Giselbertinum de Claviga ex uua parte, nee uon et 



188 1174D6C. 27. 

• 

conscribi et nostre sigillo maiestatis roborari. Hains rei testes sunt: Ar- 
naldus Trevirensis archiepiscopus, Otto palatinus comes de Witelinesbach, 
Henricus comes de Diethse, Henricus Wercio, marchio Maroellus, Otto No- 
vellus, Albertus de Suinmo, Syrus Salgenbene, Carbonius de Aurello, Wiliel- 
mus Cepuli, Wido et Reinerius et Assalgitus de sancta Nazario, et Geiferus 
Isimbardi, et Businardus Grandevillani, et alii quam plares. Datum in 
obsidione Roboreti, anno m.clxxv., ind. vii., vi. kal. ianuarii. 

Nach Abschrift Wüstenfelds aus beglanb. Kopie tou 1293 im RegierungsarchiTe sa 
Mantna. — Von dieser Urk. findet sieb auch eine Abschr. in der Historia Pallayicina, Hs. 
des fünfzehnten Jahrb. auf der Bibliothek zu Parma nr. 1183, wo aber zu Friedrich u. Otto 
auf Rasur zugeschrieben ist: mct^chianes Pallavieini — Vgl. Nacl\tr. zu § 301. 

148.* Die von Siena überlassen denen von Florenz die Hälfte von Poggi- 
bonzi. Siena 1176 April 4. 

In nomine domini nostri Ihesu Christi. Anno dominice incarnationis mil- 
lesimo centesimo septuagesimo sexto, pridie nonas aprilis, indictione viiii. 
Feliciter. Presentia quidem decenter gerere, futura vero competenter pro- 
spicere, summe inquam deputatur sapientie. Ideoque nos Senensium consules, 
scilicet Foranus condam Lotiringi filius et Rustichinus condam Orlandi, in 
presentia domini Gonterami ipsius civitatis ellecti episcopi et canonicomm seu 
honoi atorum maioris Senensis ecclesie, scilicet bcatissime Marie, huic negotio 
assensum prebentium, specialium etiam consiliariorum totius civitatis et pre- 
dictorum consulum, videlicet Scudacolli filii Ildebrandini Guilielmini et Bononis 
filii Villani et Palmerii condam Malagallie et Ugonis condam Erigoli Folki, 
expressim adhibito consensu iudicum et notariorum, nobilium possessorumque, 
nee non predicte civitatis populi adhibita coniventia, propositis quidem sacro- 
sanctis scripturis, profitentes cum supradictis ad utilitatem nostre civitatis hec 
omnia fieri, per hoc donationis instrumentum inter vivos damus et tradimus 
et iure domin ii et possessionis vobis Florentinis consulibus, scilicet Abbati de 
Lambarda et Cavalcanti, vestrisque successoribus imperpetuum, et accipienti- 
bus ad vicem totius Florentini populi et civitatis imperpetuum, nee non vice 
sociorum vestrorum consulum, scilicet Coteracii Gorisii Iniemati Rogerii lo- 
hannis Donati Filocari Tornaquinci Balduini Ugonis lüde lacoppi Berlengarii 
Simeonis, videlicet integram medietatem de omnibus domibus, plateis, terris 
et rebus cultis et incoltis, quas nos et predicta civitas Senensis habet et tenet 
vel alii per eam, vel predicte civitati quoquo modo conpetit in castro Podii 
Bonizi vel in eins apenditiis, secundmn quod ad nos pervenit per cartam do- 
nationis a comite Guidone civitati facta vel quoquo alio modo nobis pertinet, 
una cum omnibus super se et infra se habentibus in integrum, et cum omnibus 
sibi accedentibus, et cum ingressu et egressu suo. Item donamus et concedimus 
omne ins et actionem et usum et requisitionem nobis et civitati de predicta 
medietate vel pro ipsa medietate et de habitationibus eins oonpetentibns. Ex- 
oeptamus ecclesiam sancte Agnetis, sicut designata est ad murandum pro 
claustro et domu clericorum ipsius plebis, in qua habitant ibi iuxta, cum suo 
dmiterio iuxta eam, in quo sepelliuntur corpora mortuoram, reservata ipsi 
eodesie consuetudine populi sui, sicuti habere debet in divino ofBtio, in castro 
Podii Bonizi sito Valle Martori. In presenti donamus et tradimus et concedi- 
mus, sicut dictum est, vobis predictis consulibus vestrisque successoribus im- 
perpetuum ad habendum, tenendum ac possidendum, et quicquid deinceps vobis 
placuerit, pleno iure proprietatis et possessionis faciendum, ut nullam litem 
nullamque controversiam supradictarum rerum nomine quolibet modo aliquo 



1176 April 4. 189 

in tempore a nobis vel a nostris successoribus vel ab hoiiünibus predicte civi- 
tatis sustineatis. Ab omni quoque homine supradictas res legittime et de facto 
defendere vobis vestrisque successoribus stipulatione promittimus. Et si nos 
vel nostri successores vel prefata civitas de prescriptis rebus aliquo modo 
agere vel litigare presurapserimus, vel si contra quemlibet agentem sive in- 
quietantem vel auferentem defensionem bona fide non exliibuerimus, vel si ex- 
inde apparuerit datum aut factum contra supradictorum aliquod, tunc pene 
nomine vobis vestrisque successoribus mille roarcas argen ti puri dare stipalar- 
tione pro nobis nostrisque successoribus promittimus, et post penam prestitam 
predictum contractum firmum tenere spondemus. Item professi sumus lege 
Romana cum tota civitate vivere; hanc legem huic contractui adhicientes, ut 
nulla legis occasione nuUaque ingratitudine prelibata donatio infirmari vel re- 
vocari valeat. Actum Senis in ecclesia beate Marie feliciter, in die resu- 
rectionis domini nostri Ihesu Christi. Signa §§§§ manum supradictorum 
consulum Foraini, Rustikini, qui hec omnia cum consensu omnium supradic- 
torum fieri et scribi rogaverunt. Signa §§§§ manum supradictorum con- 
siliariorum, qui interfuerunt et singulariter consenserunt. Signa §§§§ manum 
supradictorum nobilium possessorumque civitatis et populi, qui interfuerunt et 
consenserunt et hec omnia scribere rogaverunt. Signa §§§§ manum Bel- 
lincionis f. Berte, Sclate f. Gerardini überti, Burgundionis, Ugonis lüde, Ber- 
lingarii del Russo, Ugonis Angiolotti, Canoti f. Fantonis, Bigalli Grerardini 
Buolli, Arloti f. Ranucini de Notaio, Ranerii f. Cavalcantis, Filigni f Guidonis 
Morentani, Ricobaldi, Bencivinne f. Gregorii, Bernardini Lalli. f Ego G. 
Senensis ecclesie ellectus episcopus huic donationi interfui, consensi, meamque 
auctoritatem prebens, subscribi feci, subscriptionemque signavi. f Ego 
Guido Senensis prepositus ss. f Ego presbiter Albertus canonicus interfui 
et SS. f Ego presbiter Benzo canonicus interfui et ss. f Ego magister 
Rusticus canonicus et diaconus interfui et ss. f Ego Johannes canonicus 
et subdiaconus ss. f Ego presbiter Bcrnardus interfui et ss. t Ego 
Samuel iudex comunis Senensis constitutus interfui, consensi, snbscripsi. 
Ego Muscio iudex sacri palatii subscribo et confirmo. Ego Stradigotus 
iudex SS. Ego Brunus iudex interfui et ss. Ego Angiolbertus iudex in- 
terfui et SS. S. Ego Ildebrandus, imperiali aule iudex, dum hec fierent, 
aderam, ideoque ss. Ego Ingilbertus iudex Ordinarius, cum hec fierent, ro- 
gatus interfui, et hec ideo ss. Ego Restauransdampnum, iudex gloriosis- 
simi Frederici imperatoris, dum hec fierent, aderam, ideoque ss. Ego Ber- 
nardus iudex et notarius tunc de comuni Florentio, hec rogavi et scripsi, ideo- 
que huic instrumento completionem imposui. 

Nach Abschrift Cesare Paoli's aus beglaub. Abschrift Saec. XIII im Staatsarchire zu 
Florenz, Capitoli 26 Bl. 1. — Vgl. oben nr. 124 und 138; dann unten nr. 151. — Beson- 
ders beachtenswerth erscheint die Angabe, dass ganz Siena nach römischem Rechte lebe; 
Tgl. zu S 459 n. 5 Nachtr. 

149. Im Oet*ichte des Bischofs von Modena als Grafen der Stadt und mit 
dessen Vollmacht wird der Inhalt eines Testamentes zum eivigen Gedacht- 
niss durch Zeugen festgestellt. Modena 1 176 Juni 20. 

In nomine domini nostii Ihesu Christi. Anno a nativitate eiusdem 
m.c.lxxvi., xii. kal. iulii, indictione viiii., regnante invictissimo imperatore Fre- 
derico, die domiuico. Breve recordationis atque firmitatis pro futuris tem- 
poribus ad memoriam retinendam. In presentia bonorum hominum et testi- 
mooio, quorum nomina hie inferius leguutur, ego domina luleta volens publicare 



190 1176 Juni 20. 

testamentum filii niei Oderici et ax;tis redigere, ut proinde veritas possit pro- 
bari, si de ea dubitaretur, ac si testes perpetuo viverent, produxit itaque testes, 
qui interfuerant testamento predicti filii sui Oderici, coram domno ügone epis- 
copo Mutineiisi comite illius civitatis, cuius decreto et auctoritate hec orania 
facta sunt. Tale igitur fuit testamentum domini Oderici, prout vicecomes, qui 
in presentia domni episcopi predicto testamento interfuisse iuravit, et iurato 
testatur hoc, scilicet dicit, quia domina luletta instituta fuit heres a filio suo 
Oderico omnium suorum bonorum, tarn mobilium, quam immobilinm, exceptis 
XXV. libris, quas uxori iudicavit, et filie sue Mabilie Ix. libras, et an um iuge- 
rom terre et dimidium, quod iudicavit sancto Georgio Ganaceti, et arnia sua 
ospitali templi, et Gibertino de Mediopresbitero equum suum. Presbiter Petrus 
et Niger diaconus et ügolinus de Gaio et Eleazarus et Johannes idem, quod 
vicecomes coram domno episcopo iuraverunt et de prenominato testamento 
idem testantur. Gilbertinus de Mediopresbitero illud idem, quod vicecomes et 
alii iuravit et iurato testatur, quod tantum institutioni domine lulete, quam 
filius suus sibi fecit, interfuit et iudicamento armorum; aliis vero iudicamentis 
non interfuit. Actum est hoc Mutine feliciter in palatio domni Ugonis epis- 
copi, domno Ugone Mutinensi episcopo in palatio pro tribunali et comite se- 
denti, [quij hanc auctoritatem domine lulete prebuit et hoc instrumentum iuris 
fieri iussit et sua sponte voluntate fieri voluit. Testes interfuere dominus 
Guilielmus Mazonus, d. Presbiter Guido de Viiiiola, d. Obertus de Presbitero 
lenario, d. Guido de Adegerio. Ego Bernardus notarius sacri palatii ro- 
gatus scribere scripsi. 

Nach dem Drucke: Tiraboschi Memorie storiche Modenesi 3, 68. — Vgl. § 120 
Nachtr.; 221 n. 20. 

150/ Kaiser Friedrich I verleiht den Konsuln und dem Volke von Foligno 
alle Besitzungen innerhalb angegebener Gränzen, und ausserdem JBevagna 
und Cocorone, Bei Ravemia 1177 Mai 24, 

In nomine domini. Amen. Fredericus dei gratia Romanorum imperator 
et semper augustus. Equum est et rationi consentaneum, ut sicut iniqua po- 
tentes ab omni limine postulationis tonemur excludere, sie amica iustitie po- 
stulantes et proxima veritati magiestatem nostram motu mere liberalitatis 
volumus fortius exaudire et ad preces comprobatorum utroque tempore fide- 
lium inclinare. Ea propter notum facimus universis fidelibus imperii presentibus 
et futuris, quod nos intuitu preteriti servitii vobis consulibus Fulginatibus, di- 
lectis fidelibus, Monacho, Rodolfino, Actoni, Mariano et toti populo senaitas, 
sicuti sunt a Stafili et trahit per Clonam iusta Spellum directo pervenientem 
usque in fluviuui Cloton, et vadit alia senaita, sicut currit Cloton et ascendit 
ad fontem Palumbe, et vadit alia per rivimi sancti Stephani usque in Corgnale 
de Vacchagna et prodenditur usque ad clivum Martis, veniens alia usque ad 
idem Stafile, concedimus, castella, villas, aquas, moleudina et quecumque infra 
ambitum predictarum senaitarum continentur, preterea Mevaneam et Cocco- 
ronum, et imperiali auctoritate confirmamus. Statuinms igitur imperiali pre- 
ceptione sanctientes, ut nulla civitas, nulluni commune, nulla omniuo persona 
humilis vel alta, secularis vel eoclesiastica, haue nostre concessionis et confir- 
mationis paginam audeat iufringere, sive alicuius temeritatis ausu impeditionem 
villarum, cursus aquarura, molendinorum, castrorum et omnium, que jnfra am- 
bitum Dominatarum senaitarum continentur, attentare; preterea Mevanee et 
Coccoroni; quod qui fecerit, in ultionem sue presumptionis centum libras puri 



1177 Mai 24. 191 

auri componat, dimidium iinperiali camere et reliquum personis iniuriam 
passis. Huius rei testes sunt: Cristianus archiepiscopus Maguntinus, Cor- 
■'«idus dux Spoleti, Ecverhardus de Aisteide, Bertoldns de Roytvilre, Henricus 
de Lutra, Neapoleonus et Raynaldus et alii quamplures. Datum apud 
ecclesiam sancte Marie in Portu, anno dominice incarnationis m.c.lxxvii., in- 
dictione viiii., viiii. kal. iunii. Quod ut verius credatur et ab omnibus 
illesum osservetur, nostro sigillo iussimus communiri. 

Aus dem Orig. im MunizipalarchWe zu Foligno. Von der Besiegelung die Einschnlttt. 
— Vgl. zu S 128 D. 6; 316 n. 34. 

151/ Markgraf Wilhelm von Montferrat und dessen Sohn Rainer te- 
lehnen gegen Zahlung von viertausend Pfund den Thomas von Siena im 
Namen der Städte von Siena und Florenz unter angegebenen Bedingungen 
mit Poggibonzi, nachdem die vom Kaiser damit belehnte Tochter Agnes 
darauf verzichtet hatte; der Markgraf gestattet weiter dem Thomas und 
den Bürgern jener Städte liepressalienübung im markgräflichen Gebiete, 
Mombello 1178 Mai 6. 

Anno dominice incarnacionis millesimo centesirao septuagesirao octavo, 
indicione undecima, die sabbati sexto die mensis madii ; apud Monbellum. 
Domina Agnexia filia domini Guiliolrai Montisferrati marchionis, ipso patre 
suo volente et presente, fecit datum et finem et refutacioneiu Rainerio fratri 
8U0 et filio suprascripti marchionis de Castro uno, quod appellatur Podius Bo- 
nizo sive Martura, et de curte ipsius castri et de omnibus rebus, quas habebat 
in ipso Castro et curte, tam vitibus, quam sediminibus, silvis, ierbis, pratis, 
boschis, cum areis suis, teris cnitisetincultis, divisis et indivisis, vasallatis et 
Don vasallatis, montibus, planiciobus, ripis, rupinis et aliis rebus omnibus in 
integro, simul cum omnibus honoribus, condicionibus, districtis, albergariis, 
fodris, bannis, teloneis, curadiis, fictis, pensionibus, investituris, censibus, usi- 
bus aquarum aqnarumque decursibus, moiendinis, piscationibus, angariis, par- 
angariis, volucrum captionibus, arimaniis, tractis, ceterisque honoribus et 
rebus, que dici vel nominari possunt per loca et vocabula, ipsi castro et curti 
et rebus omnibus et ipsi domine Agnexie exinde aliquo iure vel modo perti- 
nentibus sive spectantibus in integro. Que omnia ipsa domina Agnexia de- 
tinebat per beneficium ex parte domini imperatoris. Eo modu fecit ipsa domina 
Agnexia suprascriptum datum et finem, quod deinceps ipsa suique heredes 
adversus ipsum Rainerium suosque heredes et cui dedcrint taciti et contenti 
exinde permanere debeant in pena dupli. Quo dato et fine factis iam dic- 
tus dominus Guilielmus marchio et ipse Rainerius filius eins, consenciente ipso 
Rainerio ipso patre suo, presente etiam et volente iam dicta domina Agnexia, 
investiverunt Thomam de civitate Sene, nomine comunis tocius ipsius civitatis 
et nomine comunis civitatis Florencie, per rectum feudum de iam dicta curte 
et Castro et rebus omnibus simul cum omnibus suprascriptis honoribus in in- 
tegro eo modo, ut deinceps comunia duarum ipsarum civitatum habeant et de- 
tineant suprascriptam curtem et castrum et suprasoriptas res onmes simul 
cum omnibus suprascriptis honoribus in integro per rectum feudum ex parte 
suprascriptorum patris et filii, sine eorum eorumque heredum contradicione et 
com eorum defensione ab omni homine cum racione. Et ita, quod si comune 
unius ex ipsis civitatibus ipsum feudum tenere noluerit, totum ipsum feudum, 
Qt snpra legitur, in comuni alterius civitatis ipsi pater et filius confirmavere. 
Quod si neutrum comuoium ipsarum civitatum ipsum feudum teuere voluerit, 



192 1177 Mai 6. 

totum ipsum feudum, pro at supra legitur, ipso Thoiiie, suo nomine et nomine 
Bragalis socii sui et ommum sociorum eorum, per feudum investiverunt, ita 
ut ipsi et eorum horedes de inde in antca habeant et teneant ipsa omnia, ut 
supra legitur, per feudum, sine contradictione ipsorum patris et filii suique 
heredum et cum eorum defensione ab omni honiine cum racione. Et pro liac 
quidem investitura fuerunt confessi suprascripti pater et filius, se accepisse ab 
eisdem Thoma et Bragali, presentialiter ibidem ipso Thoma per se et ipsum 
Bragalem existente, quatuor milia librarum denariorum bonorum Papiensium. 
Qqo8 denarios ipsi eisdem patri et filio dederunt nomine comunium suprascrip- 
tänun civitatum, si comunia ipsarum civitatum ipsum feudum teuere voluerint; 
et ai unum ex comunibus ipsarum civitatum teuere noluerit, dederunt eis ipsos 
denarios nomine illius comunis, qui ipsum feudum teuere voluerit; etsineutmm 
ipsorum comunium ipsum feudum teuere voluerit, dederunt eis ipsos denarios 
suo nomine et nomine omnium sociorum suorum. Preterea predictus Gui- 
lielmus marchio iamdicto Thome, suo nomine et nomine Bragalis socii sui et 
nomine omnium sociorum suorum et omnium houiinum iam dictarum civitatum 
etearum terarum, quodsi aliquis suprascriptorum omnium Iiominum, quivelit 
ire per stratam vel terani ipsius marchionis, fuerit depredatus vel aliquid ei 
fuerit ablatum de suo avere ab aliquo homine in eundo, ubicumque sit iturus, 
sive redeundo vel stando, tani a montibus infra, quam a montibus ultra sive 
in montibus, concessit et licenciam dedit capiendi et tollend! sua auctoritatc 
apud Glavasium vel in alia quacumque parte tere ipsius marchionis voluerit, 
tam de rebus illius, qui eum depredatus fuerit vel 9e suis rebus ei abstulerit 
aliquid, [quam] de rebus hominum tere iliius, qui eum depredatus fuerit vel 
de suis rebus ei aliquid abstulerit, quod bene valeat tantum, quantum valuerit 
id, quod ei ablatum fuerit vel quantum valuerit preda ei facta. Preterea ipse 
Guilielmus marchio per se et per heredes suos promisit ipsi Thome, suo no- 
mine et nomine suprascriptorum sociorum eius et omnium hominum iamdicta- 
rum civitatum et suprascriptarum terarum, quod suprascriptam concessionem 
et licenciam firmam et ratam tenebit de cetero, et per se nee per suam sub- 
missam personam ipsam concessionem et licenciam non violabit, nee infran- 
get. Predicti vero dominus Guilielmus marchio et Rainorius eius filius 
atque domina Agnexia qui* hanc cartulam fieri rogaverunt. Interfuere 01- 
deprandus Gepolla, Burgundius filius quondam Garnelevarii de Gurte, Rolan- 
dus de Gruce, Gregorius atque Rodulfus canevarius suprascripti marchionis 
testes. Atque interfuere Otto Braga, lohanes de Mozono pares curie iamdicti 
marchionis. S. Ego Otto imperialis aule notarius in hac cartula a me tra- 
dita scripsi. S, Ego Bonus lohanes Butigella notarius sacri palacii hano 
cartulam scripsi. 

Nach einer Ton Stumpf mitgetheilten Abschrift aus dem Original im Stadtarchive zu 
Payia. — Vgl. oben nr. 148 und Stumpf Reg. nr. 4215. 4216. welche bei Stumpf Acta im- 
perii TerOffentlicht werden- — Vgl. auch zu^ 63 Nachtr. 

152« Im Gerichte des Podesta von Verona wird von einem seiner JiuUces 
unter Zustimmung der beiden andern geurthedt. Verona 1 182 April 14, 

Die mercurii, qui fuit xiiii. intrante aprili, in presentia Boni, et Petri, 
Artusini notarii, et Bartholomei, et loannis, et Pacis causidicorum, et pres- 
biteri Ottonis de sancto Faustino, et Benedicti clerici eiusdera ecclesie, et Ze- 
nelli monachi cenobii Galavene, et Rodulfini conversi eiusdem cecobii, et Bai- 
duini Magonis, et Bicii, et Marcii Ostiarii, et Fantini, et aliorum. Ibique 




1182 April 14. 193 

cum lis et controversia ageretur inter abbatem Siraeonem predicti cenobii ex 
una parte, nee non inter Mozocaneni ex altera, corani comite Sauro, et coram 
Cozone, et Guidone de Regasta, et Bonozenone iudicibus predicti comitis Sauri, 
potestatis Verone, de pecia una de terra, que in Mezane iacet, coheret ei ab 
uno latere Rio, et ab alio Mozocane predictus, quam predictus abbas dicebat 
predictum Mozücanem impedisse predictara terram ei, et travolsisse ei blavam 
suam, que erat intus, et quod predicti monasterii erat; quod predictus Mokh. 
cane non inficiebatur, sed dicebat, quod prius fuit in tenuta, quam pre^ 
comes Saurus intraret in potestanam Verono, et quod Ottolinus de 
habebat eam terram ad fictum perpetualem, et ita dederat ei Mozocano; qijid 
predictus abbas inficiebatur, et dicebat predictum Mozocaneni refutasse ctoiatas 
rationes, quas habebat in predicta terra, si quas habebat, in manu presbiteri 
Bemardi monachi predicti cenobii nomine predicti abbatis in potestaria Tur- 
risendi; quod predictus Mozocane non inficiebatur, sed dicebat, eo modo refu- 
tasse, quod predictus abbas debebat eam terram ei dare; quod predictus abbas 
inficiebatur; tandem visis et auditis rationibus utriusque partis, et confessio- 
nibus quoque ex utraque parte introductis, et testibus tantum ex parte abbatis 
introductis, predictus Cozo talem sententiam dedit, predicto Guidone et Bono- 
zenone suis sociis presentibus et consentientibus, sie dicens: Per illas ra- 
tiones, quas visas et auditas liabemus, pronunciamus predictum abbatem po- 
tiorem esse in tenuta de predicta terra, et precipimus Mozocano, ut amplius 
non impediat eum de predicta terra; et condenmamus predictum Mozocanem, 
ut det stamm unum siliginis predicto abbati de hinc ad octavam proxime do- 
minice; et condenmamus similiter ipsum Mozocanem, ut det nobis 1. solidos 
propter trevam ad predictum terminum. Actum est hoc in domo, ubi pla- 
cita fiunt, anno domini m.c.lxxxxii., iiidictione xv. Ego Bonetus sacri pa- 
latii notarius rogatus interfui et hanc cartam scripsi. 

Nach dem Drucke: Biancolini Notizie stoiiche delle chiese di Verona 5b. 116. — 
Vgl. S 588 n. 10. 

153/ Konsuln und Volk von Ouhhio unterwerfen ihre Stadt auf am^gege- 
bene Bedingungen denen von Perugia, 1 183 Febr. 28. 

In nomine Christi. Ab incarnatione domini millesimo centesimo octua- 
gesimo tercio, indictione prima, mense februarii, pridie kalendarum martii, 
Frederico imperatore. Ad honorem dei et domini imperatoris, archicancellarii 
Christiani et ducis. Omnes promissiones et obligationes, licet solo legali 
vinculo mauere possint, tarnen scripturanim vinciilis alligantur, ne omergen- 
tiuni temporum prolixitate oblivioni mandentur et iurgia generentur et ( a, que 
bono animo et spontanea voluntate promictuntur, inviolabili calculo reserven- 
tur. Quamobrem notum fieri volumus et per hanc scripturam perpetue homi- 
num memorie commeiidamus, quod nosEugubini consules, consensu et volun- 
tate episcopi, clericorum ac totius populi eiusdem civitatis, damus et supponimus 
civitatem Eugubinam Perusine civitati et vobis presentibus Perusinis consuli- 
bus vestrisque successoribus et cuncto populo Perusino. Hoc videlicot modo, 
quod ab hodie in antea inperpetuum erimus vobiscum ad faciendam pacera et 
guerram, hostem et parlamentum; et [cum] quacumque civitate sive burgo vel 
castello aut villa sive alia persona vos habebitis guerram, nos similiter liabe- 
bimus eam cum eis; et nos nee pacem nee guerram cum eis faciemus sine 
vestra parabola et vestra voluntate; et si in aliquo tempore Perusini consules 
pro aliqua guerra, quam habuerint, sive discordia reqnisierint Eugubinos con- 

Fick«r Fonchungen. IV. 1 3 




194 1183 Febr. 28. 

sules et EngubinuQ] populum, nos Eugnbini consules et populus adiuvabiiBUs 
eos cum toto communi nostris expensis et nostris redditibus; si vero partem 
militum vel peditum sive arcatorum petieritis, dabimus vobis Perusinis cum 
vestris expensis. Similiter vos Perusini facietis Eugubinis adiutorium militum 
vel peditum et arcatorum cum expensis Eugubinorum. Et in quoque tempore 
DOS Eugubioi renovabimus nostruni consulatum, infra spatium unius mensis, 
posguam requisiti fuerimns a Perusinis consuiibns, iurabimus comandamentum 
ei-Qommandamenta Perusinorum consulum; et popiilus in renovatioiie consu- 
.Jlugubine civitatis ipsi Eugubini facient cum eorum consilio. Preterea 
Perusinus dabit guidam aut silquaticum vel passagium in civitate Eu- 
gäfeiiia, neque in eius comitatu, ubi Eugubini habeut vires. Et cum quacumque 
persona Perusini consules habebunt guerram, nos Eugubini consules habebi- 
mu8 eam et populus secundum voluntatem Perusinorum consulum; et pacem 
similiter. Et quocienscunque Perusini consules et eorum nuntii venerint ad 
civitatem Eugubinam pro comuni negotio utriusque civitatis, Eugubini consules 
et populus Eugubinus facient omnes expensas, donec erunt in civitate Eugubii. 
Nos Perusini consules in omnibus bis suprascriptis excipimus Ranerium mar- 
chionem ad suam voluntatem. Et nos consules Eugubini omnia, que scripta 
sunt, observare promictimus sub interrogatione stipulantis et responsione pro- 
mictentis legaliter facta. Et si omnia, que superius leguntur, non observave- 
rimus et non adimpleverimus et aliquani litem vel molestiam vobis" ind.e fece- 
rimus per nos aut per aliam persunam, et si in omnibus stare et defendere 
dictas res noluerimus, promictimus et obligamus nos prefati consules Eugubini 
una cum Eugubino populo et nostris successoribus dare et componere pene 
nomine mille libras argenti purissimi vobis predictis Perusinis consulibus aut 
vestris successoribus; et post pene solucionem ista carta promissionis et da- 
tionis et cuncta, que in ea leguntur, firma permaneant omni tempore. Sig- 
num manuum Gualteroni Capannarii, Baracteri Mathey, Thedelgradi Ranucii, 
lobannis Brandoli, Bernardini Cordanelli et Arestinelli Salamonis, qui onmes 
rogati sunt testes. Ego Leonardas civitatis €astelli notarius hec a parti- 
bus rogatus scripsi et complevi , Eugubinus* interliueavi. 

Aus dem Liber submissionum sign, f Bl. 2 und A BI. 50 im MunizipalarchiTe zn 
Perugia. — Vgl. § 316 n. 23. Scheint die Urk. durch ihren Eingang zu bestätigen, dasi 
Gubbio die Hoheit des Herzogs anerkannte, su kann dessen Gewalt wenigstens in dieser 
Zeit im nördlichen Theile des Herzogtbums wohl nur eine nominelle gewesen sein, da sonst 
schwerlich eine so yorbehaltlose Submission statthaft gewesen wäre. Die andern bedeuten- 
deren Submissionen, welche in den Büchern verzeichnet sind, sind die von Citt^ di Castello 
1180, Cittä della Pieve 1188, Nocera 1202, Gualdo 1208, Cagli 1219; dagegen erscheint 
das nftchstliegende Assisi, wie Foligno, nie in solchem Verbältnisse. 

154« Im Gerichte der Hofvikare wird von einem Hofrichler mit Ruth 
seiner Genossen wegen Ungehorsams der Beklagten auf Besitzeinweisung 
der Klägerin unter Vorbe/udt der Restitution binnen Jahresfrist erkannt, 
Piacenza 1185 Jan, 22, 

Anno dominice incarnationis millesimo cantesimo octuagesimo quarto*, 
indictione tercia, die mercurii undecimo kal. februarü ', in civitate Placencie, 
in claustro raaiori ecciesie, praesentia bonorum hominuni quorum nomina subter 
leguntur. Ego Otto Cendalarius^ Mediolanensis , iinperialis aule iudex, 
consilio domini Syri Papiensis et aliorum sociorum meorum, domino^Conrado 
Lubiensi electo et magistro Metello Brixiensi, vicariis domini imperatoris ad 
iusticias faciendas,^ talem seutenciam profero: Quia übertus de Casasclio 



1185 Jan. 22. 195 

et consortes sui, vocati citatorio 'dicto et (leiiiimi j)ereniptx)rio, aiit^ onriaui 
domini imperatoris venire couteinpserunt pro iusticia facienda abbatisse sancti 
Felicis de Papia super quibusdam possessionibus de Villanova, quas occupa- 
verant, auctoritate imperiali et vicariorum et iudicum praecipio iandictara ab- 
batissain mittendam esse in possessiouem istarum remm, ita tarnen, si infra 
annum venerint prestita ydonea cautione, quod ad iudicium stabunt et ex- 
pensas, quas dicta abbatissa inde fecerit, rcstituerint, tunc deumm recipiaal 
possessionem suani; alio quinsiinfra annuni venire contempserint, praedictäini 
abbatissam uominataruro rerum possessorem constituo. Ibi interfuenuit 

rogati testes Burgundius de Sancto Nazario, Oprandus Confanonerius, et Opifo 
Sachetus, et Burgognonus Sachetus, Carexanus de Ferro, Otto Zacherius et 
alii plures. Et Johannes de Monte notarius inde cartam scripsit. 

Nach Abschr. aus dem Munizipalregister von Asti, BI. 308, im Staatsarchive zu Wien, 
Die Urk. findet sich dort zweimal, einmal anscheinend aus dem Orig., und nochmals (B.) 
aus beglaub. Abschr. — * B. teptemhrit; der kaiserliche Hof war 1185 Aug. in Tuszien, 
auch würde der Wochentag weder 1184, noch 1185 stimmen. — * B. CendaUritis. — ^ co- 
ram domino? sedentihus pro tribuncUi? Beide Abschriften stimmen. — Vgl. § 69 n. 10: 
185 n. 5; 597 n. 10. 

155« Kaiser Fried vu^h f r erleiht den Mailihuh'rn (feffen j/t/irlidten Zins 
und unter Vorbehalten alle h(egalien in ihrem debiete und bekundet die 
von ihm insbesondere weifen d^n- Wiedererbnunnff von Crema eingegangenen 
Verpflichtungen und die irenenverpfliektimaen der Mailänder, Reqaio 1 i8S 
Febr. II, 

In nomine sancte^ «»t individue triniratis. Federicus divina favente de- 
mentia Romanorum [imperator] augiistus. Preclare serenitatis nostre überaus 
benignitas ea virtutum gratia pollet, ut cum universos tideles suos abundantis 
clementie favoro complectatur, illos tarnen arctius et specialius sue familiaritati 
conciliet, quos fidelitatis perseverantia ot devotionis fervore erga sacram im- 
perii maiestatem ceteris prepollere perpendit. Circumspecte itaque discretionis 
oculo dilectorum fidelium nostrorum civium JVfpdioIanensiiim attendentes stre- 
nuitatem, tidem ac devotionem, quo ferventiori ceteris affectu nostre in dies 
dignationi gratiores se exhibent, tanto honori et promotioui ipsorum ac civi- 
tatis sue accuratius volumus intendero, quanto nobis datum est de ipsorum 
sinceritate perfectiorem fiduciam habero. Kapropter imperiali placuit clementie 
nostre, predictorum fideliun) nostrorum dcsideriis nostre mansuetudinis animum 
ad commoditatem eorum et laudabilem civitatis statum applicare, ut conces- 
siones et permissiones, quas eis in pace sine censu fecimus pro nobis et illustri 
filio nostro Henrico Romanorum rege augusto, oonfirmarenms; et insuper re- 
galia illa imperii, que illis sine censu non concessimus, secundum infrascriptum 
modum in subscriptis terris pro censu concedoremus; et pactum, quod subse- 
quitur, cum eis iniremus. Coucedimus itaque Mediolanensibus omnia regalia, 
que imperium habet in archiepiscopatu Mediolanensi, sive in comitatibus Seprii, 
Martesannae, Burgariae, Leucensi, Stationae, vel in aliis comitatibus et locis 
extra comitatus, ubicumque sint, in aqua et terra. Si qua etiam regalia habe- 
mus in locis, que Mediolaneuses concesserunt Cremonensibus ultra Abduam, 
similiter, cum ea recuperaverint, eis concedimus. Comitatum autem Seprii, in 
quo superius et regalia eis concessimus, sie intelligimus, sicut in fprivilegio] 
Dostro distinctum est, scilicet per hos (ines : a Lacu maiori sicut pergit flumen 
Ticini usque ad Padrianum, et a Padriano usque Cemun de Parabiago, et a 
Parabiago usque ad Garonnum, et a Caronuo usque ad flumen Sevisi, et a 

13^' 



[96 ^*^ ^^^^- *!• 

Seviso asque ad flumen Trese, et sicut Tresa refluit in predicto Lacu maiori. 
Eo addito, quod de omnibus illis locis, in quihus commune Mediolani habet 
iurisdictionem, quam eis concessimus vel nunc concedimus, non obsit Medio- 
lanensibus, si quis a tempore regni nostri vel ab eo, qui a uobis habuit aliquod 
datum vel scriptum, habeat in supradictis locis de regalibus iraperii, unde ille, 
qui datum suscepit, publice non est in possessione. Ab hac concessione rega- 
Ifauu excipimus omiiia feuda et beneficia antiqua, ab antecessoril>us nostris de 
regalibus concessa ecclesiis vel quibuscumque personis, et etiam [omnia, que] 
a nobis concessa sunt de regalibus, de quibus possessor manifestam habet 
pOBsessionem. Et reservata paratica nobis, que debet prestari filio nostro 
illustri regi Henrico et omnibus successoribus eins, cum primo coronam regni 
Mediolani aut Modoetie suscipienf, prestanda ab iis, qui ipsam paraticam so- 
liti sunt prestare. Et reservato in Modoetia, quod marascalco nostro vel regis 
liceat ibi hospitia assignare. Excepto quoque iure appelIa[tionum, sicut] in 
forma pacis est comprehensum. Pro iis autem regalibus, que eis nunc conce- 
dimus, et in pace non^ concessimus, debent Mediolanenses prestare nobis vel 
nostro nuntio et successoribus nostris in civitate Mediolani a kalendis instantis 
martii ad annum pro censu singulis kalendis martii libras trecentas imperia- 
les. Ad maiorem quoque cautelam et eorum securitatem talem pro nobis 
et filio nostro rege Henrico cum Mediolanensibus conventionem fecimus, que 
hinc inde iuramento firmata est luravit Rudolfus camerarius noster parabola 
et in anima nostra, quod nos bona fide manutenebimus civitatem Mediolanen- 
sem, et quod iuvabimus ecclesiam Mediolanensem et Mediolanenses manute- 
nere omnes possessiones, quas habent et possident, et iura omnia, iusticias et 
rationes, quas habent. Si quas etiam possessiones, iura, iustitias et rationes 
amiserint, adiuvabimus eos bona fide recuperare. Eas autem possessiones, 
iura, iustitias et rationes intelligimus, quas habent in archiepiscopatu Medio- 
lanensi, sive in comitatibus predictis, et in locis extra comitatus, ubicumque 
sint, contra omnes homines et civitates et loca Lombardie, Marchie et Roma« 
niole. Eo tarnen tenore, ut nos pro speciali negotio Papiensium non faciamus 
guerram Mediolanensibus, nee pro speciali negotio Mediolanensium teneamur 
facere guerram Papiensibus. Sed si aliqua Iis iuter eos orta fuerit, nos bona 
fide partes nostras interponemus ad componendum vel ad iustitiam faciendam. 
Si vero Papienses adiungent se alicui civitati vel persone ad guerram facien- 
dam Mediolanensibus, nos teneamur Mediolanenses adiuvare, sicut supra oon- 
tinetur. Et omnes concessiones seu permissiones iilas, que facte sunt in tenore 
pacis sine censu, et quas modo facimus pro censu, cum iustitia et ratione eis 
manutenebimus. Et quod nos non faciemus specialem societatem cum aliqua 
civitate, loco vel persona, que sit in Lombardia, Marchia vel Romaniola, abs- 
que consensu consulum Mediolanensium, vel inaiuris partis, vel omnium. Idem 
etiam sacramentum faciemus prestare regem Henricum, filium nostrum, in 
anima sua et parabola sua faciendum ad terminum, quem consules Medijlani 
cum consilio credentie nobis dixerint. Item idem Rudolfus suprascripto modo 
parabola nostra iuravit, quod nos bona fide et sine fraude dabimus operam, 
ut Crema integre reedificetur ad terminum, quem consules Mediolani cum con- 
silio credentie sue nobis dixerint, cum ea virtute, quam habemus in Lombardia, 
Marchia et Romaniola. Dabimus autem operam hoc modo: commendando, ex- 
hortando, precipiendo personis, civitatibus et locis Lombardie et Marchie et 
Romaniole sub debito sacramenti et fidelitatis, publice et privatim, bona fide, 
ut nobis ad hoc perficiendum debitum et efficax consilium et auxilium prebeant. 



1186 Febr. 11. I97 

Si autem infra termiDum constitutam aliam fortiam, quam modo habemns, in 
Lombardia, Marchia et Romaniola habuerimus, eam ad hoc perficiendum bona 
fide adbibebimus. Et si infra terminum constitutmn id facere nequiverimus, ad 
idem perficiendum secundum predictum raodum teneaniur, com primnm pote- 
rimus, quousque reedificctm*. Siqua antem persona, civitas vel locus ad hoc 
perficiendum aliquod impedimeutum, ne id fiat, prestare presumpserit, euia 
eosve vel eas per districtuni sacramenti et fidelitatis, qua nobis tenentur, prCH 
hibebimus. Et si propter hoc non acquieverint, eos easve in banno publice 
mittemus, quousque digne satisfecerint. Et si satisfacere distuleriut, per sacra- 
mentum et fidelitatem proximis civitatibus, locis et personis precipiemus, at 
eis guerram faciant. Siroiliter facieinus iurare regem Henricum filium nostrum 
ad terminum, quem consules Mediolani constituent consilio credentie suae, 
quod Cremam roanutenebit bona fide, sicut et nos de ea bona fide manutenenda 
inrari fecimus. Manutenebimus autem Cremam hoc modo et ea ope, sicut dic- 
tum est de reedificatione facienda; eo addito, si fuerimus ultra montes, quod 
bonum nuntium et litteras mittemus pro simili adiutorio prestando et impedi- 
mento inhibendo, cum inde fuerimus requisiti. Facti quoque et iuramenti 
formam, quod Mediolanenses nobis et filio nostro Romanorum regi facere de- 
bent, presenti pagine duximus inferendam. lurabunt, quod bona fide et sine 
fraude adiuvabunt nos et predictum filium nostrum nianutenere Imperium in 
Lombardia, Marchia et Romaniola; et manutenere omnes possessiones, iusti- 
tias, iura et rationes, quas habemus in Lombardia, Marchia et Romaniola; et 
specialiter terram quondam comitisse Matildis. Si quas etiam possessiones, 
iustitias, iura et rationes in predir*ti<« terris, scilicet Lombardia, Marchia et 
Ronaniola, et nominatim de ton a quondam comitisse Matildis, amiserimus, 
adiuvabunt nos bona fide recuperare; et hoc contra omnes civitates, loca et 
personam qnamlibet Lombardie, Marchie et Romaniole. Eo tenore, ut si nos 
aut filius noster rex Henricus aliquando, quod nobis licere nolumus, contra 
concessiones seu permissiones factas personis, civitatibus sen locis societatis, 
sicut in tenore pacis contiiietur, venire voluerimus, Mediolanenses non tenean- 
tur hoc sacramentü nos adiuvare. Et si aliqua persona, civitas vel locus so- 
cietatis contra hoc fecerit, quod nobis et filio nostro regi Henrico in pace con- 
venerunt, teneantur Mediolanenses nos adiuvare et filium nostrum regem, 
usquequo venerint ad congruam satisfactiunem. Item iurare debent, quod non 
facient specialem societatem cum civitate, loco vel persona de Lombardia, 
Marchia et Romaniola absque consensu nostro vel regis Henrid filii nostri. 
Item consules et credentia iurabunt, quod bona fide et sine fraude dabunt no- 
bis et filio nostro Henrico regi rectum consilium de illis negotüs, de quibus ab 
eis postulabitur a nobis, vel a filio nostro rege Henrico, per nos aut certum 
nuncium nostrum aut nostras litteras; nee per fraudem se subtrahent, quin 
illud dent. Et hoc sacramentum facere debent Mediolanenses a decem et octo 
annis supra, et a septuaginta infra, bona fide et sine fraude, qui consueverunt 
sacramenta generalia facere. Et eos, qui non iurabunt propter minorem aeta- 
tem, facient iurare, cum fuerint maiores, in quinto anno, si requisitum fuerit. 
Et renovabunt in singulis decenniis hec sacramenta etiam illi, qui fecerint, cum 
requisiti fuerint a nobis vel a certo nundo nostro. Et ibi statim in con- 
spectu nostro consules Mediolani, quos commune ad hoc destinavit, iurave- 
runt, ut supra de eorum sacramento continetur; hi videlicet: Pinamons de 
Vicomercato, Heriprandus iudex, Adobadus Bultrafus, Ugo de Camerario. Hoc 
amplins facient socios suos et credentiam intra octo dies, postquam Mediolani 



198 llSBFebr. 11. 

foerint, iurare, ufc supra, et alios cives Mediolanenses, cum inde a nobis vel 
nostro nuncio fuerint requisiti. Alii quoque legati, qai cum eis erant, supra- 
dictum iuramentum iuraverunt sine predicto additaraento; hi videlicet: Roge- 
rius Vicecomes, Arnaldus de Mariola, Guillielmus de Ossa, Ardericus iudex 
de Bonate, Otto Cendararius, Alcherius Bonus vicinus. Interfuerunt huic 
facto Guillielmus Astensis episcopus, Vala Pergamensis episcopus, Gonradus 
Lubicinensis electus, Obertus Modoetiensis archipresbyter, Fedoricus prepo- 
situs Argentine, frater Tidericus de Silva Benedicta, Churadus dux Spoleti, 
Churadus niarchio Anclionitanus, Gcrardus comes de Los, Conradus castel- 
lanus de Niirimberch, Simon comes de Spanheini, Diepoldus comes de Lees- 
gerainde, Bertoldus Italie legatus, Varnerus de Bonlande, Henricus dapifer, 
Conradus pincerna, Henricus marschalcus de Lutra; Domertus Bentzonis, 
Rogerius de Osio, Benso Bonisenioris consules Creniensium. Signum domni 
Federici Romanorum imperatoris invictissimi. Ego Godfredus imperialis 
aule cancellarius vice donmi Philippi Coloniensis archiepiscopi et Italie archi- 
cancellarii recognovi. Actum anno dominice incarnationis millesimo cen- 
tesimo octuagesimoquinto, indictione tertia, regnante domno Federico glorio- 
sissimo Romanorum imperatore augusto, anno rei^iii eins trigesimotertio, im- 
perii vero trigesimoprimo.^ Datum apud Regium, per manum Rudolfi 
imperialis aule protonotarii, tertio idus februarii. I>linitor. Anieu. 

Nach dem Drucke: Paricelli Ambrosianae Mediolani basilica« monumenta l, 1028 
aus dem Archire von S. Ambrogio. — • Dr. domini. — * Dr. nunc. — ^ Im Dr. steht anno 
regni — trigesimoprimo vor Actum. — Vgl. § 299 n. 3; 301 n. 3. 11, wo überaU das auf 
einem Versehen bei Stumpf Heg. n. 4409 beruhende Citat Morbio 3, 173 zu bessern ist, da 
Morbio a. a. 0. nur die ürk. Stumpf Reg. n. 4417 abdruckt. 

156. Kaiser Friedrich I nimmt die Vasallen von Gojrfagnana tmd Ver- 
silia in seinen Schutz, erklärt, dass sie mir ihm und seinen Boten unter- 
stehen sollen, verbietet ihne7i, sich einet^ Stadt zu unterwerfen und macht 
Massregeln rüeJcgUngip, ivelche insbesondere durch Lucca gegen sie getroffen 
waren. Castellarano 1 185 März 5, 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fridericus divina favente de- 
mentia Romanorum imperator augustus. Imperatoriam maiestatem decet eam 
circa fideles et devotos nostros habere dilectionis constantiam, ut de ipsorum 
promotione libenter simus solliciti et incremento rerum suarum et libertati 
eorum liberaliter intenti. Eapropter cognoscat tam presens etas fidelium im- 
perii, quam successura posteritas, quod nos attendentes lucida et honesta ser- 
vitia fidelium nostrorum dominorum de Doraio, dominorum de Gragnano, do- 
minorum de Verucola Gherardenga, dominorum filiorum Guidi de Villa, do- 
minorum de Baciano et de Carecino, hominum de Castellione et de Fossiana, 
dominorum de Celabareti, hominum de Cizerana, hominum de Barga, domi- 
norum de Casa Rolandenga, dominorum de Casa Sofredinga, dominorum de 
Casa de Porcaria et omnium valvassorum de Garfagnana, dominorumque de 
Montemagno, dominorum filiorum übaldi, dominorum de Valechia, dominorum 
Corvarie, Trufe de Castello, Arnulfi et omnium valvassorum de Versilia et de 
Carniaiore, hominum de Guvano, ipsos et omnia bona eorum mobilia et im- 
mobilia, que nunc hahent vel in posterum legitime poterunt adipisci, sub pro- 
tetione maiestatis nostre suscipimus. Et concedentes eis imperiali auctoritate 
confirmamus, quod nos nulli civitati, neque communi, neque alicui potestati 
eos, nee res, nee possessiones, nee homines eorum suppoiieinus, nisi nobis et 



1 185 MArs 5. \ 9g 

filio iio&tro HeDrico illustri Romanorum regi augusto; sed ad manus DOStras 
et specialiaro nuntiorum nostrorum, qiios ibi pro tempore consensu consulum 
et rectorum illius terre constitnerirans, semper eos cum oninibus bonis suis 
retinebimus, eximentes eos et liberos esse statuentes ab omni onere et iuris- 
ditione oinnis civitatis et cuiiiscumque communis, iit nee ipsi, nee res, nee ho- 
mines eorum tani in villis, quam in castellis habitantes aliquem respectum 
subiectionis habeant, nisi tantum ad dominationem maiestatis nostre et suo- 
cessorum nostrorum, inhibentea eis et finniter precipientes, ut nee placitis, nee 
iurisdictioni civitatum se aliquatenus obligent, nee aliquo modo submittant. 
Ad hec imperiali auctoriiate cassamus et omnino in irritum revocamus omues 
tenutas a consulibus cuiuscumque civitatis contra 00s et homines eorum datas, 
ideo qnod noluerunt se, nee homines suos, nee terram suam iudicio civitatum 
submittere, decernentes, ut ipse temite ad legitimos priores dominos absolute 
absque omni contraditione revertantur, videlicet Corvaria, Scortiaboccone, 
Montegravinte, Calavorna, Livano. Imperiali quoque auctoritate precipimus a 
Lucensibus reedificari castra, scilicet Bozanum, Anclanum et Lacunam, que 
in dampnum predictorum (idelium nostrorum destruxenint; et nihilominus illa 
ab eis destrui precipimu*, que in dampnum eorumdem fidelium nostrorum 
erexerant, videlicet Urbizzanum, Sciavam et Albianum. Quecumque vero ci- 
vitas vel commune presignificatas datas aut tenutas ad prescriptos fideles 
nostros noa permiserit redire vel impedierit, aut si Lucana civitas destructa 
castra eis non reedificaverit, et constructa non destruxerit, sicut superius ex- 
prexum est, vel propter hoc eos vel homines eorum leserit aut ledere attenta- 
verit, a maiestate nostra vel a certo niintio nostro citabitur; quod si non ve- 
nerit, uec satisfacere voluerit, tomi»orali banno cum bonis suis deinde subiacebit. 
Item omnes illos, qui auctoritate nostra cominoniti a dilecto nostro Willelmo 
marchione dePalota, quem por onmem fiarfagnanam et Versiliam potestatem 
et rectorem constituimus, iurare noluerint stare mandatis ipsius marchionis, 
vel iurati obseivare neglexerint, eidem hanno nostro usque ad condignam sa- 
tisfactionem subiicimus. Statuentes et imperiali auctoritate sancientes, ut nuUus 
dux, nullus marchio, nullus comes, nulla civitas, nulluni commune, nullave 
potestas, nulla denique persona humilis v('l alta, secularis vel ecclesiastica 
hanc nostre maiestatis paginam violare, nee aliquibus iniuriarum calumpniis 
seu dampnis audeat attemptare; quod qui fecerit, in ultionem temeritatis sue 
componat sexaginta libras auri puri, dimidium imperiali camere et reliquura 
iniuriam passis. Huius rei testes sunt: Conradus Maguntine sedis archi- 
episcopus, Garsidonius Mantuanus episcopus, Alberigus Regiensis episcopus, 
Ardicio Mutinensis episcopus, Rodulfus [impeiialis aule protojnotarius, Con- 
radus dux Spoleti, Conradus marchio Anchonitanus, comes Gerardus ^ de Lone, 
comes Simon de Spanheim, comes Diepoldus de Lechisgemunde, Willehnns 
marchio de Paloth, Wernhorus de Bonlande, Wifredus^ comes de Lumello, 
Guido de Sancto Nazario, Renerus frater eins, Bertholdus de Cunigesperc le- 
gatus in Italia, Guillelmus de Vezano, Conradus de Schuzin, Rudulphus ca- 
merarius, Henricus marescalcus de Lutra^, Eilwardus de Wildinstein, Fride- 
ricus [de] Lutra et alii quamplures. Et Coreliam in eadem protectione 
suscepimus. Praepositus sancti Thome in Argentina. Signum domini 
Friderici Romanorum imperatoris invictissimi. Ego Gotefridus imperiali auc- 
toritate cancellarius vice Philippi Coloniensis archiepiscopi et Italie archicancel- 
larii recognovi. Acta sunt hec anno dominice incamationism.c.lxxxv., ind.iä.» 
regnante domino Friderico Romanorum imperatore gloriosissimo, anno regni 



200 1186M&rz5. 

eins xxxiii., imperii vero eius xxxi. Datum apüd Castellaranum^iii. non. 
martii. Feliciter. Amen. 

Nach dem Drucke: Pacchi Bicerche istoriche salla Garfagoana XI, nach dem Dnicke 
bei Garampi Illustrazione di un autico sigillo della Garfagnana 56 aus dem Tatikanischen 
Archive. — ^ Alles Folgende bis Signum Hess Pacchi fort; die Ergänzung aus Garampi ver- 
danke ich der Güte Stalins. — » Dr. Wiehedus. — » Dr. Ruth. — Vgl. § 127 n. 6; 158 
n. 4; 301; 302 n. 9. 

167. Kaiser Friedrich /, ah gekomer Schiedsrichter in einem Streite 
zwischen der Stadt Tortona und den Markgrafen von Gavi, ertheilt den 
Parteien nach Rath Genannter vorläufige Befehle, Paria 1185 April 7. 

Anno dominice incarnacionis m.c.lxxxv., septima die aprilis, indicione 
tercia, in palacio sancti Salvatoris Papie, presencia testimn, quornra nomina 
subter legtintur. luraverunt Terdonenses consules, presertim Ydo Terdo- 
nensis imperialis aale iudex et consul communis Terdone, et Albertus Barata 
et Clapucius de Carlaxio consules civitatis, verum etiam Baxus et Aruerius 
de Buxedo, socii predictorum consulum, et contra Guilielmus marchio de Gavi 
et Rubeus de Volta et Guido de sancto Nazario et Ydo de Metefoco de dis- 
cordia, que vertitur inter commune civitatis Terdone ex una parte et ex altera 
marchiones de Gavi, tarn de strata, quam de aliis querimoniis stare in pre- 
ceptis et mandatis d. serenissimi imperatoris Frederici, qnocumque modo sive 
secundum ius sive per transactionem vellet determinare vel diffinire. Sacra- 
mentis vero prestitis ab utraque parte, precepit d. imperator consilio d. Gui- 
Kelmi Astensis episcopi et d. Bonifacii Novariensis episcopi et vicarionim 
curie, videlicet d. Conradi Lubicensis electi et magistri Matelli et iudicum im- 
perialis aule, presertim Oddonis Novelli et Otonis Zendalarii, et aliorum sa- 
pientum marchionibus de Gavi, ut predam, quam ipsi cum hominibus de Gavi 
in strata Valle Syrpie fecerunt hominibus Terdone, sub debito sacramenti et 
omni occasione remota usque ad dominicam de ramis palmarum restituerent; 
iterum sub debito sacramenti tarn Terdonensibus, quam marchionibus precepit, 
ut ipsi permittant negociatores Italie ire per quameumque stratam, que vadit 
versus Gavimn, sive per stratam Vallis Syrpie vel per quameumque vellent 
ire, sine aliqua vi, donec d. imperator predictam causam sive per racionem 
sive per transactionem ordinavcrit. Interfuerunt testes Azo capellanus, 

Martinus de Castello, Obertus comes Blandrade, Avogadrus Papiensis, Guido 
de Gemis, Guido de Lorentio, Benzetus et multi alii. Ego Aruerius Ter- 
donensis notarius sacri pallacii et nunc imperialis aule iudicum scriba hec 
omnia scripsi et interfui. 

Nach dem Drucke: Costa Chartaltum Dertonense ^7. — Vgl. S 162 n.7; 602 n. 10. 

168. Kaiser Friedrich I sichert denen von Barga aUe Pachte ni, welche 
sie zur Zeit der Gräfin Mathilde hatten, sich und seinen Boten dc^s vor- 
behaltend, was sie damals leisteten, Annone 1 185 Juli 4, 

Fridericus dei gratia Roroanorum imperator et semper augustus. Fide- 
libus suis consulibus de Barga presentibus^^et futuris et toti populo gratiam 
suam et bonam voluntateni. Nostre est solertie, discretionis et providentie, ut 
favorem gratie nostre fidelibus nostris familiariter inclinemus, et eis quidem 
afifectuosius, quo« nobis et imperio Romano fideliores esse cognovimus. E^a- 
propter notum facimus imperii fidelibus presentibus et futuris, quod nos et 
successores nostri ac maiestatis nostre nuntii, quos in Karfiniana pro tempore 
constituerimus, et nominatim dileotus noster Wilhelma«^ de Paloto, consuetu- 



1186 Juli 4. 201 

• 

dines, bo|^ et iura, que predecessores vestri Bargenses habuerunt tempore 
felicis memorie comitisse Mathildis, vobis indubitanter observabiraus , nee 
aliquas novas exactiones vobis imponemus. Et si nuntii nostri facere volue- 
rint, in irritum revocamus. Conditionis huius interposito tenore, quod illas 
consuetudines et lila iura, que ipsi pi edocessores vostri Bargenses comitisse 
Matildi exibuerunt, nobis et successoribus nostris et nuntiis maiestatrs nostre, 
quos pro tempore ibi destiiiaverimus, et iiominatim prenominato marcliioni 
Wilhelmo de Paloto persolvatis. Quod si forte aliquo tempore nolueritis ex- 
solvere, nos et successores nostri et nuntii maiestatis nostre ea, que presenti 
scripto vobis promisimus, non tenebimur observare. Fixe autem memorie com- 
mendantes sinceram fidem et honesta servitia, que sepe dicto nuutio nostro 
Wilhelmo marchioni de Paloto constanter exhibuistis, condignas inde grates 
vobis referimus, oportuno tempore liberaliter meritis vestris responsuri. 
Datum apud Nonum ' castrum, anno dominice incarnationis ra.c.lxxxv., ind. iii., 
iv. non. iulii. 

Nach dem Drucke: Pncchi Ricerche istoriche sulla Garfagnana XTII aus dem Vatikan. 
Archive. — » Dr. Novwn. — Vgl. § 158 n. 4; 301 n. 27; 302 n. 9. 

159, Auf Befehl der Hofvikare werden Zeugenaussagen über die zwischen 
der Äehtissin von S, Felix zu. Pavia und dem Grafen von JBlandrate strei- 
tigen Hoheiisrechte zu Villanova aufgenommen, Piacenza 1185 Juli 10, 

Anno dominice incarnationis millesimo centesimo octuagesimo quinto, 
indictione tercia, die dominico decimo mensis iulii. Dominus Bonefacius 
Novariensis episcopus et magister Metall us, vicarii imperialis curie, praece- 
perunt michi lohanni publico notario, ut autenticarem et in publico scripto 
redigerem dicta testium abbatisse sancti Felicis de causa, qu(» vertitur inter 
ipsam abbatissam et comitem Ubertum de Blandrato, ut liec eorum dicta ita 
semper in omnibus firma habeantur, ac si ipsi semper praesentes adessent. 
Quorum dicta sunt hec: Bonus loliannes de Yilanova iuramento testatur, 
quod ipse recordatur per annos quinqueginta et semper audivit dicere, quod 
nionasterium sancti Felicis tenuit ipsam Villanovam quiete et bene; seit fir- 
miter, quod nemo in ipsa villa etaduobus milliaribus prope non habet aliquid 
ad agendum preter praedictiun monasteriuni; et ipsum monasterium tenet 
ipsam pro regalia a domino imperatore. luteriogatus, quoniani sit hac, re- 
spondit, monasterium inde habere multa privillegia, et talis est fama hominum 
praedicti loci, et ipse est villarius monasterii, et bene seit; etdicit, quod comes 
Ubertus de Blandrate non habebat a viginti octo annis supra, nisi duos panes 
et duos pulos in duobus hospiciis, de quibus unum recessit, et terra remansit 
isti monasterio, et hoc habebat pro comandaria; sedabillo termino infra ipse 
comes pro hoc accepit fodrum, bannum, albergarias, quamvis nullam haberet 
rationem. Martinus de Villanova iuramento testatur idem per annos qua- 
draginta, et dicit, quod est parum minus de annis viginti octo, quod comes 
Ubertus facit istam superpositam praedicto monasterio, et quod ille, quod re- 
cessit de illis duobus hospitiis, tenet adhuc terram. lohannes Waytafocus 
iuramento testatur idem, quod Martinus, et dicit, quod comes praedictam su- 
perpositam facit a tempore, quo Ast fuit destructa, et dicit, quod comes Uber- 
tus et Ubertus de Riva.habebant terciam placiti, quando ad hoc vocabantor; 
sed aliter nichil debebant habere. Carlevarius iuramento testatur idem, 
quod Bonus lohannes, a destmctione Astensis civitatis. Ubertus Revel 
iuramento testatur idem, quod lohannes Waytafocus, per annos triginta. 



202 1186 Juli 10 

Petrus Dominus iuramento testatur idem, quod lohannes Waytafocps, praeter 
de tempore, quo ipse Ubertus comes incepit superpositam facere praedicte 
ville, quod dicit, posse esse bene anni vigintiseptem. Rodulftis de Villanova 
iuramento teetatur idem, quod lohannes Waytafocus, per annos triginta. 
Adam iuramento testatur idem, quod Johannes Waytafocus. Petrus Ve- 
xosius iuramento testatur idem, quod lohannes Waytafocus. Et Marche- 
sius, qui dicitur Petrus, iuramento testatur idem, quod lohannes Wayta- 
focus. Raymundus iuramento testatur idem, quod lohannes Waytafocus, 
praeter quod dicit, quod nescit, si abbatissa vel prioria fecerit tale pactum, 
prout audivit; quia quando furta et homicidia et periuria fiebant, et ipse do- 
mine non possent vocare homines ad rationem, quod propter hoc vocabant 
comitem praedictum et consortes, utvonirent ad hoc et adiuvarent distringere 
homines; et quando veniebant, debebant habere terciam banni et iudicature; 
hoc habere debebant, et si non venirent, nichil habere debebant. Et praedicti 
Raymondus, Petrus et Marchisius hoc dicunt similiter; et non de iure hec 
habere debebant, sed propter convenientiam, quam cum eis fecit praedicta 
abbatissa vel prioressa. Et omnes dicunt una voce, quod praedictus nullam 
habet rationem ibi, sed hoc quod facit, per violentiam facit. Actum in 

Placencia. Interfuerunt lohannes Cacia de Cume, et Dyopoldus iudex de 
Vicencia, et Litus de Vicencia iudex, Viscardus de Palio de Verona, Vale- 
rianus de Greco de Verona, Ottolinus de la Poma, Aldricus Seschalchus de 
Cume, lohannes de Malamina, Rufinus advocatus, Oprandus Vexilifer, qui 
sunt de Papia, et multi alii testes. Et lohannes Martini säcri pallatii no- 
tarius praecepto vicariorum et iudicum hos testes autenticavit et scripsit. 

Nach Abschrift aus dem Munizipalregister yod Asti, 61. 308. im StaatsarchiT« zu 
Wien. — Vgl. S 126 n. 4; 195 ii. 9: 597 n. 14. 

160,* Im Gerichte des Hofvikar wird von einem Hofrichter unter Zuatim^ 
mung seiner Oenoasen zu Gunsten des Klosters CnmaldoU qeurtheilL {Sa/n 
Miniato) 1 185 Juli 23. 

S. Anno dominice incarnationis millesimo centesimo octuagesimo quinto, 
indictione tertia, die martis, decimo kal. augusti. De controversia, que 
vertitur inter domnum Blacixium priorem monasterii de Camadula ex una 
parte, nee non et ex altera Ugolinum de Eredo, Canettum et Walandrinum et 
eins nepotes, et Crivilagium et Bonacursnm et eius fratrem Bernardinom, et 
Fredericum et eius fratres, et illos, qui sunt de domo Aponis; que talis 
erat: Dicebat enim predictus prior, predictos omnes ab archiepiscopo Pi- 
sano esse condempnatos ad restitucionem hospitalis et omnium rerum et pos- 
sessionum, que ad predictum hospitale pertinent; et etiam interpretacionem 
sentencie factam ab apostolico Lucio ostendebat. Econtrario ab adversa parte 
obiciebatur, eas* non esse condemnatas, nisi in restitucione hospitalis. Gum- 
que predicti legiptime citati essent, et quidam eorum venerunt, et quidam ve- 
nire contempserunt, et omnes ad sentenciara audiendam contumaciter abfuerunt, 
domino Bonifacio Novariensi episcopo vicario curie sedente pro tribunaii: 
Ego Albertus Adegherii, imperiaiis aule iudex, conscilio sociorum meorum et 
parabola, Oddonis Novelli, Ottonis Zendadarii, Ydonis Terdonensis, Grossi 
Brixiensis, visis et cognitis racionibus et allegacionibus ulriusque partis et di- 
ligenter inspectis, qura verbo restitucionis omnes cause et res coherentes con- 
tbentur, cum dominus archiepiscopus pronunciasset hospitale esse restituen- 
dum, pronuncio, omnes res tarn mobiles, quam immobiles, quas predictum 



1 185 Juli 23. 203 

hospitale olim tenuit et habuit et a predictis tenentur vel impediuntur, esse 
restituendas predicto priori nomine predicti nionestrerii*. Predictus Alber- 
tus Aldegherius hoc breve fieri rogavit. Interfuerunt Marti nus deCastello, 
Wilielnms frater eins, Asianensis Pisanus iudex et noUirius, Adam iudex et 
notarius, Stephanus iudex et notarius, Girardus iudex et notarius, Wulte- 
manus aurifex, et Ugolinus filius Enrici Maziulini, et multi alii festes. 
t Ego Albertus Ferrariensis hanc sententiam tuli et 'scripsi. f Ejjo Ydo 
imperialis aule iudex hanc sententiam dare iussi et subscripsi. S, Ego lo- 
hannes Martini Filippi sacri palacii notarius precepto istius All»ei*ti hoc breve 
scripsi. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu Florenz, Prov. Camaldoli. — AussteUort dürfte 
San Miuiato sein, wo der Kaiser Juli 25 und 29 urkundet. — Danach ist das Nachtrag zu 
§ 186 Bemerkte richtig zu stellen. Vgl. auch zu S 500; 501 ; 579. 

161. Kaiser Friedrich J nimmt die Bewohner den vom Erzbisclu^f Chri- 
stian von Mainz zerstörten Mafelica in seinen Schutz und mindert unter 
angegebenen Bedingungen ihre Leistungen. Coccorano 1 183 Sept. 24, 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fridericus di^'^na favente de- 
mentia Romanorum Imperator augustus. Summa venusta'«; est imperialis ex- 
cellentie decusque precipuiun, iit cum potentia virtiitis sue rebelles et inquietos 
ab infidelitatis sue pervica^ia corripiierit, clementi tandem dignationr^ dispersos 
recolligat, utquosdebite soveritas animadversionis rebus locisque propriis de- 
stituit, sülite pietatis misericordia clementer bonis et avitis laribus restituat. 
Gloriosum namque genus est viftorie, ])arcere, cum viceris, et gratie vitam 
impendere, cum possis pervenire. Eapropter universis notum facimns fidelibus 
imperii, praesentibusetfuturis, quod nos castrum novum de Matelica et omnes 
homines, qui in eo habitabant quindecim diebus antequam felicis memoria 
Christianus Maguntine sedis archiepiscopus locnm illum destruxisset et habi- 
tatores eins dispersisset, et insuper onmes liberos homines, qui libere spon- 
tanea voluntate voluerint in ea habitare, cum omnibus possessionibus et bonis 
eorum, tarn mobilibus, quam immobilibus, que nunc habent vel in posterum 
iusto adeptionis titulo poterunt obtinere, salva quidem concordia, que inter 
eos et Raynaldum ac Fran(*on«Mn fratrem eins et Actonem nepotem utriusque 
facta est et publico instrumento pari consensu partium confirmata, sub defen- 
sione protectionis nostre suscipinms, et medietatem omnium exactionum ad 
imperatoriam maiestatem in predicto Castro expectantium, scilicet de homi- 
cidiis et de sanguine et de aliis tbrensibus causis et usualem largitatera de 
montaniis omni tempore, et ut nomine generalis fodri nihil amplius exigatur 
ab hominibus eiusdem castri, exceptis clericis et militibus, nisi tantum duo- 
deeim denarii Lucensis monete de quolibet fumo omni tertio anno, eis conce- 
dimas et imperiali auctoritate confirmamus. Et ipsi quidem dant nobis centum 
modiolos bone terre in curte eiusdem castri divisim in quatuor locis; infra ca- 
strum autera dant nobis duas domos, una quinquaginta pedum in filo et decem 
in fronte, alteram vero xxx. pedum in filo et decem pedum in fronte, utrara- 
quedeliguis; insuper dant nobis unum raolendinum melius, quod habent, super 
aqtiam iuxta idem castrum. Statuimus igitur et eadem imperiali auctoritate 
sanciraus, ut nullus dux, nullus marchio, nullus comes, neque vicecomes, nee 
capitanens, nulla civitas, nullum commune, nullave potestas, nulla omnioo 
persona humih's vel alta, seculari* vel ecclesiastica, hanc protectionis et con- 
stitutionis nostre paginam audeat violare, nee aliquibus iniuriis, caluraniis vel 



204 1 185 Sept. 24. 

damnis presumat atteutare; quodqui fecerit, in ultionem temeritatis sue coni- 
ponat centum libras auri puri, dimidiuin imperiali camere et reliquum iniuriam 
passis. Ut autem hoc statutum maiestatis nostre ratum consistat et omni evo 
perraaneat inconcassuiii, presens inde Privilegium conscribi iussimus et maie- 
statis nostre sigillo communiri. Huius rei testes sunt: Cunradus Mognn- 
tine sedis archiepiscopus, Willelmus Albensis episcopus, Bonifatius Novariensis 
episcopus, Beitoldus legatus Italie, Cnrradus dux Spoletanus, <x>mes Simon 
de Spaoheini, comes Einricus de Disfce], Curradus burgravius Nurimbergensis, 
Reinerius iudex Waldensis, Wernherius de Bolande, ülrigus de Luzelnhart, 
Eberhardus de Eistede, Einricus marscalcus de Lutra, Rudulphus camera- 
rius. Signum domini Frederici Romanorum imperatoris invictissimi. 
Ego Gottefridus imperialis aule cancellarius vice Philippi Coloniensis archi- 
episcopi et Italie archicancellarii recoguovi. Acta sunt hec anno dominice 
incamationis m.c.lxxxv., indictione iiii., regnante domino Friderico Romano- 
rum iniperatore gloriosissimo, anno regni eins xxxiiii., imperii vero xxxii. 
Datum apud Cucurionem ^ in episcopatu Spoletano, octavo kalendas octobris. 
In nomine domini. Amen. 

Nach dem Drucke: Acquacotta Memorie di Matelica 2, 23 ex manuscripto antiqoo. 
— » Dr. RueurloMtn. — Vgl. S 318 n. 26. 

162. Im Gerichte des Hofmkar wird von einem Hofrichter unter Ztuttim- 
mung seiner Genossen GrafManens von Sartiano bezüglich der vom Prior 
von Vivo gegen ihn vorgebrachten Klagen theils absolvirt, theils hondem,- 
nirt. Im Bisth. Siena 1185 Oct. 9. 

In nomine domini nostri Ihesu Christi. Anno ab incarnatione eius mille- 
simo centesimo octuagesimo quinto, indictione tercia, die mercurii, nono mensis 
octubris. De lite, que vertebatur inter donnum Marchura priorem mona- 
sterii de Vivo nomine predicti monasterii ex una parte, nee non ex alia parte 
comitem Manentem de Sartiano. Petebat predictus prior a predicto Manente 
decem et septem inter equas et pullos et tot boves et vaccas, unde habuit 
libras duodecim, et sex paria boum, et centum pecudes, et triginta tres libras 
et dimidia de denariis Pise et Lucce, et tres boves, et libras tres den., quas 
abstulit ecclesie de Moiano, et quindecim libras, quas abstulit cuidam nostro 
abbati, et libras sexaginta, quas habuit de rebus, quas extrasit de ecclesia de 
Moiano, et viginti duas sarcinas ordei, quas abstulit ecclesie santi Petri de 
Gampo, et centum pecudes eiusdem abbatie. De quibQs[dam] predictomm 
confessus est predictus comes Manens, de quibusdam negavit; super quibus 
predictus prior suos produxit testes. Petebat quoque predictus prior a pre- 
dicto Manente possessionem de Brescagia et de castello Ceculo et de Piscis et 
de Gasta^no, et possessionem datam a Bernardino Bacchari et eius fratribus, 
et possessionem Bivini, et vineam Offredelli, et possessionem Amizi, et pre- 
dinm saucti Fabiani, quod filii Mercenarii Nigri tenebant, et Martiolum et eius 
cortem, et Gasarne et Gastelionum; super quibus possessionibus fere omnibus 
predictus prior instrumenta adquisitionum exhibuit. Quibus visis et auditis 
testibus, instiTunentis diligenter inspectis, domino Bonefacio dei gratia Nova- 
riensi episcopo et domini invictissimi imperatoris Friderici vicario ad iustitias 
faciendas sedente pro tribunali: Ego Octo Gendadarius Mediolanensis, 
imperialis aule iudex, consilio sociorum meorum, videlicet Alberti de Adegherio 
Ferrariensi et Grossi de Briscia iudicum curie, Manentem a petitione inter 
deoem et septem inter equas et pnllos et tot inter boves et equas, unde habuit 



1186 Oct 9. 205 

libras duodecim, et sex paria bovum, et centum pecudes absolvo. Item pre- 
dictum Manentem a petitioue predii sancti Pabiani, quod tenebant filii Mer- 
cenarii Nigri, absolvo prestito saerainento a predicto Manente, quod predictum 
predium erat suum. Item de novera libris Senensium pro tribus bubus, et de 
tribus libris Senensium pro porcis et aliis rebus ablatis, et de quindecim libris, 
quas abstulit caidam abbati predicti monasterii, predictum Manentem absolvo. 
In triginta tribus libris et dimidia den. Lucce et Pise, et in triginta libris, quas 
habuit de centum pecudibus ablatis, et in decem et septem somas ordei, et in 
triginta libris de rebus, quas abstulit de ecolesia, predictum Manentem eidem 
priori nomine ipsius monasterii condempno. Item in possessiones de Brascagia 
et de castello Ceculo et de Spissis et de Castagno, et de po<%sessione data a 
Bernardino Baccari et eius fratribus, et de possessione Bivini, et de vinea 
Ofifredelli, et de possessione Amizi, et de Marzolo et eius curtis, et de Casartio 
et de Gastelliono, ut dimictat predicto monasterio et non impediat, predictum 
comitem Manentem condempno. Actum ante ecclesiam sancte Christine in 
episcopatu Senensi. Interfiienint GriflFus Novolonis, Ranerius Bernardini, 
Ughicio de Guassco, Petrus Guiduccii Marcii, Stephanus Ranucdi de Monte 
Policiano, Wamerius iudex de Assisio, Clarissimus iudex feius frater, Mar- 
tinus de Castello, lohannes de Sartiano, Vaholinns de Scolario atque Scho- 
larius eius filius testes.] Ego Martinus Filippi imperialis aulo et Papiensis 
notarius interfüi et precepto iam dicti vicarii et iudicum lianc scntentiam scripsi. 

Aus beglaub. Kopie von 1250 im Staatsarchive zu Siena. Die Zeugenreibe ergäntt 
aus Kopie von 1308 im libro delle Coppe Bl. 55 des MunizipalarchiTs von Montepulciano, 
welche übrigens ungenauer bei Mittarelli Ann. 4, 133 abgedruckt ist. - Vgl. § 185; 500; 
501 ; 579. 

168. Kaiser Friedrich I mmmt die Güter der genannten Ubertini in sei- 
nen Schutz und heivilUgt ihnen, dass sie nur ihm, seinem Sohne und seinen 
von Deutschland gesandten Boten unterworfen sein solUn, Gavi 1 185 
Dec, 8. 

Fredericus dei gratia Romanorum imperator semper augustus etc.* Offi- 
cium imperatorie maiestatis exigit et affectus nostre serenitatis rationem in- 
vitat et hortatur, ut unicuique fidelium nostrorum in sua neccessitate non 
solum [adesse velimus], verum etiam conservando bona ipsorum et augendo 
honorem eorum et [utilitatem promovere studeamus]. Eapropter [notum faci- 
mus universisj imperii fidelibus presentibus et futuris, quod nos, attendentes 
honesta [servitia fidelium nostrorum Reinherii, Ubertini etj Guidonis, [ipsos] 
et filios [et] nepotes eorum, videlicet quondam filios Guillielmi fratris ipsorum, 
et omnia bona eorum mobilia et in[mobilia, que] nunc iuste t[enentj vel ha- 
bent, vel iuste tenere debont vel habere, sub protectione defensionis nostre 
suscepimus. Et ut null] civitatiLatine, neque potestati Latine subiaceant, set 
tantum nobis et filio nostro Heinrico, illustri Komanoruin regi augusto, ac 
certis nuntiis nostris de Alamannia missis subditi sint etrespondere teneantnr, 
concedimus eis et imperiali auctoritate confiriuanms. Statuimus itaque et ea- 
dem auctoritate sancimus, ut nuilus dux, nullus m.irchio, nullus coines, nullus 
capitaneus, nulla civitas, nullus consulatus, nulluni comune, nullave potestas, 
nulla denique persona parva vel magna, secularis vel ecclesiastica, hanc nostre 
protectionis et confirmationis paginam audeat violare vel aliquibus calump- 
niarium iniuriis huic mandato nostro attemptet obviare. Quod qui fecerit, 
centum libras auri pro pena componat, dimidium imperiali camere, et reliqunm 
iniuriam passis. Huius rei testes sunt: Guillelmus Astensis episcopus, 



t • 



20g 1 1^ ^^f^ f^- 



fc> 

> 



illius loci est raonasterii, respondit, sie, ut audivit semper dicere. Interogutus, 
si vidit comites vel eius* nuncios habere aliquid in ipso loco, respondit, non. 
Maximigla monacha istius monasterii testatur iuramento, quod a duodecim 
annis infra fuit cum abbatissa Cicilia apud Villanovara, et ibi collegit com 
gastaldione ipsius abbatisse fodrum ipsius loci quiete sine contradictione ali- 
Cüius; et postea per plures vices fuit cum abbatissa in ipso loco, et videbat 
hoiuines loci placitare sub ipsa quiete; et fuit cum praedicta abbatissa Sco- 
lastica apud Villanovam et vidit homines loci sub ea placitare. Item dicit, 
quod semel vel bis vidit homines de Villanova placitare sub abbatissa Cicilia 
Papie et conqueri sub ea; et dicit, quod communis fama erat et est, quod 
com^s non debet habere aliquid in ipso loco, nee aliquid habet, nisi per vim, 
et hoc a triginta annis infra; excepto quod audiebat dicere, quod habebat duos 
pulos et duos panes in duabus domibus loci, et hoc nomine comandarie. In- 
terogata, qualis est communis fama loci, respondit, quod audiebat hoc dicere 
hominibus loci Villenove et aliis hominibus de ipso cireuitu, et audiebat hoc 
dicere abbatisse Cicilie. Interogatus*, si proprietas illius loci est saneti Felicis, 
respondit, sie. Interogata, quomodo sit hoc, respondit, quia vidit per plures 
vices, et hoc semper, quando fiiit illic cum alia abbatissa et cum ista, videbat 
homines et mulieres loci venire obviam abbatisse, et reeipere eam ad cam- 
pannas sonantes et cum aqua benedicta et e[ncenJso. Sybilia iuramento 
testatur, quod tempore abbatisse Cicilie semel, et tempore istius abbatisse 
semel fuit cum eis apud Villanovam, et vidit homines reeipere ipsas abbatissas 
ad campannas sonantes et cum aqua benedicta et encenso, et venire obviam 
eis, et mittere eis tortas et capones, et teuere eam pro domina; et placitare 
vidit homines illius loci sub eis; et vidit abbatisse Cicilie colligere fodrum per 
ipsum locum quiete. Interogata, si vidit comites Blandrati vel eorum nuncios 
ibi aliquid habere, respondit, non; et dicit, quod sedecim anni sunt, quod mo- 
ratur in ipso monasterio, et ab eo tempore infra audivit, quod comites per 
vim et non iuste tollere ab hominibus ipsius loci hoc, quod ipsi tollunt; et de 
communi fama et de comandaria dicit idem, quod Maximigla. Felicitas 
monacha eiusdem monasterii iuramento testatur, quod a tribus annis infra friit 
cum illa abbatissa Scolastiea apud Villanovam, et vidit homines loci venientes 
obveniam ei et reeipere eam ita honorifiee, ut ista Maximigla testata est; et 
vidit homines loci placitare sub ea et teuere eam pro domina; de communi 
fama et commandaria dicit idem, quod Maximilla; de auditu, quod comites 
nichil habent ibi, nisi per vim et iniuste, dicit idem, quodSibilla. Interrogata, 
si vidit, quod comites vel eorum nuncios habere vel colligere aliquid in Vllla- 
nova, respondit, non ; et dicit, quod alteri abbatisse audivit dicere, quando 
inde redibat, quod collegerat fodrum in ipso loco. Burgognoous Saichotus 
iuramento testatur, quod tempore abbatisse Cicilie eo anno, quo Mediolanenses 
intraverunt civitatem, et ante quam intrarent, fuit in Villanova, et vidit ipsam 
abbatissam ponere fodrum in ipso loco; et vidit gastaldum ipsius abbatisse 
deferre ipsi abbatisse partem ipsius fodri; et vidit ipsam abbatissam faeere 
venire messes de terciis et quartis rusticorum suorum, et faeere eas deferre in 
area sua, et ipsas fruges faeere batere; et videbat, quod rustici mittebant 
tortas et capones domine abbatisse; et vidit nuncium abbatisse tollere de 
unaquaque vegote vini, que tune veniebat ad veudendum in ipso loco, galetam 
unam vini. Et dicit, quod episcopus Astensis tune colligebat exereitum, et sie 
quidam homo comitis, qui habet nasum argenti, venit in ipso loco; et sie ab- 
batissa interogavit eum, ad quid venerat in ipso loco; qui dixit, quod venerat 



Ug^Febr. (16) 209 

causa adiuvandi liomines loci, ne daiiinuin suscurrent pro exercitu ; et abba- 
tissa dixit, quod nolebat suum auxilium, nee domini sui, sed recederet; et sie 
ipse recessit. Et dixit, quod atribus annis iiifra fuitcuui ista abbatissa in Vil- 
lanova, et talitcr fuit recepta hoiiürifice, ut Maxinillla testata est; et dixit, 
quod quando ivit cum ipsis abtatissis, vidit liomines loci placitare sub ipsis et 
vocare eas dominas ; et dixit, quod vidit Balzanum de ipso loco dare illi ab- 
batisse bannum de homicidio ; sed dixit, quod comes vi tulerat sibi tercium ip- 
sius banni, et dicit, quod tercia pars de bannis et de investituris, quas abba- 
tissa fecit, est^ sua et aliorum advocatorum ; et dicit, quod quando ivit cum 
ista abbatissa, vidit eam ibi ponere fodrum, et vidit denarios et pignora ve- 
nire in manibus abbatisse. Interogatus, si unquani vidit comitos vel eorum nun- 
cios colligere fodrum vel habere bannum vel habere aliud in Villanova, re- 
spondit, non. Interogatus, si comes Ubertus tenet comitatum Cesole, respondit, 
se nescire, uisi per auditum hominum. Interogatus, si Villanova, de qua agi- 
tur, est de comitatu Cesole, respondit, non ; immo homiiies loci et alii homines 
dicunt, quod comes nichil iuris ibi habet, et quod t^rtuose tenet hoc, quod te- 
uet ibi. Interogatus, si tenet placita,, quae dicuntur oouticua in ipso loco, re- 
spondit, quod nichil seit, nee hoc dicere audivit; nee ipsius comitis de aliis 
questionibus nichil seit. Opizo Saebotus iuramento testatur, quod a tribus 
annis infra i'uit in Villanova cum ista abbatissa, et vidit abbatissam ita recipi 
ab hominibus terre, ut Maximilla testata est ; et tunc vidit abbatissam tunc 
ibi imponere fodrum super homines ipsius ville et quiete etiam colligere, et vi- 
dit homines illius loci tunc placitare sub nunciis domine abbatisse; et homines 
ipsius loci bene dicebant, (|uia comites nichil cum ratione habebant, uisi duos 
panes et duos pulos de duabus doniibus pro commandaria ; et dixit, quodqua- 
dam vice dixit ipse Opizo comiti überto in Clierio, quod malefaeiebat, quod 
inquietabat monasterium de rebus de Villanova; et comes respondit: ,Quid 
iuvaret monasterio, si dimitterem hoc, quod ibi t^neo, quia illi de Riva tolle- 
rent totum ; sed si ipsi dimitterent, cito posset abbatissa concordari inde me- 
cum.' De omnibus questionibus eomitum Blandrati interogatus dixit, se nichil 
scire. Item confitetur, quod audivit confiteri marchioni Montisferrati, postquam 
ipse marchio levavit eriicem, quod comes Blandrati faciebat peccatum et male 
de hoc, quod inquietabat monasterium, et dixit, quod operam dyaboli inde fa- 
ciebat. Tnterfiierunt Guillelmus advocatus, Guido de Codela, Oprandus 
Confanonerius, Malaguisca de Brisia, Guarnerius iudex de Asisio, et multi 
alii testes. Et Martinus Philippi imperialis aule et Papiensis notarius hos 
testes aut^ntieavit. 

Nach Abschrift &uk dem MuDizipalregister von Asti. Bl. 308'. im Staatsarchive zu 
Wien. — * So : 15. Febr. oder 15 Kai. Martii fiel auf Samstag, so dass Febr. 16 anzuneh- 
men sein wird. — ^ Hs. de. — Vgl. § 119 Nachtr. : 126 n. 4 ; 195 n. 11 : 597 n. 14. 

166. Ln G 4 richte der Hofvikare wird von einem Hofrichter mit Rath sei-- 
ner Gimossen in der Streitsache ziniachen der Aebtissin von S. Felix zu 
Pavia und dem Grafen von Blandrate geartheilt. Pavia 1 186 Febr. (16). 

In nomine domini nostri lesus Christi. Anno ab eins incarnatione mille- 
simo centesimo octuagesimo sexto, indictione qiiinta*, die domiuico quintode- 
cimo* mensis februarii. Super controversia, que vertebat inter dominam 
Scolasticam abbatissam monasterii sancti Felicis ex uua parte, necnon et ex 
alia comitem Ubertum de Blandrato, videlicet de iurisdictione et districtu et 
fodro Villenove ; de quibus omnibus praedictis comes dicebat, se debere habere 

Ficker Forschungen. IV. 14 



210 1 18« Kpbr. (lÖ). 

terdam partem medietatis, ot iterum dicebat, se habere debere qainqae gene- 
ralia placita, et se possessionem inde habere allegabat; contra praedicta ab- 
batissa respondebat et dicebat, nee iurisdictionem, nee districtum, nee fodrura, 
nee praedicta generalia placita ibi habere debere; ot si in aliquo tempore ha- 
buit, dicebat ipsa abbatissa ipsura comitem habuisse pervim: domino 
Bonefacio Novaiiensi episcopo et magistro Metello, vicariis domini invictis- 
simi imperatoris ad iusticias faeiendas, sedentibus pro tribunali, ego Ido Ter- 
donensis imperialis anle iudex consilio sociorum meorum, videlicet Alberti de 
Adegherio Ferrariensis, Syri »Salimbene Papiensis, Ottonis Cendadarii Medio- 
lanensis iudictiin curie, visis et auditis rationibus et allegationibus utriusque 
partis ot testibus diligenter inspectis, pronuncio et iudico, fodrum, districtum, 
iurisdictionem et quinque generalia placita, de quibus omnibus erat contentio 
inter praedictam abbatissam ot praedietum comitem übertum, ad abbatissam 
et non ad comitem praedietum pertinere; undc condemno praedietum comitem 
übertum in restitutiono praodicti fodri et districtus et iurisdietionis et quinque 
generah'um placitorum praedicte abbatisso. Actum in claustro monasterii 
sancti Salvatoris siti non muitum longo a civitate Papia . Interfuerunt Opran- 
dns Confanonerius, Lanfranchus Taconujs, Campanose de Beeharia, Winus 
Mazonus, Ardericus de Bonatd Mediolanensis iudex , Guillelnius advocatus, 
Aristaus medicus, Opizo Sachotn^, Girardus advocatus, Raynaldus de Plebe, 
atque Guido de Cadolo testes. Et Martinus Philippi imperialis aule et Pa- 
piensis notarius inde sententiam scripsit. 

Nach Abscbr. aus dem Munizipalregister vun Asti, fil. 309, auf dem Staatsarchive zu 
Wien. — ' Vgl. die Anm. zu n. 165; die Annahme des Urtheileus am Sonntage konnte 
allerdings bedenklich scheinen ; aber es ist eben desshalb doch um so veniger anzunehmen, 
dass man zweimal irrig den Sonntag genannt haben sollte. — Vgl. § 126 n. 4; 195 n. 11 ; 
597 n. 10. 14. 

167. Kaiser Friedrich I verkündet, v*ie der wortbrüchige und gerichta- 
ßüchtipe Graf von Genf v&rurtheilt und gebannt sei, und fordert alk auf, 
ihn als Reichs feiiid an Person und Gut zu schädigen. Casale 1 186 März 1 . 

Fridericus dei gratia Romanorum imperator et semper augustus. Univer- 
sis Romani imperii fidelibus, ad quos presens scriptum pervenerit, gratiam 
suam et omne bonum. Imperialem decet maiestatem in rebus variis gratiam 
raoderari et vindictam, ut fidelibus ad vota pro serviciis respondeat, et culpas 
rebellium digna ultionis animadversione compescat. Eapropter notum facimus 
imiversitati vestre, quod Willelmus comes (aebennensis, legitima citatione co- 
ram maiestate nostra constitutus, iuravit stare mandatis nostris super iniuriis 
ot excessibus et dampnis, que dilecto nostro Namtellino Gebeunensi episcopo 
et ecclesie Gebennensi dinoscitur intulisse. Qui subterfugiendo iusticiam a cu- 
ria nostra clam recessit, ot dum iuramenti sui fideiquo constantiam expecta- 
remus, deieravit. Habito igitur principum prudentumque nostrorum consilio, 
consuUisque curie nostre iudieibus, iudiciali sentoutia ipsum comitem banno 
imperiali subieoimus, legali iudicio condempnatum ad omnimodam restitutionem 
danipnorum, quo predicto episcopo et ecclesie irrogavit. Ideöque statuimus, ut 
idem opiscopus de prediis autedicti comitis usquu ad summam viginti millium 
solidornm liquido dociaratam reeipiat; ad hoc eidem episcopo plenam damus 
auctoritatem ab eodem couiito ot bonis eins exigendi mille libras auri, propter 
prevaricationem privilogii uostri, sicut in eo continetur. ludiciario quoque ordiue 
data est in ipsum comitem sententia, ut omnia feoda et beneficia, que habuit 
ab episcopo et ecclesia Gebennensi ad ipsum episcopum et ad ecclesiam libere 



1186 Mftrz 1. 2t 1 

revertantur, quibus conies per CüJpam et contumaciam suain iusto privatus est 
iudicio, et ad sepe dictum episcopum ot ecclesiam suam iudiciali sententia re- 
diernnt, ita quod nos omnes illos, qui mediantibus eisdem feodis aut beneficiis 
comiti fidelitate fuerant astricti, oranino absolvimus, et pro eisdem bonis epi- 
scopo et ecclesie eadem fidelitate debere f oneri censemus. Quocirca vobis man- 
damus et sub optentu gratie nostre ac debito fidclitatis firmiter et distriete 
precipimus, quatenus sepius dictum comitem tanquam bannitum et publicum 
hostem imperii habeatis, et episcopo Gebennensi et ecclesie sue in recupera- 
tione dampnorum suorum constanter assistentes, in rebus et persona comitem 
persequi non desistatis ; scituri profecto, quod qui in persecutiono eius tepu- 
erint, iram indignationis nostre se noverint graviter inciirrisse. Huius rei 
testes sunt: Hermannus Monasteriensis episcopus, Albertus Vercellensis epi- 
scopus, Milo Taarinensis episcopus, Johannes prepositus sancti Gerraani de 
Spira, Ulricus de Gudembor, Warnerus de Bollandia, Sirus Salimbene Papi- 
ensis, Ido Tardonensis iudices imperialis aulae, Bonus Tohaimes advocatus Ver- 
cellensis, Rodulphus camerarins, et alii quam plures. Datum apud Casale, 
anno dominice incarnationis m.c.lxxxvi., indiction^ iv., «»alendis martii. 

Nach dem Drucke:, Spon Histoire de GenAve 2. 43. - Vgl. S 71 n. 6: 76 n. 2; 
602 n. 11; 603 n. 13. 

168. In Geffetivjart König Heinrichs VI nrthilt ein Hofrichier mit Math 
seiner Genossen in Abvfesenheit der Beklagten aber eine. Klage der Stadt 
Siena gegen die GuilUeschi und Ärdinghesehi wegen, unbefvgte^^ Anlage v(m 
Befestigungen, Bei^tinoro t t8(i Ocf. 22. 

In nomine domini nostri Ihesu Christi. Anno ab incarnatione eius mille- 
simo centesimo octuagpsinio sexto, indictione quinta, die mercurii, undecimo 
kalendas novembris. Super controversia, que vertebatur inter Guidonem 

Maizi et Marianum consules comunis civitatis Sene et Ugonem iudicem nomine 
et vice ipsius comunis ex una parte, nee non ex alia parte Gu'ittum de Guili- 
esschis et fratres et nepotes suos, etBernardum etTancredura etOrgesium et 
Ranerium et ügicionem et Guidonem per se et eorura consortes, que talis 
erat: Dicebant namque predicti oonsule< nomine comunis civitatis Sene, 
quod predictus Guitto et fratres et nepotes non habebant ius hedificandi po- 
dium, qui* vocatur Licignanus, nee in eo aliquod castrum facere, quia tertia pars 
ipsius podii spectat ad episcopum predicte civitatis Sene ; et inde ostendebant 
instrnmentum factum ab Ugolino comite In ipso episcopo per Palmerium pro- 
curatorem ipsius episcopi ; et insuper ostendebant Privilegium a domino invic- 
tissimo imperatore Frederico ipsi comuni civitatis Sene factum, in quo conti- 
nebatur, non licere alicui hedificare aliquod castrum in aliqua parte circa civi- 
tatem ipsamSene per duodecim miliaria. Preterea dicebant contra illos de Or- 
gio, quod castrum Caprarie erat destruendum, nee de cetero hedificandum, eo 
quod erat liedificatnm contra tenorem predicti privilegii. Contra ab ad versa 
parte respondebatur, quod episcopus Sene in ipso podio Lucignani nichil iuris 
habebat, nee in ipsa tertia parte, quam petebat, nee in alia; et asserebant pre- 
dicti Guitto et fratres et nepotes, quod predictum Privilegium eratimpetratam 
in detrimentum eomm et per mendacium. Et hoc idem dicebant predicti Or- 
genses, quod Privilegium predictum factum ab invictissimo imperatore non de- 
bet eis preiudicare, nee nocere pro predieta allegatione allegata a Guilieschis. 
Cuioque predicti omnes dtati essent etvenissent et de eorum iura* allegasseot, 
et in predieta causa ab utraque parte sufficientor allegatum esset^ et de pre- 

14» 



212 1186 0ct22. 

dicta causa liqueret, et postea dilatio predictis Guilieschis et Orgensibas data 
faisset, et postea litteris pereniptoriis Serenissimi regis Henrici citati esseot et 
venire contempsissent : Ego Ydo regie aule iudex consilio sociorum meo- 
rum, videlicet Siri Salirabeni Papiensis , Alberti de Adegherio Ferrariensis et 
Lotherii de Sancto Genesio, similiter aale regie iudicum, et etiam habito con- 
silio aliomm multorura sapientuin, visis et auditis rationibus et allegationibos 
utriusque partis et testibus diligenter inspectis et viso privilegio et instru- 
inento episcopi, et cum eorum absentia complenda sit dei presentia, iadico et 
conderapno, podium de Licignano non esse hedificandum in perpetuum a pre- 
dictis Guilieschis ; et illud quod ibi hcdificatum est, ut destruatur, condempno ; 
et Guittum curatorem Ugolini, datum ei in liac causa, in restitutionem illius 
partis, quam predictus Ugolinus tenet in predicto podio Licignani, que fuit 
quondam comitis Ugolini, predictis consulibus nomine predicti episcopi con- 
dempno. Preterea condempno predictos Ardenghesscos, ut castrum de Monte 
Capraio destruant et ut amplius in perpetuum non hedificent, quia cognovi con- 
tra Privilegium invictissimi imperatoris Frederici fore hedificata* ; a petitione 
vero proprietatis Montis Caprari Orgenses absolvo. Et hanc sententiam contra 
predictos Ardengescos (»t Guiliescos tanquam in contumaces profero, Ac- 
tum in Castro de Brettonoro subtus porticum case lohannis de Rebecano, nbi 
dominus Serenissimus rex Henricus tunc aderat. Predictus Ydo iudex hanc 

sententiam promulgavit et fieri percepit. Interfuerunt Octo Fragnens pa- 
nem Romanus civis, Seracenus de Ravenna, comes Ranerius Ubertini, Rigus 
de glotto Castrum novum, Villanus de Furo Pompei, Odelrigus, Petrus iudex 
de Arimino, Gandolfinus iudex de Ravenna, Aimericus, Leuzo, Rolandus, Bovo, 
Parcitas de Ravenna, Canamelus de ßurgo sancti Sepulcri, ügicio Alipanti de 
Sena, lacobus Ardoinus Papiensis civis, et multi alii testes. Insuper quo- 
que coram prefatis testibus Baroncellus et Albertinus, qui fuerunt nuntii ad 
portandas litteras peremptorias, iuraverunt ad sancta dei evangelia, quod eri 
fuerunt octo dies completi, quod ipsi assignaveruut predictis Guitto pro se et 
suis consortibus, et Orgensi pro se et suis consortibus ipsas litteras peremp- 
torias. *S^. Ego Martinus Filippi imperialis aule et Papiensis notarius in- 
terfui et precepto iamdicti Ydonis iudicis hanc sententiam scripsi. S, Ego 
Bandinus iudex et notarius viso autentico instrumento, quicquid in eo inveni, 
sine deminutione studiose scripsi et exemplavi. 

Aus gleichzeitiger Kopie im Staatsarchive zu Siena, Prov. Riformagioni. — Vgl. 
§ 162 n. 17; 501; 505; 577 n. 31; 596 n. 9; 597 n. 13. 

169. König Heinrich VI bestätigt ein von seinen Hofrichtem zu Crunsten 
der Stadt Siena gesprochenes Urtheil. Cesena 1186 Od. 25. 

Heinricus sextus divina favente dementia Romanorum rex augustus. Re- 
gie celsitudinis nostre sublimitas, quam non solum armls decoratam, sed etiam 
legibus adornatam esse decet, nostra sollicitudine requirit, ut sicnt universis 
imperii fidelibus in iure suo adesse tenemur, ita ea, que iusticia dictante ipsis 
fuerunt adiudicata, regali auctoritate rata eis et inconvulsa conservemus. No- 
verit igitur omnium fidelium imperii etas presens et futura, quod nos senten- 
tiam illam, quam iudices curie nostre, scilicet Ydo Terdonensis et socii sui, de- 
derunt pro fidelibus uostris civibus Senensibus contra, comites Guilliescos, vi- 
delicet Guittum et fratres etfilioslldebrandini ctUgolinum filium Ranucii, sci- 
licet de edificio, quod factum erat in podio de Liciniano, destruendo et amplius 
non edificando, et de condempnatione facta contra Guittum curatorem Ugolini, 



n86 0ct. 26, 213 

scilicet de illa parte, quam Ugoliims tenet in predicto podio Liciuiaiio, que ftdt 
quondam comitis Ugolini, que fuit adiudicata antedictis coustilibus Domiae epi- 
scopi Senensis, et senteDtiam ab oisdem iudicibus latam contra comites Ar- 
dingescos de destrueudo castro Montis Caprarii et amplius noii edificando, ra- 
tara habemus et ipsani nostro motu proprio et regtali auctoritate confirraamus, 
sicut in publico instrumento Martini notarii super bis oonscripto continetur ; 
statuentes et firmiter sanecientes, ut nulla de cetero huniilis vel alta, secuiaris 
vel ecciesiastica persona eandein sententiani ullatenus audeat violare; quodqoi 
facere presuinpserit, quinquaginta libras puri auri coniponat, dimidinm camere 
nostre, reliquuni iniuriam passis. Huins rei testes suntRudolfus imperia- 
lis aule prothonotarius, Bertholdus K^gatus Ytalie, Guido Maizci et Marianus 
consules Senenses, ügolinus iudex et cancellarius et Ugechonus cives Senen- 
ses, et alii quaniplures. Datum Cesene, anno dominice incarnationis 

m.cl.xxx. vi., indictione quinta, viii. kaiendas novembris. 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zuSiena, Prov. Riformagioni. Von der Besiege- 
long die Einschnitte. — Vgl. § 168 und ürk. n. 168. 

170. König Heinrich VI verleiht detien von Florenz die Oerichtsbarkeit 
in der Stadt und in dereyi TJmgehuyig in getiauer angegebener Entfernung 
undunter Vorbehalt der Rechte der JEdeln und Ritter. O tri coli 1 187Iuni24. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Fleinricus sextus divina favente 
dementia Romanorum rex et semper augustus. De subliini maiestatis nostre 
speculo devota lidelium nostrorum obsequia, quos ad imperii servitia ferven- 
tes claris operum exibitionibus lucide cogiiovimus, serenitatis nostre oculo re- 
spicere consuevimus et solite liberalitatis nostre njunificentiam ipsis uberius 
impertiri. Devota igitur fideiium nostrorum civium Florentinonim attendentes 
servitia, que serenissimo patri nostro Friderico Romanorum imperatori et sem- 
per augusto et nobis diligenti studio et ferveiiti strenuitate hactenus exibuerunt 
et in posterum certissime creduntur exibituri, eandem civitatem cum universis 
habitatoribus diligere , manutenen^ et amplificare proponimus. ünde beneficiis 
uberrimis liberalitate benefica ipsos respicore volentes, concedimus eis iuris- 
dictionem cum iure et ratione nostra in civitate Florentina et extra civitatem 
secundum formam subscriptam : versus Septimum ad tria miliaria ; versus Cam- 
pum ad tria; versus Fesulanam terram ad unum; in aliis partibus circa civi- 
tatem ad decem miliaria; excepto ac salvo iure nobilium et militum, a quibus 
etiam volumus, ut Florentini nichil exigant, regali edicto precipientes, ut nul- 
lam omnino personam secularem vel ecclesiasticam iniuste gravent. In reco- 
gnitionem autem huius magnifice nostre concessionis quolibet anno in kalendis 
maii bonum examitum maiestati nostre dare tenentur. Hanc igitur liberalitatis 
nostre concessionem cupientes firmam et inconcussam permanere, per presen- 
tem pragmaticam et divalem paginam iubemus et regie celsitudinis nostre edicto 
statuimus, ut nullus episcopus, nullus dux, nuUus marchio, nallus comes, nnl* 
lus capitaneus, nullus potestas, nullus consul, nullam comnne, nuUaque persona 
humilis vel alta, secuiaris vel ecciesiastica contra hoc sublimitatis nostre sa- 
crum oraculum audeat venire vel hoc maiestatis nostre statutum infiringere ; 
salva in omnibus et per omnia imperatorie et regalis excellentie nostre iusti- 
da. Si quis autem ausu temerario hanc serenitatis nostre divalem paginam vio- 
lare attemptaverit, pene xxx. librarum auri ipsum subicimus, quarom medie- 
tatem camere nostre, et reliquum passis iniuriam volumus persolvi. Ad cuius 
rei finnam memoriam presentera paginam inde conscriptam maiestatis nostre 



214 1187Iuni24. 

sigillo aureo iussimas commuuiri. Huius rei testes sunt : Petras Urbis pre- 
fectus, dux Fridericus de Bites, couies Rtibertus de Nassewe, Petrus Traver- 
sarius coines Ariminensis, Rubertus de Durne, Arnoldus deHoremberc, Hein- 
ricus Testa niarscalous, Phylippus de Bonlanden, et alii quam plures. Si- 
gnum domini Heinrici sexti Romanoruin regis invictissimi. M, Ego lohan- 
nes imperialis aule cancellarius vice Phylippi Coloniensis archiepiscopi et Ytalie 
archicancellarii recognovi. Acta sunt hec anno dominice incarnationis 

m.c.lxxx.vii., iudictione \^., regnante domino Heinrico Romanoruni rege glorio- 
sissimo, anno regni eius xviii. Datum in Sabinia prope castrum Ortricle, 
viii. kalendas iulii. 

Aus beglanb. Abschr. des XIII. Jahrh. im Staats archire zu Florenz, Capitoli 43 Bl. 
21. — Vgl. S 128 D. 5; 313 n. 20. 

171» KöniffHeinrichVIreatituirt defnKlosiei^S.Marimis v/ndLeo zuPavia 
den IJferzoll, indem er aus angegebenen Gründen ein von einem päbstUchen 
Delegirten in dieser Sache gesprochenes ürtheil aus königlicher Machtvoll" 
kommenheit kassirt, Pavia / 187 SepL 13, 

Henricus sextus dei gratia Romanorum rex et semper augustus. Decet 
regle maiestatis erainentiam, ecclesiarum dei utilitati et conunoditati clementi 
benignitate intendere easque contra indebitas vexantiuui iinportunitates sue 
celsitudinis presidio eommunire. Ea propter uotum facimus universis imperii 
fidelibus tam presentibus, quam futuris, quod cum ripaticum ecclesie sanctorum 
Marini et Leonis possideremus, attendentes ipsum ex antiqua donatione reve- 
rendorum principum antecessorum nostrorum ad eamdem eoclesiam pertinere, 
sicut etiam a consulibus iusticie de Papia per sententiam iudicatum est, pro 
salute anime nostre et predecessorum nostrorum idem ripaticum prememorate 
ecclesie restituimus et in perpetuum quiete tenendum confirmamus. Sententiam 
itaque, quam Garsidonius quondam Mantuanus episcopus ex mandato pape 
Urbani tercii dedit contra ipsam ecclesiam, regia auctoritate cassamus, sta- 
tueutes, ut illa sententia nulluni ecclesie faciat preiudicium, preserüm cum pape 
Urbani non interfuerit de hiis, utpote de rebus imperii, aliquo modo disponere, 
et cum etiam Ferrarienses adversarii ecclesie tunc proscripti fuerint et impe- 
riali ac regali banno innodati. Decemimus itaque, ut preuominata ecclesia ri- 
paticum idem in omne evum habeat et quiete teneat , coljigendo ipsum in ea 
summa, que in instrumento de dictis testium per Ricodeum notarium confecto 
continetur. Statuimus igitur et sub pena banni nostri ac sub debito fidelitatis 
districte precipimus, ut de cetero nullus archiepiscopus, episcopus, dux, mar- 
chio, comes, nulla civitas, nullus consul, nuUa credentia, nulla potestas, nullus 
mcrcator, nullus hostalerius, nulla denique humilis vel alta, secularis vel ec- 
clesiastica persona prefatam ecciesiam in pretaxato ripatico vexare aut mole- 
stare audeat, vel quamcumque ei iniustitiam seu violentiam inferre; quod qui 
facere presumpserit, xxx. libras auri optimi in ultionem temeritatis sue com- 
ponat, dimidium caroere nostre et reliquum passe iniuriam ecclesie. Huius 
rei testes sunt: Otto frater noster, Fridericus dux de Bites, comes Robertus 
de Nassove, Robertus de Dorna, Henricus Testa marescalcus, Marquardns 
dapifer, Guido de Sancto Nazario, Syrus Salienbenus imperialis ac regalis aule 
iudex, et alii quamplures. Datum Papie, anno domini m.c.l.xxx.vii., indic- 
tione quinta, idibus septembris. 

Naeh dem Drucke: Zacharia Anecdotorom medii ae?! coUectio 239 aus dem ArchiTe 
des Klosters. — Vgl. S 151. 153: wegen des erwähnten Spracht der Konsuln Ton PaTia 
▼gl. S 168 n. 1. 



1 187 Oct. 24. 215 

172. Im Gerichte der Hofrichter König HeinricJis VI wird wegen Unge- 
horsams des Beklagten auf Besitzeinwaisung der Klägerin unter Vorbe- 
halt der beiderseitigen Besitzansprüclie binnen Jahresfrist erkannt, Turin 
1187 Oct 24. 

Anno dominice incarnationis millesiino centesimo octuagesimo septimo, 
indictione quinta, uodo die ante kal. novembris, praesentia bonorum hoininum, 
quomm nomina hie subter ieguntur. Veniens ante praesentiam iudicum 
curie Serenissimi regis Henrici . . abbatissa sancti Felicis de Papia, conquesta 
fuit deRogerio deRipa, quod homioes de Villanova iniuste fodrat, et posses- 
sionem tnrbat asserens, iurisdictiones loci ad se pertinere ; quod abbatissa ne- 
gat et dominam, sicut loci, ita et iurisdictionis se, fodri et causarum esse af- 
firmat et omnium, que ad imisdictionem pertiuent. Cnmque praedictus Roge- 
rius citatus perhemptorie fuisset et venire contempsisset, constituto procura- 
tore Philippo de Petracio ab abbatissa : Ego Bertramus Salimbonum de 
Papia, regie aule iudex, consilio et voluntate sociomm meorum, scilicet Syri 
Salimbonum, Monis Terdonensis, [LothariiJ de Sanctogenesio, et Ottonis Cen- 
dadarii de Mediolano, et Gualfredi de Turicella de Papia, et Passaverre de 
Mediolano, et Guidonis de Eima similiter eiusdem curie iudicum serenissimi 
domini regis Henrici, pronuncio supradictum Philippum procuratorio nomine 
mittendum in possessionem esse supradicte Villenove, et eum raitto ita, ut 
praedictus Rogerius intra annum, nee aliter recuperet quasi possessionem in 
supradicto loco, nisi solutis expensis; salvo iure quasi possessionis, quod ab- 
batissa in supradicta villa habet pro omni iurisdictioue, si quod habet, quia 

sie convenerunt^ Aetum inTaurino, in pallatio domini regis. ^ 

Bonntardus de Cambarario, Nicholaus, Petrus, Jacobus Viola, Martinus; et 
ipsi interfuerunt testes. Et Lanfranchus Michaelis notarius sacri pallatü 
cartam ex tali autentico exemplavit. 

Nach Abschrift aas dem Munizipalregister vud Asti, Bl. 309', im Staatsarchive zn 
Wien. — * Hs. inUrfuerurU. — * Es folgen Buchstaben und Zeichen, aus deren mir vorlie- 
gendem Facsimile siäi etwa Stgnuni'-manus mit zwischenstehenden Handzeichen ergeben 
könnte, die aber doch in dieser Zeit sonst nicht üblich sind. Ygl. $ 69 n. J ; 499 n. 2 ; 
505 n. 3. 7 : 597 n. 12. 15. 

173. JEin königlicher Hofrichter bestellt mit Zustimmung eines Genossen 
einen Boten, um die Aebtissin von S. Felioß in den QuoMbesitz angegebener 
Hoheitsrechte einzusetzen, Tivrin 1187 Oct, 24, 

Anno dominice incarnationis roillesimo centesimo octuagesimo septimo, 
nono die ante kal. novembris, indictione quinta, praesentia bonorum hominum, 
quorum nomina hie subter Ieguntur. Gualfredus de Turricella, regie aule 
iudex, parabola Bertrami Salimbonum socii sui fecit Phih'ppum de Petracio de 
Papia suum missum, ut mittat abbatissam de sancto Feiice de Papia in quasi 
possessionem iurisdictionis, honoris et distnctns, nominative de loco Sancto 
Salvatore et Villanova, salvo omni iure praedicte abbatisse, si quod habet in 
praedicta quasi possessione, quia sie conveneruot. Actum in Taurino 
. . . . ^ Artusius de Becana de Papia, Germanus de Casate ; et ipsi interfuerunt 
testes. Et Guifredus notarius sacri palatii inde cartam scripsit. 

Nach Abschrift aus dem Munizipalregister Ton Asti, Bl. 309', im Staatsarchire zu 
Wien. — * Wie in n. 172, — Vgl n. 172 und S 597 n. 15. 

174. König Heinrich restituirt dem Papste Clemens in angegebenen Orten 
des Patrimonium den Besitz, wie Pabst I/ucius ihn hatt^, unter Vorbe- 



216 (IIÖÖ) Apr. 3. 

halt aller Rechte des Reiches hezüqUch des Eigenthums, wie des Bmitzes, 
Str aashur g (1189) Apr. 3. 

f In nomine domini. Nos Heiiricus divina favente dementia Romanorum 
rex et seraper augustus. Restituimus in Christo karissimo patri Clementi, sancte 
Romane ecciesie summo pontifici, omneni possessionem, quam liabuit papa Lu- 
cius in civitate ürbevetana. Et si qui ^ de his, qui magestati nostre iuraverunt, 
prius pape Lucio iuraverant 2, eos absolvimus de^ iuramento. Item Viterbienses 
absolvimus a iuramento et restituimus eos predicto in Christo patri Clementi 
pape quoad possessionem, absolventes eos a promissione, quam nobis fecerunt, 
noientes eis de cetero teneri de his, que ipsis promisimus vel concessimus. In- 
super iam dicto patri in Christo Clementi pape restituimus quoad possessionem 
Cometura, Veteralam, Ortam, Narnium, Amelium*, Tusculanum, Terracinam, 
absolvendo homines predictorum locorum a iuramento, quod nobis fecerunt. 
Item quecumque civitates, castella, munitiones, ville et barones, per Romaniam 
vel Campaniam constituti, magestati nostre iuramentum fecerunt^ post mortem 
pape Lucii, et primo nee serenissimo patri nee nobis^astrictitenebantur, om- 
nes predictos supradicto Clementi pape restituimus, absolventes eos a iura- 
mento, quod nobi« fecerunt. Predicta igitur^ omnia restituimus pape quoad 
possessionem, salvo iure imperii'^ tam de proprietate, i^uam de possessione, 
precipientes omnibus predictis, ut iurent et hobediant predicto^ pape sicut do- 
mino. Quodcumque autom comune vel persona^ hanc restitutionem nostram 
impedierit, diflPiduciamus eam a nostragratia etbannoregalisupponimus. Item 
omne ius, si quod papa Lucius liabuit in civitate Tiburtina, restituimus iam- 
dicto Clementi pape quoad possessionem, salva fidelitate, quam quondam serenis- 
simo patri et nuper nobis fecerant, salvo etiam iure imperii tam de proprietate, 
quam de possessione. Item quod factum est in civitate Massanensi*® et perti- 
nentiis in preiudicium episcopi Massanensis, restituimus ipsi episcopo quoad 
possessionem, salvo iure imperii tam de proprietate, quam de possessione. 
Item lacinto cardinali restituimus Petronianum et Cincellam*^ Ceterum la- 
toribus presentium, nuntiis nostris, preposito Sygloo et Lotitrio iudici*^, de- 
dimus auctoritatem omnia supradicta executione mandandi. Datum apud 
Argentinam, iiii nonas aprilis. 

Nach Abscbr. Bethmanns (mitgetheilt von W. Arndt) aus dem Tiiber instramentomm 
communis UrboTetanae f. 25 nach einem 1221 gemachten Transsumpt de protocollo seu 
abbreTiatura domni Prudentii iudicis ; yerglichen mit dem Drucke im Giornale Arcadico Bd. 
136 S. 139 d*una pergamena esistente ueirarchivio comunale di Oirieto. — ^ Dr. Ürbii" 
V€terit; nee non si quid. ■- • Dr. iuravert*nt. — ' l)r a. — * Dr. ittraverunt iuramentum 
feeertmt. — * Dr. primum nostro ter. patri nunc nofnt, — • Dr. sie. — ' Dr. nostri fw- 
perü, — " Dr. iamdieto. — ® Abschr. per omnia', --- '® Dr. Massane. — *• Dr. CentMmr^ 
ceUat. — " Dr. iudieibus. - Vgl. $ 337 n. 10. 

176. Die Kastellane von Gavi und Annone und zwei Hofrichter entscheid 
den als königliche Delegirte eine Streitsache ztmscJi£n Novara xmd Verc^Ui. 
Tortona 1190 April. 

Anno dominice incarnacionis milleximo centeximo nonageximo, tertio de- 
cimo die intrante aprili, indicione octava, presentia testium, quorum nomina 
sübter leguntur. Causa vertebatur inter Novarienses ex una parte, et Ver- 
cellenses ex alia, que fuit a serenissimo rege Henrico Sigefredo castellano Gavii 
et Tome castellano de Nono et iudieibus cnrie, videlicet Ydoni de Tertona et 
Goidoni de Elma commissa finienda et terminanda. Tenor vero illius cause talis 
erat : Dicebant Novarienses, quod Vercellenses venientes contra locum Ro- 



1190 April. 217 

magoani vineas ipsius loci incidendo, macerieni qnaindain destraendo, instütuni 
in Novarienses fatiendo, et pontem expugnando ^ pro comuni ruperant treguam 
eis, quam dominus rex Hcnricus missit et statuit apud Laudain ; unde ipsi 
Novarienses, Rubaldus Rainiundus Caballatius scilicet nomine ipsoruni Nova- 
riensium, sindicus constitutus ex parte comunis Novarie, sicut per publicum 
instrumentum conipertum est, petebat versus Conradiim Salimben et versus 
Guilielmum P'axoluni, qui similiter orant constituti a comuni Vercellarum sin- 
dici, sicut per publicum instrumentum apparuit, tarn ad agendum quam ad 
respondendum, quingentas niarcas et dampna, (jue ibi similiter receperant, 
silicet libras ducentum imperialium, videlieet in fractiono tregue, quia idem 
Raimundus ab eis, (jul passi fuerant dampnum, procurator fuerat constitutus, 
sicut per publicum instrumentum acceptum est. Cui predicti sindici sicrespon- 
debant, nee treguam rupissc Novariensibus, nee dampna emendare debere se 
dicebant; et proponebant, treguam sibi oss«? ruptam a Novariensibus, et eos 
in pena quingentarum marcarum incidisse ; unde ipsi petebant a Rainmndo 
Cavalazo nomine civitatis Vercellaiimi quingentas marcas et omnia dampna, 
que Vercellenses ibi receperint. Unde ego Vido de Elma regalis aule iudex, 
conscilio et voluntate domini Sigefredi et ejus mandato, (^t precepto domini 
Tome et Ydonis [curie J iiidicis, et conscilio Boiainuntis de Astensi civitate, 
qui erat in causa illa assessor voluntate predictorum castollauorum et predic- 
torum iudicuni, et^ habito conscilio aliorum multorum sapientum civitatum 
Lonbardie, visis et auditis allogationibus utrinsque partis et diligenter inspec- 
tis, et testibus liinc inde prolatis et diligcntt»r inquisitis, iudico, Vercellenses 
treguam ruppisse Novariensibus. Quapropter Conradum f^t Wilielnnnn Faxo- 
lum per Bonum lohamiem Ciaidonum, qui Bonus Johannes erat constitutus 
procurator a Wilirlmo^ Faxolo citato «»t recusante ad sententiam venire, qui 
Guilielmus Faxolus f'ucraf constitutus sindicus a comuni Vercellarum in pre- 
dicta causa una cum Cunrado Salimben, in quingentis marchis usque ad qua- 
tuor raenses condempno Raimundo Cavalatio, qui similiter erat constitutus 
sindicus in predicta causa a connmi Novarie ; et pro dau)pnis datis Novarien- 
sibus predictum Ounradum et predictum Guilielmum per predictum Bonum 
lohannem usque ad summam (.*entum librarum imperialinm Raimundo Cava- 
latio condempno ; ita tarnen, si illi, qui passi sunt dampna a parte Novarie et 
instrumento publico scripti sunt, us(|ue ad proximas calendas madii venerint, 
et usque ad predictam summam centum librarum iuraverint, ab illa die in antea 
teneantur predicti Conradus et Guiliebnus Faxolus usque ad quatuor menses 
solvere Raimundo Cavalatio. Raimund um vero a petitione nomine Novarie, a 
petitione pene quingentarum marcarum, et a dampnis absolvo. Actum in 

civitate Terdone. Feliciter. Interfuerunt testes : magister Obertusus, Ruf- 
finus Valvaticus, Turelendus, Azo filius eins, Dodus de Famulo de Arquada, 
Udo Demitefoco, Anseimus de Ospinello de Arquada, Allerus de Buxedo, la- 
cobns Granonus, lohannes Guitonus, dominus lacobus Lanbertus canonicus 
sancte Marie, Rubaldus Turniellus, Albertus diaconus. Guido de Boniprando, 
Alamannus de Insula, iordanus de Muro, Anricus filius Petri de Monticello, 
Girardus filius Tedixii, Olrious de Bexoso, Cono frater castellani de Gavio^ 
Odemarius de Pixinengo, et multi alii nobiles. f Ego Guilielmus notarius 
sacri palatii rogatus interfui et hanc sententiam iussione infrascriptorum ca^ 
stellanorum [et| iudicum scripsi. 

Hec sunt expense date castellanis et eorum iudicibus. In primis dederuDt 
potestatibus pro iudicatura libras cc. Item primo termino pro expensis castel- 



218 1190 AprU. 

laDonim et iudicum libras x., et pro emendatione runcioi Ydonis de TerdoDa, 
qni periit, quando veniebat in Vercellis, libras iiii., et pro expensis, qnas fedt 
idem Ido in casa Boni lohannis Culflocii, solides xl. Item ad terminum cele- 
bratum apud Salam decimum diem post sanctuin Martinum pro expensis ca- 
stellanoram et iudicum libras xi. Item ad terminum celebratum apud Breme 
pro expensis eorundem castellanorum et iudicum libras x. et solidos viiii. 
Item ad primum terminum celebratum apud Mortariam ante natale domini pro 
expensis castellanorum et iudicum libras iü. et medio, et notario iudicum so- 
lidos X. Et ad secundum vero terminum celebratum ibidem crastina die post 
pascha epiphacie pro expensis castellani de Gavio, qui stetit ibi per unum 
diem, et pro expensis Tdonis deTertona etGuidonis de Elmo.et quinque scu- 
teriorum eiusdem castellani, qui ibi remanserunt, libras novem et solidos y. ; 
et pro expensis eiusdem Ydonis, qui post eos ibi remansit per duos dies pro 
recipiendis testibus, solidos triginta quinque ; pro expensis vero castellani de 
Nono libras sex et medio; lacobo notario solidos x. Item ad tertium terminum 
ibidem celebratum circa festum sancte Marie candelarie pro expensis castel- 
lani de Nono libras v. et denarius v., et pro expensis Guidonis de Elmo et 
Idonis deTertona libras vii., et lacobo notario libras v.; et pro expensis eius- 
dem lacobi, quas fecit in Vercellis in casa Arditionis de Frontiano, solidos 
xiii. ; in alia parte pro expensis eiusdem lacobi factis in eadem casa solidos 
xxxiiii. Item pro expensis factis a Guidone de Elmo misso ab ipsis castellanis 
solidos xxxy. in casa Boni lohannis Culflocci. Preterea ad quaitum terminum 
celebratum apud Mortariam in medio marcio pro expensis castellani de Gavio 
libras vi. minus solidorum v., et pro expensis castellani de Nono libras iiii. 
minus v. Item idem Guido de Elmo et Ido de Tertona habuerunt libras x. pro 
conscilio capiendo; et postea pro eodem conscilio capiendo habuerunt alias li- 
bras X. Item pro expensis factis a Widone de Elmo in Vercellis in casa Gui- 
donis de Blandrate solidos xv. Item notario, qui scripsit sententiam, solidos 
XV. Et sunt isti denarii in summa libras ccc. et xi. et solides xi. et de- 
narios v. 

Nach dem Dracke : Monumenta historiae patriae, Chartae, 1, 959. — * verUenUi^impu- 
gnando steht im Dr. offenbar unrichtig ror Tenor. -- * Dr. eo. — • Dr. VibertL — * Dr. 
Oamo. — Vgl. S 193 n. 9; 216; 304 n. 8; 596 n. 11; 601 n. 10. 

176. Kaiser {Heinrich VI) meldet^ daaa et den ErzbiscJwf {Konrad) von 
Mainz als seilen Legaten nach Italien sende {1190 Apr,). 

Significat imperator, quod in Ytaliam dirigit archiepiscopum Moguntinum 
tanquam presidem principalem. — Ad refrenandam rebellium pravitatem et 
iusticie plenitudinem conservandam in Ytaliam dirigimus archiepiscopum Ma- 
guntinum, dantes ei plenariam potestatem, ut presit civitatibus et populis uni- 
versis, et tanquam preses Ordinarius imperii iura pertractet, causas audiat sin- 
gulorum et secundum leges et consuetudines approbatas in causis civilibus et 
criminalibus sentencias proferat finitivas. lubemus enim, ut omnes et singuli 
sibi tanquam nostre maiestati servire procurent, scientes, quod quecunque sta- 
tuerit, habebimus omni tempore stabilita. 

Aus Boncompagni Boncompagnus, Üb. 4 tit. 5, Hs. sec. 13 auf der HofbibL zu Mün- 
chen, Cod. lat. 23499 Bl. 32. — Vgl. S 280 n. 1; 289 n. 2; 291 n. 2. Der Kaisertitel 
würde strenggenommen auch auf Heinrich in jener Zeit nicht passen ; doch könnte das bei 
dem jedenfalls fingirten Stücke nicht auffallen, auch wenn Boncompagnus wirklich jene Sen- 
dung Ton 1190 im Auge hatte. 



1190 JnU 2 — 1 192 Mftrz 10. 219 

177. h Im Ma/nnengerichte des Kapitds von Treviso wird ein Termin 
anberaumt; — //. zu Gtmaten des Kapitels f/eurtheilt. — ///. Das Ka- 
pitel appellirtgegdn ein Urtheil des Grafen von Treviso an K, Heinrich; — 
IV. bestellt zu diesem Behuf e einen Prokurator, Treviso 1 190 Juli 2; 
Aug. 1 1 ; Oct. 26; Nov, 27. — F. Dem Prokurator wird eine Vollmacht 
eingehändigt. Verona, Dec. 2. — VI Die Zeugen fies Kapitels iverden 
vernommen, — VIL Der Bischof von Feltre als delegirtet* Appellations- 
richter des Kaisers urtheilt zu Qwnsten des Kapitels, 1191 Sept. 2. — 
VIII Estensische Apellationsrichter bestätigen den Spruch des Bischofs. 
Mestre 1 192 Jan. 25. — IX, Der Podest a von Trei'iso vei^rtheilt zur 
Hierausgabe an das Kapitel imter Vorbelialt des Erfolgs der Supplikation , — 
X. Ein Bote des Podesta setzt da>s Kapitel in Besitz. Treviso, März 2. 10. 

J. Anno domini inillesinio centesimo nonagesimo, indictione viii., die lune 
ii. intrante iulio, presentia Melii, Walfredini, magistri Dominici, Ambrosii Tar- 
visini canonici, loiiaiuiis de Gaudericio, Pelegrini tabellionam et aliorum. 
• Fulco index, Sclavo de Rivale, nee non et Henrigetus Millemarchi et alii vas- 
sali Tarvisine canonice locaverunt terrainuni Manzo de Midranis et Gislardino 
et etiam Wigelniino de Tersone, quibus duobus, scilicet Gislardinus et Manzo 
presentes erant, de hinc ad* diem sabati proximo venturo* per octo dies per 
terminum octo dieruin de causa, que vertitur ioter Henricum Tarvisinnin ca- 
nonicum et massariuu) Tarvisine canonice, ageiitem pro Tarvisina canonica, et 
predictos. Actum Tarvisii in ecclesia s. Petri. Ego Leonardns impe- 
rialis notarius interfui et scripsi. 

II. Anno domini m.c.xc, indictione viii., die sabbati xi. intrante augusto, 
presentia lohannis Boni Divitis, magistri lobannis, Federici iudicum, Vitalis, 
Pelegrini, Petri notarii, Kinelli, Aceli de Martinolongo et aliorum. Ego 
Fulco iudex, vasallus Tarvisine canonice, de causa feudi, que vertitur inter 
Henricum de Ratione canonicum et niassarium Tarvisine canonice, agentem 
nomine Tarvisine canonice, contra Gislardinum, visis et auditis rationibus, al- 
legationibus et testibus parcinm dilipenter inspectis, cum constet vasallis Tar- 
visine canonice patrem Gislardi liberum fuisse, Gislardum vero condicionalem, 
consilio meorum parium Ecelini de Romano, lohannis Bonepartis, Almerici de 
Dalfinello, Costantini, Odorici de Nordiglo, Odolrici de Wascono, lacobini de 
Conrado, Diapoldi, Conradini de Albertino, Palmerii, lacobini Bonciresii, Wi- 
fredi, Martini, et aliorum sapientum, tale laudnm facio, ut Gislardus sit ex- 
tra feudum, unde lis inter eos vertebatur, et pronuncio, quod canonici Tarvi- 
sini habeant et teneant. Actum Tarvisii in ecclesia b. Petri. Ego la- 
cobinus imperialis notarins interfui et ut superius Jegitur ex precepto predic- 
torum vasallorum scripsi. 

in. In nomine Christi. Anno domini m.c.xc, indictione viii*., die sabbati 
vi. ^ exennte octobri, in presentia magistri lohannis, Federici iudicum, Nasen- 
guerre de Vidore, Marquardi Mazoki, lohannis de Engelfredo et aliorum. 
Henricus de Ratione canonicus et massarius Tarvisine canonice dicens, sen^ 
ciens se pregravari et extra racione duci a sententia lata inter se nomine ca- 
nonice et inter Gislardinum de s. Zenone contra prefatam canonicam Tarvi- 
sinam et iamdictum massariam nomine eiusdem canonice iniuste et sine racione 
a comite Rambaldo Tarvisino. A qua sententia de causa unins mansi ab ipso 
comite Rambaldo lata iniuste contra prefatam canonicam et predictum mas- 
sariam nomine canonice, ut dictum est superius, supradictus Henricus cano- 



220 11^ Juli 2 ~ 1192 Min 10. 

nicus et massarius prefate canoiiice Tarvisine noiniue eiasdem canonice ad d. 
regem Henricum appellavit. Actum Tarvisii sub porticu ecclesie s. Mi- 
chaelis. Ego Zullus sacri palacii notarius interfui et scripsi etc. 

IV. Anno domini m.c.xc, iudictione viii*., die martiiiiii. exeunte novem- 
bri, presentia Presbyteri, Christiani, Michaelis, Viviani clericorum, Bonifacini, 
Lazerioi et aliorum. Henricus de Ratione Tarvisine ecclesie canonicus et 
massarius nomine canonice constituit Moscardinum medicuin suum procura- 
torem in causa appellacionis utende ante tiiumfatorem regem Henricum Ro- 
manum, quam habet cum Gislardino de s. Zenone a sententia a comite Kam- 
baldo lata contra ipsum Hcnncum nomine canonice; et quicquid idem Mos- 
cardinus fecerit, ratum firmumque habebit. Actmn Tarvisii in solario ca- 
nonice. Ego lacobinus imperialis notarius interfui et scripsi etc. 

V. Anno a nativitate domini nostri lesu Christi millesimo centesimo no- 
nagesimo, indictione viii*., die donn'nico secundo intrante decembri, in presentia 
Leonis de Burrio, Colomani, Zoneli de Caselis, lohanis de Barcono, Andree 
notarii et aliorum. lohanes Busus pro Inrico masario canonicoram Tervi- 
sinorum dedit litteras Moscardino medico procuratori canonicorum suprascrip- 
torum, et taliter ei dedit suprascriptas litteras, ut ipse Muscardinus nomine 
procuratorio suprascriptorum canonicorum debeat utere appellacionem ante d. 
regem Henricum, de placito nominatim, quod lis est modo inter suprascriptos 
canonicos ex [una partej et ex alia Gislardinum de s. Zenone. Que littere erant 
confecte per manum lacobini notarii. Actum Verone in castro iusta eccle- 
siam s. Bartolomei. Ego Michael sacri palatii notarius interfui et scripsi etc. 

VI. Testes canonicorum Tarvisinorum contra Gislardinum. ügo Paura 
interrogatus dixit, se vidisse venire Gislardum et filium suum afFerendo fictum 
canonicis Tarvisinis de hac terra, unde lis est, et eundo et redeundo cum ca- 
nonicis pro libero homine. Et fama erat in s. Zenone, quod ille über abebatur 
et credebatur opinioni hominum, et ita habebat et ministrabat, sicuti libero 
homine. Et iterum dicit et credit, quod canonici non dedissent istud feudum 
Gislardino, si sisent eum non esse liberum. De tempore dixit, xxxv. anni et 
plus sunt, quod hoc vidit. Interrogatus, )si Alexius erat albus vel niger, aut 
si erat parvus vel magnus, et in quo loco habitabat, respondit, se non recor- 
dari. Iterum interrogatus, si fuerat excommunicatus, respondit, se nihil süre 
.... auditu. Et si siret, a qua parte fuit Über, respondit, ex parte patris. In- 
terrogatus, si siret, in quo loco habitabat in s. Zenone et ex qua parte eccle- 
sie, versus sero vel mane, respondit, se non recordari ; et est Über, et non 
habet precium, nee habere debet. Arpus de Asulo interrogatus dixit, quod 
ipsemet sepe ivit in s. Zenone in domo Alexii et filii vice et nomine canoni- 
corum Tarvisinorum, et ei sepius hordinavit pastum vindemie et suas rado- 
nes, et vidit eis* afiferendo fictum canonicis Tarvisinis de terra, unde lis est, 
videlicet iii. hortias Tarvisini vini, et aliis racionibus pro libero homine ; et 
fama erat in s. Zenone, quod ille Alexius liber habebatur et credebatur hopi- 
nioni hominum, et ita habebat et ministrabat, sicuti libero homine. Et itermn 
dicit, se audisse dicentem per multas vices d. presbyterum Armingerium et 
decanum et alios canonicos, quod Alexium habe baut et credebant liberum ho- 
minem, quando fuit datum hoc feudum Alexio; et nunquam fuisset ei datum, 
si sisent, enm esse alterius conditionis. Et dicit, quando veniebat ad canonicos, 
ipsi recipiebant [eum] pro libero vasalo; et prope xx. annorum est, quod hoc 
Mt. De aliis interogatns dicit, se nihil scire, excepto, quod vidit, Alexius mo- 



1190 Juli 2 — 1 192 Mätz 10. 221 

rabatar iaxta ecclesiaiu s. Zenonis versus mane ; et est über et non habet pre- 
cium, nee habere debet. Amelrus de Lidulo intcrogatns dixit idem per om- 
nia de *infamia et opinioni hoininum Alexii et de habitatione eiusdem. Intero- 
gatas de aliis capitulis dieit, se ailiil scire. £t iiterque Arpus et Almerus di- 
xemnt, qnod Alexius erat magnus satis; et est über et non habet precium, 
nee habere debet. Anno domini m.c.xci., indictione ix. Et ego qui- 
dem Maifredinus imperiaüs aule tabeüo has atestationes scripsi et scripta 
signavi. 

VII. Anno ab incarnatione domini nostri lesu Christi m.c.lxxxxi., indic- 
tione ix., die lune secundo intrante mense septembri, in presentia bonorum 
hominum, quorum nomina hec sunt: Gerardus canonicus, magister Aldega- 
rius, canonicus Odolricus Theuponis, Barbarinus, Henrigetus notarius et aüi 
quam plures. Ego Drudus d. gr. Feltronsis episcopus, conoscens de causa 
appellaciouis mihi a serenissimo d. nostro Henrico imperatore conimissa at- 
que* audiendam et diflFiniendam, que vertebatur inter Ambrosium massarium 
Tarvisine canonice et nomine predicte canünic<.^ eo agente ex una parte, et in- 
ter Gislardinum de s. Zenone ex altera, visis et auditis rationibus et aüega- 
donibus et instnunentis, actestibus etconfessionibusutriusque partisproductis 
et diügenter inspectis, ot super hiis habito sapientum cousiüo, pronuntio in 
scriptis, bene appellatum fore a scutentia lata a comite Rambaldo et male iu- 
dicatum, et sententiam iatani a Fulcone vassaüo consiÜo pariinn Tarvisine 
canonice iustam confirmo. 

VIII. Anno domini m.c.lxxxxii., indictione x., die vii. exeunte ianuario, 
in presentia testiuni, quorum iiomina dicentur inferius. D. Otoünus iudex 
pro se et d. Roiandino de MaipiHo presente et eius parabola talom in scriptis 
protuüt sententiam: In nomine domini. Nos Otoünus iudex et Rolandinus 
de Malpilo constituti ad hidicandas'^ et finiendas causas appellationuni Tar- 
visini episcopatus, Cenetensis, Fcltrensis et BeHunensis a d. marchione Opi- 
cone de Este, constitnto a d. Henrico d. gr. Romauorum imperatore et semper 
augusto et tunc rege, et ab ipso imperatore, cognoscentes de causa appella- 
tionis facte a sententia d. Dnuli Feltrensis hjpiscopi, que vertitur inter Gislan- 
dinum de s. Zenone ex una parte, et d. Ambrosium massarium Tarvisine 
canonice ex altera, visis et auditis racionibus, attestationibus, instmmentis 
utriusque partis et diligenter inspectis, viso quoque instrumento seu privilegio 
confirmationis eiusdem sententie d. nostri Henrici telicissimi Romanoiiim im- 
peratoris, habito consiüo nostrorum sociorum, termino peremptorio utrique 

parti statuto parte Gislaudini absente, cum eius absentia dei presentia 

repleatur, sententiam iamdicti d. Feltrensis episcopi laudanius ac per hoc 
appellationem improbamus. Actum sub porticu ecclesie s. Laurentii de 
Mestre. Testes intert'uerunt d. presbyter Midranus, presbyter Wichema- 
nus, Montenarius et Mainente iudices, Gerardiuus de Spineda, Achilles de 
Robegano, Achilles de Roca et aüi. Ego Moünarius d. F. imperatoris no- 
tarius interfiii et iussu d. Ottolini iudicis et Rolandini scripsi. 

IX. Anno domini m.c.lxxxxü., die lune secundo intrante marcio. Ego 
E. de Romano Tarvisii potesias, cognoscens de üte unius mansi, que vt^rtitur 
inter Ambrosium massarium canonice Tarvisine agentem nomine caiionice 
contra Gislardinum, et iacet in s. Zenone, et regitur per euudem, visis et au- 
ditis rationibus et allegationibus et diligenter inspectis, visis sententiis et con- 
firmatione d. H. imperatoris, consiüo meorum iudicum condempno Gislardinum* 



22i^ 1190 Juli 2 — 1192 März 10. 

illius mansi ipsi niassario nomino canonice, prestita secaritate a massario illi 
Gislardo, quod si sententia fiierit retractata per supplicationera, quod restituat 
rem cum legitimis augmentis. Et statim nouiinatus niassarius nomine canonice 
dedit ei wadiam in pena c. libramni, quod si sententia ftierit retractata, quod 
ita attendet. Fideiussor fuit Caputlupi. Actum in presentia magistri lo- 
hannis, lohannis Boni Rovarii, lohannis Boni Divitis, Florii, lohannis Bone- 
partis, Azoli, Petri et aliorum, in domo communis, indictione x. Ego Pe- 
legrinus sacri imperii notarius interfui et scripsi. 

X. Annodomini m.c.lxxxxii., indictione x., die martis x. intrante marcio, 
presentia Trivisii de Gugno, Arponis decani canonici Tarvisini, Conradini, Vi- 
donis de s. Zenone, lohannis et aliorum. Scirata preco d. E. de Romano 
Tarvisii potestatis ex iussu et auctoritatc ipsius potestatis misit atque in te- 
nutam posuit Ambrosium Tarvisinum canonicum et massarium pro Tarvisina 
canonica de nianso in integrum, tarn pro ipso, quam de vineis, arboribus cum 
terris et pratis intus et foris ad illum mansum pertinentibus, qui iacet in s. 
Zenone, qui fuit Alexii patris Gislardini, de quo lis inter Ambrosium nomine 
canonice et ipsum Gislardinuni vertebatur. Preterea idem Ambrosius pro ca- 
nonica Tarvisina et nomine eiusdem canonice in eundem modum, ut superius 
iegitur, de ipso manso tenutam intravit ex iussu suprascripte potestatis, propter 
seotentiam latam a iamdicta. potestate pro canonica Tarvisina et pro racionibus 
eiusdem canonice in integrum. Actum in s. Zenone in curia domus supra- 
scripti mansi. 

Item eodem die et loco, presentia Trivisii de Pugno, Arponis, Vidonis de 
s. Zenone et aliorum. Scirata preco ex parte potestatis d. E. de Romano 
Tai-visii precepit Gislardino de s. Zenone in banno xxv. librarum denariorum, 
quod de hinc ad diem dominicum proximum debeat exire et evacuare mansum, 
qui fuit patris sui condam, dicens, quod nullo modo debeat devastare vel au- 
fere domum iamdicti mansi, que iacet in s. Zenone, nee aliquid de rebus eius- 
dem mansi. 

Item eodem die, presentia Trivisii de Pugno, Arponis decani, lohannis 
et aliorum. Scirata preco d. E. de Romano Tarvisii potestatis misit atque 
in tenutam posuit Ambrosium Tarvisinum canonicum nomiue eiusdem canonice 
Tarvisine et massarium de molendino, quod iacet in sancto Zenone, tarn pro 
illo, quam pro omnibus rationibus ad iüud molendinum pertinentibus in in- 
tegrum, quod est de manso prenominato. Actum in s. Zenone iuxta illud 
molendinum. Ego Leonardus imperialis notarius interfui et scripsi. 

Nach dem Drucke : (Calogera) Nuoya raccolta d* oposcoli scientifici e filologici 34, 35 
aus dem Rapitelsarchire zu Treviso; N. VTII auch bei Verci Storia deUa Marca TriTigiana ' 
1, 38. — * Dr. tabhati 6. l. S; wohl Korrektur des Herausgebers, da Samstag auf Oct. 27 
fiel. Die Reihe dieser Urkunden gibt einen bestimmten Beleg, da&s die Indiktion hier erst 
mit dem Inkarnationsjahre gewechselt wurde. — ' Verci: audiendcu. — Vgl. § 119 n. 5 
u. Nachtr.; 169 n. 2; 239 n. 17; 241 n. 3; 242 n. 7; 577 n. 20. 31; 593 n. 9. 

178, König Heinrich VI löst die von Fen^ara vom JBannc und verleiht 
ihnen unter angegebenen Bedingungen alle Regalien In angegebenem Be- 
zirke. Bologna 119i Febr. 12. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus sextus divina favente 
dementia Romanorum rex semper augustus. Regalis maiestatis nostre celsi- 
tudo, sicut rebellium contumaciam ultrici gladio debite percellere consuevit, sie 
amplecti et munificentie dextram ipsis propensius extendere. Noverit igitur 
universorum imperii fidelium tam presens aetas, quam successiva posteritas» ' 



ll91FpbT. 12. 223 

quüd DOS attendentes preclara servitia, que fideles nostri Ferrarienses plerum- 
que imperio exhibuerunt, et inposterum creduntur iugiter exhibituri, banno, 
quo eos felicis memorie Serenissimus pater noster Fridericus Roraanorum Im- 
perator augustus innodavit, extrahmius, apud gratie nostre plenitudinem ipsos 
excipientes; statuentes etiara, ut supradictnm bannum, quo fuerunt innodati,- 
nuUo modo eis faciat preiudicium. In nostre quoque maiestatis defensionem 
et protectionem eos recipiraus. Adhec concedimus predicto communi Ferra- 
riensi iurisdictionem seu districtum in civitate Ferrariensi, et extra civitatem 
a mari usque ad Tartarum; item usque ad medium portum Laureti; item Co- 
maclum cum suo comitata; ex alio latere Padi usque ad fossam de Bosio; ex 
alio latere Athesis a bocca veteri et salva terra descendendo per Athesim 
usque ad districtum Venetorum, et ex alio latere a fiumine veteri in trans- 
versum usque ad districtum Bononienseni; nominatim autem concedimus eis 
Pontem ducis cum suis pertinentiis. Preterea regalia, que habemus vel habe- 
bimus intra predictos terrainos, ipsis concedimus salvis appellationibus. Item 
omnia iura et consuetudines, quas hactenus intia prenominatos terminos ha- 
buerunt Ferrarienses, eis confirmamus. Pro bis autem omnibus predictis con- 
cessis solvent Ferrarienses annuatim imperio x. marcas argenti in kalendis 
martii, et eas nuncio imperatoris vel regis, qui pro tempore erit in Lombardia, 
assignabunt. Adhec monetam eis, sicut in litteris apertis pronominati patris 
nostri Friderici Romanoruni impei'atoris continetur, auctoritate regia confir- 
mamus. Adhec Ferrarienses, qui sunt in aetate xv. annorum usque ad Ixx. 
annos iurabunt nobis fidelitatem contra omnem hominem, ut^ iuramenta fide- 
litatis renovabunt quolibet quinquennio, si requisiti fuerint per uuncium vel 
per literas nostras. Item Ferrarienses non intrabunt illam maguaui seu com- 
munem societatem Lombardie; sed si pro necessitate guerre vel pacis volunt 
societatem inire cum aliqua civitate vel persona, hoc bene permittimus salva 
fidelitate nostra. Ut autem hec nostre celsitudinis concessio firma et inconvulsa 
permaneat, presentem super hoc paginam conscribi fecimus et eam maiestatis 
nostre sigillo communiri. Huius rei testes sunt: Gotefridus patriarcha Aqui- 
legiensis, electus Ravennas Willielraus, Bonifacius Novariensis episcopus, Otto 
Frisingensis episcopus, Ardicio Mutinensis episcopus, prepositus Sigelous, 
Conradus dux de Rotenberc, Bonifacius marchio Montis ferrati, marchio Opizo 
Estensis, Henricus Testa mariscalcus, Henricus camerarius de Lutra, laoobus 
Trotte, Ottolinus de Mainardo, Susinellus, Petrus bonus de Pagano, Menabos; 
consules Ferrariae: Taurrellus, Salinguerra, Presbyterin us, lacobus, et alii 
quam plures. Signum domini Ilenrici sexti Romanorum regis invictis- 
simi. Ego Ditherus imperialis aule caucellarius vice domini Philippi Co- 

loniensis archiepiscopi et totiu^ Italie cancellarii recognovi. Acta sunt hec 

anno domini m.c.xci., indictione ix., regnante domino Henrico sexto Romano- 
rum rege gloriosissimo, anno regni eins xxii. Data Bononie per manum 
magistri Henrici imperialis aule protonotarii, prinio' idus februarii. Dedi- 
mus Bernardino de Covriaco^ militi curie in maudatis, ut duoat eos in posses- 
sionem Pontis ducis cum omnibus regalibus, que contiuentur in supradictis finibus. 

Nach dem Drucke: Würdtwein Nova subsidia diplomatica 12, 36 aus Hs. der Vatican. 
Bibl, Christina 378. — » Dr. ut. - * Dr. Bernandino de Conviaco; vgl. § 501 ii. 49. — 
Vgl. S306n. 14; 340 n. 17. 

179« Formel für die Bestellung eines Judex und eines Scriniaritis durch 
denPahst. {1192.) 

Qoaliter iudex et scriniarius a Romano pontifice instituitur. Quura 



224 (iii^2.) 

presentatur domno pape ille, qui iudex est examinandas, examiiiatur prius a 
cardinalibus, qualiter se in legum doctrina intelligat, et si legittiine natus fiierit 
et laudabiliter conversatus. Qui si idoneus repertus fiierit, hominium et fideli- 
tatem secundüm consuetudineui Romanoruni donino pape hurailiter exbibet; 
sed in eius iuramento hoc additur: ,Causas, quas iudicandas suscepero, post 
plenara Cognitionen! inalitiose non protrahani, sed secunduni leges et bonos 
mores, sicut melius cognovcro, iudicabo; instrumentum quoque falsmu, si in 
placito ad manus nieas forte devenerit, nisi exinde periculum mihi immineat, 
cancellabo.' Tunc pontifex codicem legis eius manibus porrigens dicat: ,Accipe 
potestatem iudicandi secunduni Icges et bonos mores.' De scriniario eodera 
modo fit, sicut de iudice; sed iuramento eius hoc additur: ,Cartas publicas, 
nisi ex utriusque partis cousensii, non faciam; et si forte ad manus meas in- 
strumentum falsum devenerit, nisi exinde mihi periculum immineat, cancel- 
labo.' Tunc pontifex dat ei pennam cum calamario, sie dicens: ,Accipe pote- 
statem condendi Chartas publicas secunduni leges et bonos mores.' 

Nach dem Drucke im Archivio storico III, 13 a. 11 aus dem Liber censuum des Cen- 
eius. - Vgl. Nachtr. zu § 265 n. 10; 442 n. 7. 

180. Ein Judex und Konsul zu Verona gibt in einer Streitsache das Ur- 
theil mündlich^ nachdem beide Parteien auf Schriftlichheit des l^rtheila 
verzichteten» Verona 1 192 März 16, 

Die luiie sextodecimo intrante marcio, in Verona, in domo illorum de 
Falsurgo, in presentia Guidoti Milani, Rodulfini Carlaxarii causidiconim, Petri 
lacobini, lone, Manfredini notariorum, Obizonis et aliorum multorum. In 
eoruni presentia de lite, que erat inter dominum Adrianum maioris Veronensis 
ecclesie archipresbiterum pro sua eoclesia ex uua parte, et inter Zenellum et 
Luscum de Bergoslo ex alia, coram domino Conradino de Ilasio, iudice et con- 
sule Verone. Que lis erat talis, velud suprascriptus dominus Conradinus consnl 
Verone ibi naravit, videlicet quod archipresbiter Adrianus dicebat, se habere 
mansos et terram in Bogosio, de quibus habet quartas et ficta et albergariam 
etalia servicia; et dicebat, quod dominus Zenellus etLuscus impediebant eum 
pro ecclesia de illis terris et mansis, dando eos et ea« ad laborandum, et dantes 
et auferentes, cui volunt, et a colonis servitia habentes et recipientes, et coltas 
eos mittentes; et dicebat archipresbiter, quod non habebant ins faciendi hoc, 
nee debebant facere. Ipse vero Zenellus et Luscus dicebant, se habere iuris- 
dictionem Bogosi, et debere dare et locare et auferre illos mansos et terras, 
cui volunt, et a colonis servitia habere debere, scilicet operarios, coltas et alia 
servitia; et in tali usu per triginta et quadraginta et sexaginta annos stetisse, 
et tanto tempore, quod memoria hominum excedit, ita habuisse. Archipres- 
byter vero dicebat, se generalem iurisdictionem super omnibus terris canonice 
et colonis canonice habere, et illos Luscum et Zenellum aliquod ins super ter- 
ras, mansos et colonos canonice de Bogosio non habere. Et dominus Miretus 
de Bogosio, qui ibi erat, dixit, se habere omne ius et rationes in predictis 
rebus, quod et quas Luscus habebat; et quod illud placitum, quod Luscus fe- 
cerat, ratum et firmum habebat, ac si ipsemet fecisset. Et dominus Enricus 
sacerdos et Wilielmus, canonici dicte maioris ecclesie, qui ibi pro archipres- 
bytero et eius vice ad causam illam adherant, dederunt domina Conradino, 
iudici et cousuli Verone, verbum, ut sine scriptis litem illam definiret; et do- 
minus Zenellus et Miretus dederunt similiter verbum suprascripto iudici, üt 
prefatam causam sine scriptis difiuiat. Hoc dicto dominus Conradinus de Ilasio, 



1192 Mfirz W. 225 

iudex et consul Verone, talem inde dedit sententiain, sie dicens: ,In nomine 
patris et filii et spiritus sancti. Amen. Per 11 las rationes, quas vidi et audivi, 
et per testes et confessiones inductos et factas, et per privilegia canonicorum 
ostensa et visa, et quia intelligo, predictos Zenelluni et Liiscum et Miretum 
rationem non habere in terris et mansis canonico de Bogosio, condenipno ipsum 
Zenellura et Luscuni et Miretum in resfitutione suprascriptarum terranim et 
niansorum, et precipio eis, utdehinc ad quindicim dies restitutos et restitutas 
habeant; et precipio, quod quiete perniittant arcrhipresbyterum de eis terris et 
mansis facere, quicquid ei placeat; et quod decetero eum de terris et mansis 
Bogosi non impediant/ Actum fuif lioc suprascripto loco, anno a nativitate 
domini millesimo centesimo nonagesimo secundo, indictione decima. Ego 
Rugerinus, sacri palatii notarius et a domino F. imperatore comfirmatus, in- 
terfiii et hanc sententiam scripsi. 

Na<;h neuoror Absclir. aus dorn Kapitols.irdiivo zu Verona. - Vgl. Nacbtr. zu S 577. 

181. Ein Jiulex ffnd Kon-^ul zu Vn^ona fjiht in einer Streitsac/ie das Ur^ 
theil trotz Ahn^espnlu'if firs nnffehorsaim'^n Bi'kl<int*'n. Verona / 192 Mai 25. 

Die vii. exeufito madio, in Verona, in domo illorum He Falsorgo, ubi pla- 
cita fiebant pro connmi Verone, in presentia magistri Presbyteri, d. Clarim- 
baldi canonicorum Vcronensium, d. facohini, d. Bernardini de Spicianis, d. 
Milani et Conrati causidicorum, lone, Venture, Corvi, Uaimundi et Palermi, 
lacobini Clazamandolo notariorum, Asinelli de Aldone, Muto, Lafranchi de 
Abbate, et alioruin plurium. Ihique coram rl. Conradino de llasio, iuris 
perito, iudice ^'t ronsule Verone, de lite, que vertebatur inter d. Adrianum 
archipresbylerum maioris Veronensis ecclesie pro illa sua ecclesia ex una 
parte," nee non inter Bertolotum, qui olini hahitahat ad Bulsaros. In qua lite 
suprascriptus d. archipresbyter diccbat, cpind ille B^^rtolotus olim tenebat 
qnandam domum a canonica Veronensi, (jue domus erat ibi ad Bulsaros, de 
qua ille Bertoiotus annuatim solvebat fictum canonice Veronensi novem solidos 
denariorum Vorononsium; et dicebat, quod conunie Verone dederat illi Berto- 
loto centum libras denariorum Voronensinm de illa domo, quia comune de- 
struxerat eam donumi et po««uorat *»am in coimmi; et petebat ille d. Adrianus 
ab illo Bortoloto iustitiam et rationem sue canonice. Tandem visis et auditis 
rationibus utriusque partis, et terniinis illis Bertoloto pluribus constitutis pe- 
remptoriis, et quia odie usque ad terciam Fuit fi constitutus terminus peremp- 
torius, et ipse Bertoiotus venire contempsit, «t quia absens est per contuma- 
ciam, et quanvis absens sit per contumaciam, taniiMi cius absentia debet re- 
pleri dei presentia, et quia nee [»er abscntiani, nor per presentiam debet iudicari, 
nisi secundum rationem, et timor dei et reverentia semper ante oculos liaberi 
debet, predictus d. Conradinus, iudex ot consul Verone, talem sententiam de- 
dit, sie dicens: ,hi nomine patris et Hlii et spiritns sancti. Amen. Per illas 
rationes, quas visas et auditis habeo, c()ndempn(^ suprascriptum Bertolotum 
in centum libras d<nariorum Veronensium, ut det easdem de liinc ad quatuor 
menses in terra, ot faciat propri(^tat^'ni in «'anonica Veronensi, et debeat eam 
terram retinero ad fictum a canonica Veronensi, secundum quod continetur in 
carta locationis facta de suprascripti domo; scilicet secundum quod eam do- 
mum tenebat ille Bertoiotus, ita teneat illam terram, que empta fuerit de su- 
prascriptis c. libris.* Anno a nativitate domini m.c.lxxxxii., indictione de- 
cima. Ego Petrus domini F. imperatoris notarius interfui et rogatus scripsi. 

Nach neuerer Abschr. aus dem KapitelsarchiTe zu Verona. — Vgl. Nacbtr. zu § 577. 
Pickftr ForschuDsen. IV. 1 5 



.iT.-l ._■ 



226 1192 Sept. 7. 

182. Die estenaischen Appellati onsr Ichter f irr Verona, für den Kaiser uynl 
den Markprafeti erkennend, gehen ein schriftliclies, von eim'/n von ihnen 
verlesenes Urtheil, Bei Verona 1 192 SepL 7, 

Anno doniini m.c.lxxxxii., indictione x., die vii. intranto septcm])ri, in 
testiuni presentia, noaiina quorum dicentur inferius. Doiuiiuis Albrigetus 
iudex et Egidiolus de Sintiila Paduanus talein in scriptis protuleiiint senten- 
tiam dicentes: ,In nomine doiuini. Nos Albrigetus iudex et Egidiolus de Sin- 
tiila Paduanus, constituti a d. Opizone Estensi niarcliione ad agnitioiieni cau- 
saruni appellationum Verone et eius districtus, cui cognitio causarum appella- 
tioniun totius raarce Veronensis a d. Ilenrico dei gratia Ronianoruni iniperatore 
et semper augusto concessa est, cognoscentes pro eisdeni, scilicet pro d. Ilen- 
rico imperatore et marchione Opizone, de causa appellationis facte a sententia, 
quam tulit d. Conradinus delllasio, iudex et tunc consul Verone, super causa, 
que vertebatur inter d. Adrianuni dei gratia Verononseni arcliiprosbytemm 
pro canonica Verone ex una parte, et Ugolinum de Malatasca ex altera, visis 
et auditis rationibus, attestationibus, instrumentis et privilegiis et allogatio- 
nibus utriusque partis et diligenter inspectis, liabito quoque nostroruni socio- 
rura conscilio, pronuncianius sententiani iniustani proptor sacramentum ca- 
lumpnie petitum et non prestituni, et ideo bene appellatuni. Actum sub 
porticu caminate sancti Zenonis. Testes liic fuerunt d. Milanus et lacobus 
iudices, Gerardus notarius, MalaCapella, IJernardus Rubous, et alii. Ego 
Molinarius d. F. iniperatoris notarius interfui et iussu d. Albrigeti, qui lianc 
8ententiam legit pro se et d. Egidiolo, et ipsius Egidioli scripsi. 

Nach neuerer Abschrift aus dem Kapitelsarchive zu Verona. — Vgl. Nachtr. zu 
S 241. 577. 

183. Auf eine vor dem Bischöfe von Trient erhobene Klaffe erklärt dieser, 
dass er zwar das Eipenthumsrecht des Kapitels von Verona an Bondo 
tmd Bregutzo ane^^kenne, dass aber die dortige Gei^ichtsbarkeit ihm als 
Bischöfe und Grafen zustehe. Riva 1193 Febr. 17. 

Die mercurii xii. extante februario, in Kipa in episcopatu Tridentino, in 
episcopali palatio, presentia d. Enrici de Carcere, d. Alberti Tisonum canoni- 
corum Veronensis ecclesie, Adhemarii notarii [etj iudicis ordinarii, d. Girar- 
dini della Bella, Lanfranchini hostiarii, lusti tilii d. Wifredi vexillif'eri, d. Azonis 
vexiliferi, d. Zilii vexiliferi de Brixia, d. Braquani causidici de Disinzano, d. 
Gmnpi, et aliorum multorum. In eorum presentia d. Adrianus Veronensis 
ecclesie archipresbyter conquerendo de Riprandino filio quondani Federici de 
Campo et de Omnibus suis fratribus, utin brevi contiiietur, et didit illud breve 
in manu d. Conradi Tridentini episcopi: , Vobis d. Conrado, sancte Tridentine 
ecclesie episcopo dignissimo, ego Adrianus, Veronensis ec.*K sie qualitercunque 
archipresbyter, una cum canonicis nieis fratribus Verononsis niaioris ecclesie 
pro eadem ecclesia, querimoniam facio de Riprandino tilio quondain Federici 
de Campo et de suis fratribus omnibus, quod iniuxto et contra rationem terras 
ilesie iDtraveruDt et impediunt, scilicet Bunduni et Hurirusium, et bona 
hominum ibidem habitantium auferunt, et ipsos assidue infestare et 
noQ desistunt; quas terras et homines ex concessione imporatoruni 
i honore et districtu et iurisdictione et placitis occlesia nostra habet. 
ilimitatem vestram una cum fratribus meis rogito, ut mihi de supra- 
iostitiam &ciatis et ipsos ab huiusmodi infostatione cessare compel- 
floprascriptiis d. cpiscopus dixit et coufessus fuit, quod bene sciebat 




1193 Febr. 17. 227 

proprietatem illanim terraruui esse canonice Veroneusis, etbenecredebat; sed 
dicebat, quod hec suprascripta loca Bundus et Burgusius erant in episcopatu 
Tridentino, et quod ipse erat episcopus et coines Tridentini comitatus, et ad 
euin expectabat iurisdicdonem et districtum illoruiii locorum; canonicis vero 
Veronensibus redditus illarum terrarum et possessionum; et quidquid dictiis 
d. Riprandus et eius fratres habent in illis locis, pro ipso episcopo habent hoc, 
quod habent; et si suprascripti canonici Veronenses volunt conqueri de supra- 
scriptis locis et hominibus habitantibus in illis locis, de ipso episcopo conqae- 
rantur. Anno doinini inillcsinio centesinio nonagesiuio tertio, indictione 
xi. Ego Marcius Ilostiarius, domini Froderici imperatoris notarius, rogatus 
interfui et scripsi. 

Nach neuerer Abschr. Im Ropitelsarchivo zu Verona. — Vgl. Nachtr. zu § 120. 126. 

184. JDelefflrte des Kaisera erkennen in einer ihnen i'tbenviesenen AppeUo" 
tions' und Nullit ütasache das l^rth^il des Bischofs Konrad (von Trient) 
für nichtig. Brescia 1193 Mürz 12. 

S. In Christi nomine. Nos magister Metellus et dominus Wilielmus 
Oriane, dellogati a domino II. dei gratia Romanorum imperatore et semper 
augusto ad cognoscendam causam appellationis et nullitatis, que vertitur inter 
comune de Arcu, cuius sindici sunt Palankus et Corviis ex una parte, et co- 
mune de Drona ab altera, cuius sindici sunt Manentus et Torisendus, anditis 
allegationibus utriusiiue partis et diligenter inspectis, inspecto etiam tenore 
litterarum comisionis domini imperatoris et comum'cato conscilio, pronuncia- 
mus, sententiam domini episcopi Conradi nullam fuisse. Lata est hec sen- 
tentia die veneris xii. intrante mense marcii, in pallacio canonie civitatis Brixie, 
anno domini m.c. nonagesimo tercio, indictione xi. Interfuemnt dominus 
Columbus causidicus, et dominus Petrobraccus de Nuce, et dominus Deside- 
rius, et dominus Lafrancus de Martilengo, et allii multi tostes. Ego Zane- 
bonus notarius huic late sontencie in scriptis interfui et verbo predictorum do- 
minorum domini Metelli et domini Wilihelmi scripsi, nil addito vel diminuto, 
quod sensum mutet vel sententiam, et nie subscripsi. 

Aus dem Oripr. im Stnatsarchive zu Wien. ~ Vprl. § 185 n. 13; 216 n. 19; 239 n. 
19; 601 n. 8. 

185. Nach erfohfter Sühne fler Parteien hefieldt der Erzpriester von Ve- 
rona den Verletzern, anfjerf ebene Summen den Verletzten, dann für freinchts-- 
kosten und als Bannstrafe zu zahlen, Verona 1 193 April 25, 

Die dorainico st^xto extante aprili, in Vi^rona, in claustro canonice Vero- 
neusis ecclesie, in presentia d. cantoris presbyteri Adhelardi, d. presbyteri 
Enrici, d. Clarimbaldi, d. Perboconi canonicorum maioris Veroneusis ecclesie, 
d. Leonardi, d.Carlaxarii consulum Verone, d.Honvicini Ciuisidici, et d.Adhe- 
marii notarii et iudicis ordinarii, Oliboni fratris suprascripti d. presbyteri En- 
rici Zenonis Stropa in Calzario conversi, et aliorum. In eorum 

presentia coram d. Adriano, suprascripto Veroneusis ecclesie archipresbytero, 
Manzo filius Giruini da Lara de Calmasino sub pena c. libr. den. Ver. cum 
stipulatione fecit finem et pacem per se et per onmes personas, quas posset 
mittere et retrahere, de sua percussione et vulneratione sibi facta a Balduino 
filio Arduini sine tenore, et omnibus personis inde Studium habentibus, de omni 
malitficio inter eos facto et de omnibus expensis pro ipso negotio factis et de 
omni eo, quod inter eos pro isto facto evenerat hinc retro usque modo, ante 

15* 



228 



1 11)3 April 25. 




posito eo, quod suprascriptus d. archipresbyter precepit. Et siiniliter eius pator 
Giruinus in omnibus et per omnia fecit, ut eius filius Manzo fecit. Et cuin sti- 
pulatione prefatam finem et paceiii sub pena c. libr. ratam et firmam habere 
promiserunt contra suprascriptum Balduinum et eius patrem Arduinuni, et 
contra omnes personas Studium inde habentes, et similiter, ut fineui et pacom 
fecerunt, ita firmam et ratam habere iuraverunt. Et snprascripti Balduinus et 
eius pater Arduinus fecerunt finem et pacem sine tenore suprascripto Manzoni 
et eius patri Giruino, et omnibus aliis personis stüdium inde habentibus, de 
omni eo maleficio, dft dictis sive de factis inter eos hinc retro usque modo ha- 
bitis, sub pena c. libr. den. Ver., et cum stipulatione adtendere eis promise- 
runt; et ut hanc finem et pacem et promissionem fecerunt, ut promiserunt, ita 
ad sancta dei evangelia semper ratam et firmam habere iuraverunt. Hoc facto 
suprascriptus d. archipresbyter precepit Arduino et Balduino suo filio sub pena 
pignoris et sacramenti, ut dent et tradant Giruino et suo filio Manzoni hinc 
ad quindecimam sancti Petri viginti et duas libras et dimidiam den. Ver., et 
totidem ad quindecimam proximam festi sancti Michaelis; et de onmibus aliis 
rebus et ofi^ensionibus et expensis ex utraque parte facti«« seu habitis inter eos 
sit finis; excepto quod suprascriptus d. archipresbyter retinuitin se et in suum 
sucessorem et suos fratres, si contingeret prefatum Manzonem pro hoc facto 
mori vel in ah'a egritudine devonire, ut aliter adhuc posit precipere. Et pre- 
cepit suprascriptus archipresbyter in pena sacramenti et pignoris suprascripto 
Arduino, ut pro expensis ab eo archipresbytero factis det ei vel suo nuncio 
hinc ad octavam pentecostes 1. solides, et xlv. solidos pro iudicatura, et cen- 
tum solidos pro bano; et precepit prefato Giruino sub pena sacramenti et 
baoni, quatinus hinc ad suprascriptam octavam det ei vel suo nuncio 1. solidos 
pro expensis, et xlv. solidos pro iudicatura, etxl. solidos pro banno. Anno 
a nativitate domini millesimo centesimo nonagesimo tercio, indictione unde- 
ciraa. Ego Marcius Hostiarius d. Frederici imperatoris notarius rogatus 
interfui et scripsi. 

Nach neuerer Abschr. aus dem Kapitelsarchive zu Verona. ~ Vgl. § 51. 

186. JEin delegirter Appellationsrichter des Kaisers fordert die Gemeinde 
Porcile auf^ an genanntem Termine vor ihm zu erscheinen^ was vom Po- 
desta der Gemeinde venveigert ivird, Verona u. Porcile 1 193 Mai 14, 16. 

Die veneris xiiii. intrante madio, in Verona, in claustro canonicorum Ve- 
ronensis ecclesie, in presentia magistri Lotarii, d. Tebaldi Martini et alio- 
rum. Ibique d. Cozo causidicus fecit Benenatum viatorem consuluni Verone 
suum certum nuncium et precepit ei, quod ipse vadat ad Porcile et precipiat 
comunitati Porcilis ex parte d. Henrici imperatoris et sua, quod in proxima die 
sabbati post pentecosten proximum venientem veniant coram eodem d. Cozone 
pro causa, qua canonici Veronensis ecclesie appellaverant, ([ue causa comissa 
est suprascripto Cozoni ad audiendum et finiendum per suprascriptum d. im- 
peratorem. Item eodem die et loco, in presentia suprascriptorum testium, 
suprascriptus d. Cozo precepit mihi Bonawise notario, ut sigillarem tales lite- 
8 cum sigillo suo, ut coutinetur inferius: ,Cozo causidicus communitati 
mlis salutem. PIaquit domino nostro imperatori Henrico, causam appella- 
is, quam canonici maioris Veronensis ecclesie fecerunt pro causa, que inter 
et ipsos vertitur, nobis audiendam et debito fine terminandam commitere. 
le vobis auctoritate d. imperatoris et nostra precipiendo mandamus, qua- 
prozima die sabbati pro iam dicta causa ante nostram presentiam venire 



1193 Mai 14. 16. 229 

iiullatoims pretermitatis.' Et ego sigillavi suprascriptas literas ad supra- 
scripfo sigillo. Item die doaienico xvi. intrante madio, in ecclesia sancti 
Viti de Porcile, in presciitia presbyteri lohannis Gislerii, clerici Albucii, Oto- 
Hni, Alberti et alioniin pluriuin. Ibique suprascriptus Bcnenatas ex parte 
suprascripti d. imperatoris et suprascripti d. Cozonis salutavit communitateni 
Porcilis, et dedit suprascriptas literas, sigillatas cum sigillo suprascripti d. 
Cozouis, Mizacavallü potestati Porcilis; et ipse suscepit suprascriptas literas; 
et suprascriptus Benenat US ei et conimunitati Porcilis dixit: ,Ego sum nuncios 
^ßuprascripti Cozouis; modo precipio vobis et comunitati Porcilis ex parte su- 
prascripti d. imperatoris et suprascripti Cozonis, quod in proxima die sabati 
veniatis coram eodem d. Cozone pro placito, quod est inter vos et suprascriptos 
canonicos Veronensis ecclesie, quia suprascriptus d. iraperator comraisum ha- 
bet suprascriptum placituni suprascripto d. Cozoni ad audiendum et finiendum/ 
Et suprascriptus Mizacavallus dixit: ,Nolo istud breve!' et proiedt supra- 
scriptum breve supra unum lectorium et dixit: ,Nonveniam coram eodem Co- 
zone, quia ipse nou est potestas Verone.' Et suprascriptus Benenatus dixit 
ei: ,De hoc bene est d. Cozo potestas.' Anno a nativitate domini m.c. 
nonagesimo tercio, indictione undecima. Ego Bonawisa d. Federici impe- 
ratorius notarius interfui et hanc cartulam rogatus scripsi. 

Nach neuerer Abschr. aus dem KapitelsarchWe zu Verona. — Vgl. Nachtr. zu § 239. 

187. Die Konsuln von Verona urtheilen in einer Sireitsache, in welcher 
das frühere Urtiml eines Konsul durch vom Kaiser bestätigten Spruch 
estensiscJier AppeUationsirichter für nichtig erklärt war, Verona 1 1 93 
Aug. 11, 

Die mercurii undecima intrante mense augusti, in Verona, in domo Wi- 
donis Porci grasi, in presencia domini Leonardi, lacomini Ripeclare, lohannis 
Rocassi, lacomini de Artinisio, Nicolai de Naimerina de Biunde, Wifredini et 
Vivianelli causidicoruni, d. Nicolai de d.*Turisendo, d. Achilicis Vicecomitum, 
d. Bernardini Lendenarie, Bernardini de Odelrico Sacheto, et Bernardini de 
Sclopatis, Mazacavalli, Marsilioli presbyteri curacii, Marcii hostiarii et Alarii 
et Petri hostiariorum, Zenonis conversi operis, Ademarii, Filipini, Petri, Pizoli, 
Mathei, Ruberti, Conradini, Sone, Oijinisboni, Enregenti, Teuzolini, Facini, 
Palermi, Paganini, Ardicionis et AzoHni notariorum, Zacharie, Beraldi et alio- 
rum plurium. Ibique dominus lordaninus causidicus et consul Verone pre- 
sentibus suis sociis et consentientibus, videlicet d. Widoto, d. Isnardino do- 
mini Zenonis causidici et Carlaxarii Ripeclare causidicorum et consulibus, et 
d. Otonello, d. Alberto 8urdo, d. Alberto de d. Ruzerino, Malaboto et Sigen- 
fredo consulibus Verone, talem sententiam in scriptis dedit de lite, que verte- 
batur inter d. archipresbyterum Adrianum maioris Veronensis ecclesie pro 
ipsa ecclesia ex una parte, nee non inter ügolinum de Malatasca et ügolinam 
de Richelda procuratores seu defensores communis et universitatis Porcilis ex 
altera, sie dicens: In nomine patris et filii et Spiritus sancti. Amen. Nos 
lordaninus de Leonica, Carlaxarius de Ripeclaria, Isnardinus domini *Goizonis 
iudices et consules Verone, necnon d. Otonellus d.Turisendi, Albertus Surdus, 
Albertus d. Ruzerini, Malabotus et Sigenfredus similiter consules Verone, co- 
gnoscentes de lite, que vertitur inter d. Adrianum maioris Veronensis ecclesie 
archipresbyterum pro sua ecclesia ex una parte, necnon et inter ügolinum de 
Malatasca et Ügolinum de Richelda procuratores seu defensores communis et 
universitatis Porcilis ex altera: in qua lite predictus archipresbyter pro 



230 1193 Aug. 11. 

predicta ecclesia scilicet beate et gloriose semperque virginis Marie dicit, iuris- 
dictionem ville sive universitatis Porcilis generaliter et integraliter ad suam 
ecclesiam pertinere; dicit etiara, commune et universitatem Porcilis ipsum ar- 
chipresbyterum et suos fratres, scilicet canonicos, honorifice ad placitum ge- 
nerale expensis propriis universitatis Porcilis debere suscipere et placitum 
generale custodire. E contra ianidicti Ugolinus de Malatasca et Ugolinus de 
Richelda pro ipsa universitate Porcilis dicunt, iurisdictioneui ville sive univer- 
sitatis Porcilis ad canonicam sive maiorem ecclesiam Veronensem uullatenus 
pertinere; inio dicunt, ipsani iurisdictionem ad conunuue et universitatem Por-v 
cilis pertinere, quia dicunt, eam ab imperatore eidem universitati concessam 
fore; dicunt etiara, ipsam universitatem Porcilis ea, que ad iurisdictionem spec- 
tant, longo tempore exercuisse, scilicet comunia expedisse, consules et pote- 
states elegisse, et decrevisse saltuarios, et regulas fecisse; dicunt etiam, per 
hec universitatem predictam archipresbyterum et canonicos ad placitum ge- 
nerale suscipere non debere; dicunt etiam, exceptionem rei iudicate obstare 
debere; cum enim pronunciatun esset per d. Conradinum iudicem et etiam 
consulem Verone, iurisdictionem Porcilis ad canonicam pertinere, posteaque 
per iudices marchionis ex appellationo cognoscentes male iudicatum pronun- 
ciatum fuisset, ipsamque iudicum marchionis sententiam postmodum per d. 
Henricum imperatorem fuisset confirmata, merito rei iudicate dicunt exceptio- 
nem obstare. [E contra prodictus archipresbyter dicit, rei iudicate exceptio- 
nem non obstare];* cum enim dicatur in sententia iudicum marchionis, propter 
sacramentum calumpnie petitum et non prestitum bene appellatum et male 
iudicatum fore, merito constat, sententiam d. Conradini ordine iuris non ser- 
vato ipso iure nullam; ideoque dicit, nosexintegro debere et posse cognoscere 
et pronunciare; dicit etiam, rescriptum sive confirmationem d. Henrici impe- 
ratoris nullo modo obstare, quia se et canonicis absentibus et lite pendente 
indultum dicitur vel est; item quia contra ins et premandatum; item dicit, ec- 
clesiam suam, si in aliquo lesa est, delere et posse sicut pupilla et res publici 
i^titui : tandem visis et auditis his et aliis pluribus hinc inde diligenterque 
pertractatis, testibus ex utraque parte productis, confessionibus factis, instru- 
mentis et privilegiis ostensis, habito quoque sapientum consilio, et quia dici- • 
mus sententiam d. Conradini nullam, vel [ut exj integro cognoscentes, pro- 
nunciamus, iurisdictionem ville et universitatis Porcilis integraliter et genera- 
liter ad canonicam maioris Veronensis ecclesie scilicet beate et gloriose virginis 
Marie pertinere [et adj ipsum d. Adrianum archipresbyterum nomine predicte 
ecclesie; dicimus insuper et pronunciamus, ipsum commune et universitatem 
Porcilis archipresbyterum et canonicos honorifice ad placitum generale expensis 
ipsius universitatis suscipere et placitum ipsum custodire debere. 

Nach neuerer Abschr. aus dem Kapitelsarchive zu Verona. — * Abschr. zeigt keine 
Lücke. — Vgl. Nacbtr. zu § 169; 241; 586. 

188/ Philipp^ Herzog ganz Ttisziens, bestätigt denen von Petmgia das 
ihnen von seinem Bruder Kaiser Heinrich verliehene PHvileg, In der 
Orafsch. Perugia 1 195 Juli 3. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Nos Philippus dei gratia dux 
totius Tuscie. Hac litterarum serie manifestum fieri volumus, quod ex aucto- 
ntate, qua fungimur, Perusine civitati et eins civibus nostris dilectis fidelibus 
plnvilegium a nostro serenissimo fratre et domino nostro Henrico Romanorura 
imperatore et semper augusto indultum adque concessum de nostra munifi- 



1195 Juli 3. 231 

ceiititi a.c liberaliUtü eo modo, quo in eo coutiaeiitur, in Omnibus et per oninia, 
prout legitur, et per singula capitula valituruui iaiperpetunm concedimus, et 
prosentis pagine privilegio nostro confinuanius. Ut auteni hec oninia rata ha- 
beantur perpetuo, sigilli uostri impressione commoniri iussinius. Huius rei 
autem testes sunt: Älarcovaldus imperialis aule dapiter et Anconitanus raar- 
chio, et Petrus ürbis prefectus, et Manens de Sartiano comes, et Hermannus 
de Catena doniini Philippi ducis Tuscie senescalcus, et Hugo de Guarmazia 
eiusdem domini ducis marescalcus, et Gualterius de Renesbah, et Henricus 
^aflfo, et Archipresbiter de Singno eiusdem domini Philippi ducis iudex, et 
tonvenias Perusine potestas civitatis, et magister Johannes imperialis aule 
iudex, et Astuldus Sonensis iudex, Gergolus Guerrerie, et Rainaldus domine 
Marie, et lacobusüguicionis, etUgo Rivelli, qui omnes fuerunt rogati testes. 
Actum est hoc in comitatu Perusino, in ecclesia sancti Salvatoris de Poziali, anno 
domini m.c. nonagintesimo v., indictione xüi., tertio die intrante mense iulii. 

Aus dem Liber subniissionum A. Bl. 36' im Munizipalarchivo zu Perugia. — Vgl. zu 
§3]4n. 23. 26; 338. Das bei Bartoli Storia della citta di Perugia 253 und danach Böhmer 
Acta impcrii 155 gedruckte PriTÜeg K. Heinrichs ist gleichfalls nicht mehr im Orig., son- 
dern nur noch im Liber submissionum erhalten. 

189.* Philipp Herzog von Tuszien befiel dt denen von Pistoja^ das dortige 
Bisthum, luelches er in Schutz genommen, an seinen Besitzungen nicht zu 
heschiveren . (1195.) 

Phiiippus dei gratia dux Tuscie. Potestati Pistoriensium suoque consilio 
et universis et singulis, tarn presentibiis quam futuris, Pistorio existentibus 
gi-atiam suam et bonam voluntatem. Vobis omnibus et singulis finuiter pre- 
cipiendo mandamus sub debito fidelitatis, qua nobis teuemini, ut terras epis- 
copatus vestri, scilicet Montemagnum cum sua curia, Lamporechium cum sua 
curia et terram, quam habet intra ^ in Castro de Valle celle et in eins curte, et 
omnem aliam suam terram specialiter pertinentem adecclesiam sancti Zenonis 
nullo modo in datio, placito, districtu, nee qua vis exactione absque spontanea 
voluntate domini episcopi presentis et suorum successorum molestetis, set eas 
libere et absque porturbatione episcopis predicte ecclesie et in pace dimittatis, 
quia predictum episcopatum cum omnibus suis bonis in nostram recepimus 
protectionera. Si quis contra predicta venerit, c. marcas argenti componat, 
medietatem camere iiostre, reliquam passis iniuriam, et insuper nostram in- 
dignationem incurret. Ut hec onmia rata habeantur sigilli nostri impressione 
comnmniri iussimus. 

Aus gleichzeitiger beglaub. Abschr. im Staatsarchive zu Florenz, Prov. Yescoyado di 
Pistoia. — * oder vitra mit Abkürzungszeichen ; vielleicht ein Eigenname. — Vgl. zu § 30 
n. 7; 315. 

190. Bertold, Bote Herzog Philipps im mathildischen Grute, resUtidrt dem 
Abte von Polirone bis zur Ankunft des Herzogs Besitzungen, welche er 
ihm zu Gunsten Walters (von Oonzaga) vorenthalten. Im Mantuanischen 
1195 Dec. 4. 

In dei nomine. M.c.lxxxx.v., indictione xiii., die quarta intrante decembri; 
in presentia Rolandini de Pizo, Corbelini de Ossibus, Armanni Fabi. Eo- 
rum presentia dominus Bertoldus, in possessionibus comitisse Mateldis nuncius 
pro domino Phylipo duce, restituit doiuinum Albertum abbatem monasterii|;' 
sancti Benedicti super Padum in possessionibus omnibus et in vasallis, quos 
vel quas ipse sibi fecerat impedire, visis privilegiis et racionibus domini ab- 






♦* 



232 1105 Dec. 4. 

« 

batis in Pigugnaga, ef Dominatim de braida, quam fecerat inipedire dicto do- 
miuo abbati in burgo Gunzaig ab una parte cum habitatoribus eiusdem braidc, 
quam braidam dominus Bertoldus impedierat pro Gualterio, et de terra, quam 
impedierat domino abbati in Villa nova et in Lecto Paludano pro predicto 
Gualterio, usque ad adventmn domini ducis; et dedit ei dictus* Armannus 
cmrie vilicus, ut mitteret eum in tenutam omnium suprascriptarum rerum. 
Actum est hoc in castro Conradi Bonis. Feliciter. Ego Agnellus sacri pa- 
lacii notarius his interfui et audivi et vidi et scripsi. ^ 

Aus dem Orig. im Staatsarchive zu MaUaud; Proy. S. Benedetto dl Mantoya. — ^^fst» 
S 302 n. 8 u. ürk. nr. 191. 

191« Philipp, Herzog von Tusziea und H&it des mathUdiscfien Gutes, re- 
stituirt dem Abte von Polirone Besitzungen, ivelche derselbe ohne seitie 
Bewilligung an Walter {von Oonzaqa) zu Lehen gegeben hatte, Gonzaga 
1196 (Jan.). 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Philippus dei gratia dox 
Tascie et dominus in possessionibus olim comitisse Matildis. Dilecto fideli suo 
Alberto dei gratia monasterii sancti Benedicti supra Padmu abbati suisque 
successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Cum monasterium sancti 
Benedicti supra Paduin et omnia eins bona mobilia et inmobilia sub nostre 
defensionis protectione sint posita, et eins utilitatibus in omnibus providere, 
et si qua iu eo enormiter facta, iure nostri patrooatus et advocatie corrigere 
debeamus, possessiones, quas uuper Walterio jn beneficio feudi diceris sine 
nostra licentia tradidisse, que possessiones in danpnum et detrimentum ipsius 
monasterii vertuntur, quod nequaquam pati possumus nee debenms, tibi tuis- 
que successoribus nomine monasterii prefati, cui preesse videris, reddimus et 
restituimus, et earum datum, si quid fuit, iu irritum deducinms et in perpe- 
tuum cassamus; et de predictis possessionibus, videlicet braida inonasterio 
Gonzagie adiacente cum burgo in ea posito, et aliis quibusdam possessionibus 
monasterii de Gonzaga, in Lecto Paludano positis et in curte Gonzagie, de 
conscilio curie nostre vice monasterii predicti, quod ad nos specialius pertinet, 
;^'''. lege semper valitura te investimus et cum oumi honore et districtu et iuris- 
dictione tibi corroboranms tuisque successoribus in perpetuum; [statuentes et 
districte praecipieutes, ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes,] nuUus ga- 
stald[io, nullus nunjtiorum seu fidelium nostrorum prefatum monasterium de 
iamdictis possessionibus de cetero molestare aut perturbare presumat. Si quis 
igitur hanc nostram restitutionem et investituram et cassationem violare pre- 
sumpserit, in ultionem sue temeritatis centum libras imperialium pro pena 
componat, medietate camere uostiVe inferenda, reliqua parte monasterio passo 
iniuriam. Quod ut verius credatur, firmiusque habeatur, hanc paginam sygilli 
nostri inpressione fecimus communiri. Huius rei testes fiierunt comes Go- 
tifredus de Veingen, Conradus de Stofile, Bertoldus pincerna domini ducis, 
Ermannus de Catena senescalcus, Berengerius de 0[rejhem, Otto de Welfis- 
per[ge], Reinboto prepositus de Augusta, Conradus de Boso, Willelmus de 
Axan[dris], Paganfus] de Saviola, Falsegravus filius Acanni de Verona, et 
alii quamplures. Acta sunt hec anno domini millesimo centesimo nona- 
gesimo vi., indictione xiiii., anno ducatus nostri primo. Datum apud Gon- 
lagiam per man um Helfrici protonotarii domini ducis. 

Nach Abschr. aus dem Original im Staatsarchiyf zu Mailand; Proy. S. Benedetto di 
Mantoya. — Die ürk. gehört nach den Zeugen, vgl. Böhmer Reg. Phil. n. 4, zweifellos zu 






' 1196 (Jan.). 233 

f 

dorn in die ersten Monate 1196 fallenden AufentliaUc Philippf? in Italien; wahrscheinlicher 
wohl zum Hinwege nach Tuszien im Jan. oder Febr., als zu dem anscheinend sehr beschleu- 
nigt erfolgenden Rückwege im Mai. — Vgl. § 302 n. 7 und Urk. nr. 190 : dann auch die 
entsprechende Urk. K. Heinrichs von 1196 Äug., Böhmer Acta 190, welche zur Ergänzung 
der Lücken^ benutzt wurde. 

192. J. Vor einein Hofrichter ah Delegirlem des Kaisera wird für den 
Bischof von Vercelli gegen die Geineinde Casale geklagt und der Streit be- 
festigt; — //. vom Delegirten geurtheilt und — ///. ein Bote zur Besitz- 
' . ^Mnweisung des Bischofs J^ezüglich eines streitigen Ortes bestellt, Mortara 
1196 Juni 21. 22. — IV, Auf erhobene Appellation urtJuiilt der Hof- 
tnkar auf Mandat des Kaisers, Piacenza, Oct. 20. — V Der Bischof 
bestellt einen Bevollmächtigten zur Besitzergreifung. Vercelli, Oct. 4. — 
VI. Dem Kastellan von Annone wird das eingerückte Exekutionsmandat 
des Kaisers eingehändigt; Turin, Od. 6. — VII. von ihm, — VIII. dann 
vom Boten des Delegerten der Be^follmächtigte des Bischofs in Besitz ge- 
setzt. Bei Casale, Oct. 10, 12. — IX, Der Kaiser befiehlt dem Guido 
von Bodobio den Bischof in Besitz von Casale zu setzen und bei Wieder- 
setzliclJceit die Beivohner zu bannen, 1197 (Jan. 31), — X. Guido ver- 
hängt über die von Casale den Beichsbann. Vercelli^ Febr. 6. 

I. Anno doiuinicae incarnationis m.c.xcvi., die veneris xi. cal. iulii, apud 
ecclesiam s. Crucis de Mortaria. D. Guido de Putheo de Papia, imperialis 
curiae iudex, cognoscens ex delogatione d. Ileurici dei gratia imperatoris etc. 
de controversia, quae vwtebatur ex una parte iiiter d. Henricum de Frasca- 
robio canonicum ecciesiae Vercellensis, sindacuni d. Alberti dei gratia Ver- 
cellensis episcopi, nomine eins et suae ecciesiae et episcopii, et ex altera Guala 
Guarnerium, sindicum communis Casalis, nomine ipsius communis, praecepit 
infrascripto notario, ut authenticaret libellum porrectum ex parte d. episcopi 
et litis contestationem super iurisdictione et moltis etc. Ego Henricus de 
Frascarolio sindicus etc. conqueror nomine ipsius episcopi de conmni praedicti 
loci super iurisdictione et districto eiusdem loci, placitis, bannis, successionibus 
et aliis, quae ad iurisdictionem et districtum [lertinent; et deripatico, piscariis, 
calendarico, curadia, mercato, baneatico et conversatico, in quibus partim 
usurpant iustitiam t'cclesiae Vercellensis, parte iure ipsius uti prohibent, et ita 
super quasi possessione praedictorum. Item de Ansareto et ipsius possessione 
et adiacentiis eins, et de onmibus insulis et moltis, quae ipsi detinent in curte 
et territorio ipsius loci; item de fnnnento et niezanis, quae nuper abstulerunt 
ecciesiae ipsius loci, et de domo laborent, quam iniuste detinent occupatara; et 
de xxxiii. libris, quas abstulerunt ipsi praeterito anno; et de aliis quae abstu- 
lerunt ipsi domini; et haec salvo iure nuit<indi et minuendi. Super iuris- 
dictione loci Casalis lis contestata est, et responsum a sindico CasaJis, vide- 
licet placitis, bannis etc. Proponunt advocati d. Vercellensis episcopi rei ven- 
dicationem directam de Barivaldo, Ansareto de Bozoleto et omnibus glarcis 
moltis, insulis et mezanis, quae sunt ab utraque parte Padi. Item postea apud 
Cozium post praedictam litem diu contestatam dixit d. episcopus Vercellensis, 
ut comune Casalis sive universitas permittat ecciesiae Vercellensi iurisdictio- 
nem et districtum ipsius loci libere habere, scilicet in placitis, bannis, succes- 
sionibus, ripaticis etc., curadia et aliis, quae ad iurisdictionem ipsius loci per- 
tinent, quia dicit ad Vercellensem episcopum pertinere, et aliter propouit 
actionem; super Ansereto proponit actionem in factum reditum loci interdicti 
unde vi; similiter proponit actionem in rem, tamquam contra possessores, 



234 il^ö Jini 21 - 1197 Febr. 6. 

snper aliis insulis et moltis, quas ipsi detinent in carte Gasalis. Postea d. 
Otto Zendadarius Mediolanensis, advocatus episcopi Vercellensis, ita expostdt 
inscripta verba, iurisdictionein et districtum loci Casalis ad episcopum Ver- 
cellenseni pertinere, id est, quod erant Vercellensis ecclesiae ex dato impera- 
toris. Et illa verba, quae contiiientur in iibello dato a sindico Vercellensi, in 
quibus continetur, quod conmne Casalis partim usurpat iustitiam ecclesiae 
Vercellensis, partim iure ipsius uti prohibet, ita exposuit, quod comune Ca- 
salis usurpavit iustitiam ecclesiae Vercellensis faoieiido placita in Casali sine 
consensu episcopi, et accipiendo banna et successiones, non permittendo epis- 
copum nee suos missos teuere placita, nee habere banna, nee successiones; 
circa quae dieebat, comune Casalis expulisse episcopum de quasi possessione 
iurisdietionis et districti, ipsum expellendo vel venientem, inscripta facere vo- 
lentem, non admittendo. De curadia, calendatico, baneatico etc. dixit, quod 
praedictum comune prohibebat episcopum et suos missos libere habere supra- 
scripta; sed de piscariis ita dixit, quod ita prohibebat, quod homines Casalis 
sine eins consensu piscabantur in carte Casalis cum duabus navibus. Item 
dixit, qaod ubi praedictus sindicas episcopi conquerebatur super quasi posses- 
sionem omnium praedictorum, desiderabat restitutionem quasi possessionis in 
iis, in quibus comune Casalis usurpaverat iustitiam Vercellensis ecclesiae, in 
aliis vero desiderabat, ut in iis tueretur. Insuper dixit, quod iurisdictio et di- 
strictus praedicti loci Casalis erant ecclesiae Vercellensis, et quod petebat, ut 
ipsum comune pennitteret ipsum libere habere etc. Et hanc expositionem et 
aliam feeit sindicus praesentia suprascripti d. Alberti Vercellensis episcopi, 
et Gullielmi Isembardi potestatis Casalis, et praesente sindico comunis Ca- 
salis. In contestatione vero litis dieebant advocati d. episcopi, quod non 
habebat necesse proponere actionem, et sufficiebat, si factum solmnmodo pro- 
ponebatur, ne simplicitas eorum esset damnosa [ecclesiae] Vercellensi; et quod 
proponebat utilem rei vindicationem ad instar ferruminati, vel in factum, quod 
dant in subsidium, vel implorabaut officium iudicis; et proponebant possesso- 
rium et retentorium et recuperatorium, si locum habere possunt. Super An- 
sereto vero proposuerunt postea utilem rei vindicationem, timentes, ne talia 
d. episcopus habeat in feudum ab imperatore; nihilominus proponebant actio- 
nem in factum reditum loci interdicti unde vi. Suprascriptus vero Guido 
hanc cartam fieri praeeepit. 

II. M.cxcvi., X. cal. * iulii, die sabati, ind. xiv. incarn., apud ecciesiam 
s. Crucis in Mortaria. Ego Guido de Puteo de civitate Papiae, imperialis 
curiae iudex, cognoscens in delegatione d. Henrici Romanorum imperatoris et 
regis Siciliae de causa, quae vertebatur inter d. Henricum de Frascarolio ca- 
nonicum Vercellensem, sindicum d. Alberti Vercellensis episcopi, nomine eins 
et suae ecclesiae ex una, et ex altera Gualam Guarnerium de Casale, sindicum 
comunis ipsius loci, nomine ipsius comunis super insulis et moltis: ostensis 
mihi Guidoni, quae comune ipsius loci tenebat, et sindicus episcopi petebat rei 
vindicatione direeta, asserens praedietas insulas ad ecciesiam Vercellensem 
pertinere ex dato imperatoris, propter consuetodinem regni, quem dieebat fore 
talem, ut qui habet iurisdietionem et districtum alieuius loci ab imperatore, 
debeat habere insulas et moltas, quae fiierint in curia ipsius loci; et quod d. 
episcopus habebat iurisdietionem et districtum praedicti loci ab imperatore per 
feudum, cui talia non possunt separari ab imperatore; sed insulas, quae po- 
terant separari, habebat iure directo. Item de Ansereto proponebat in factum 
actionem reditum loci interdicti unde vira, ad recuporandam possessionem, cum 



1 196 Juni 21—1 197 Febr. «. 235 

episcopus Vercellensis per quos investierat de ipso Ansereto illam possideret, • 
et comune Casalis campanis sonantibus, et manu arniata ipsum Anseretum 
intravit, nee postea illos, nee episcopum possidere pormisit. Praeterea con- 
querebatur super iurisdictione et districto praedicti loci Casalis, scilicet pla- 
cito, bannis, successionibus et aliis, quae ad iurisdictioneni et districtura ipsius 
loci pertinent, et de ripatico, pisöatico, calendatico, curadia, niercato, conve- 
satico, bancatico; dicendo, quod iurisdictiu et districtus ipsius loci erant Ver- 
cellensi ecclesiae ex dato imperatoribus, et in praodictis comune Casalis, vide- 
Ucet placitis, bannis et successionibus, usurpasse iustitiaui Vercellensis eccle- 
siae, in aliis prohibere eam uti iuri sua; et de iis, in quibus usurpatus fuerat, 
desiderabat restitutionem possessionis, dicendo, comune expellisse episcopum 
vel venientem, inscriptura facere volenteni, non admisisse; in aliis desiderabat « 

tuitionem possessionis; et quod comune pennitteret iurisdictioneni et distric- 
tum libere habere episcopum. Postea vero post lectiiram testium productorum 
proposuit utilem rei vindicationem de insulis et moltis, si directa locum non 
haberet, timens ne crederetur, quod insulae et moltae teuere deberent ab im- 
peratore per feudum, sicuti iurisdictio et districtus. Et quod inscripta omnia 
spectarent ad ecclesiam Vercellensera sive episcopum, nisus fuit osteadere et 
probare multis factis et praesumptionibus et testibus et privilegiis et instru- 
mentis : cd ex adverso respondebatur, quod insulae et moltae non specta- 
bant ad ecclesiam Vercellensem sive episcopum; primo, quia dicebat sindicus 
Casalis, quod consuetudo regui de insnlis et nioltis talis non erat, et quia ipsae 
proximiore ripae, quae est deversus Casale, natae fuerunt, et quia nativitatem 
et incrementum habuerunt de terris hominum Casalis ; et si spectarent, dicebat 
directam rei vendicationem locum habere non posse, cum insulae deberent te- 
neri in feudum ab imperatore, sicut iurisdictio et districtus; et super directam i^ 

litem fuisse contestatam, et testes j)roductos, und« non poterat amplius pro- 
pouere utilem. Insuper comune non teneri interdicto unde vi ad restituendum 
posessionem Ansereti, cum conmne semper possiderat, nee invest. habuerint 
animum aquirendi possessionem episcopo, seu retin endl, nee fuerint deiecti, 
nee venientes repulsi. Praeterea dicebat, quod comune non usurpaverat iusti- 
tiam ecclesiae Vercellensis in plaeito, bannis, successionibus, quia dicebat, quod 
Vercellenses episcopi inscripta non habuerant, nee fecerant, nisi in suis ho- 
minibus; et si habulssent et feeissent, comune non expulerunt ipsos episcopos, 
nee venientes inscripta facere volentes repulit, iiee aliquos conquiri volentes 
apud episcopos prohibuit, ne conquererentur vel irent. Et dicebant, se pro- 
basse, ipsum comune scientibus episcopis antiquo in tempore coram episcopis 
consules habuisse, et ipsos consules placita homiimm Casalis tenuisse, et banna, 
successiones habuisse, et vindietas malefaetorum et alia, quae ad iurisdictio- 
nem et districtum pertinentia fuisse. Item dicebat, quod ripaticum et piscariae, 
calendaticum et curadia, mercatum, convesaticum et baneaticura ad ecclesiam 
Vercellensem seu episcopum non pertinebant; et si pertinerent, dicebat, quod 
comune non prohibuerat episcopos talia habere, nee illos, qui talia debebant, 
quominus darent, vetasse. Insuper dicebat, quod iurisdictio et districtus ipsius 
loci spectabant ad ecclesiam Casalensem ex dato regis Liprandi, sicut in le- 
genda b. Evasii continetur; et ipsum datum fore confirmatum per Privilegium 
d. Friderici; et quondam Gregorium praedictae ecclesiae prepositum a d. Fri- 
derico de regalibus Casalis investituram recepisse. Ulterius spectabant ad 
praedictum comune per Privilegium eiusdem d. Friderici; et dicebat, praedic- 
tum comune a d. Friderico ab inscriptis omnibus per sententiam fuisse solu- 



236 ^ J196 Juni 21 - 1197 Febr. 6. 

tum: item praedictus Guala nomine comunis conquerebatur de Frigedario, 
dicens, adipsum comunepertinere; quod Henricus inficiabatur; et si spectaret, 
dicebat, quod episcopus poteratse tueri praescriptione: unde ego inscrip- 
tus Guido, visis et cognitis rationibus et allegationibus utriusque partis, et 
dictis testium et privilegiis et instrunientis utriusque partis, habito insuper 
consilio sapientum multarum civitatum Lombardiae : Quia proposita fiiit de 
insulis directa rei vendicatio, causa adiecta ex dato imperatoris ab initio, nee 
credo, quod aliam adicet ab iuitio causam, unde credo, quod super illa actione 
et causa lis fuit contestata, a petitorio absolvo praedictum Gualam nomine 
comunis de praedictis insulis et moltis. In interdicto unde vi ipsum condemno 
in restitutionem possessionis Ansereti. De mercato vero et curadia, quam 
consueverat colligere, et calendatico in plathea, et bancatico et canevatico et 
ripatico, [quia invenio], episcopum de iis fore in possessione, nee comune prae- 
dicta asserit ad se pertinere, condemno ipsum comune, ne prohibeat inscripta 
episcopo possideri. De successionibus absolvo praedictum Gualam. De pla- 
citis, bannisetvindictis, etaliis, quae pertinent ad iurisdictionem et districtum 
praeter praedicta, quia invenio probatum, quod comune Casalis antea ea fecit 
et habui^ et usus fuit, nee expulisset episcopum de iis, nee prohibuisset aliquos, 
quominus ad episcopum conquererentur, nee episcopum venientem et talia fa- 
cere volentem prohibuisse, absolvo praedictum Gualam de restitutione pos- 
sessionis inscriptorum. Item quia invenio, comune Casalis antea consules ha- 
buisse, qui faciebant omnia, quae pertinebant ad iurisdictionem vel districtum, 
nee titulus ecclesiae invenitur, quia credo, quod Privilegium Ottonis et aliajr 
privilegia sint confirmationis, et eis non esse credendum, cum non demostretur 
prius Privilegium dationis, nee in privilegio Ottonis continetur, quod vidisset 
in Caroli praecepto, quod dedisset districtum sancti Evasii, et quia confirmavit 
Otto districtum, et aliis rationibus absolvo praedictum Gualam nomine comunis 
etiam a petitorio de placitis, bannis et vindictis et aliis, quae pertinent ad 
iurisdictionem et districtum, praeter de praedictis, de quibus comune Casalis 
condemnavi, quoniam praesunio, potius ex errore comune Casalis sustinuisse 
episcopos facere, quod fecerunt quamdiu. De Frigedaria d. Henricum nomine 
ecclesiae Vercellensis absolvo. Et hanc sententiam dedi ego inscriptus 

Guido praesenti d. Alberto Vercellensi episcopo et d. Ysembardo de Papia 
potestate praedicti loci Casalis. Testes d. Petrus ecclesiae s. Mariae de 
Lucedio abbas, d. Nicolaus Mortariensis praepositus, d. Palmonies eiusdem 
ecclesiae prior, d. Gnala Vercellensis arcidiaconus, domini Otto Bazanus, la- 
cobus de Carixio, Opizo de Casali canonici Vercellensis ecclesiae, magister 
Milo, Ruffinus notarius de Vercellis, Otto Zendadarius, GuUielmus Calzagriza 
Mediolanensis, d. Guido de Rodobio, Rubaldus Garronus, locobus Bucbus No- 
variensis, lacobus Zepollu, Transanctus Fulcagnus, Aristamus de Medicis, 
Albericus de sancto Sisto, Petrus Christianus, Lanfrancus de Puthaeo, Mar- 
tinus de Puthaeo filius Guidonis, Albertus Cathasius, Beltramus Temporilis 
Papienses, Geronimus Guarofnalia, Joannes de Balbo, lacopus de Ginasie de 
Mortaria, Rubaldus Araeongisius, lohannes Rebota, Henricus Cignonus, Bric- 
cius Pelucius, Ubertus Cunis, Falzeta Binellus, Ayraldus Occeli de Vacha, 
Hanricus de Dovatu, Guillelmus de Folperto de Casali, et Magnanus de Mor- 
taria. Manfredus de Papia imperialis aule notarius interfiiit etc. 

III. M.c.xcvi., X. cal. iulii, sabato, indict. xiv. incarn. Guido de Pu- 
theo, delegatus a d. Henrico Romanorum imperatore et rege Siciliae in causa, 
quae vertebatar coram eo etc., constituit Briscianum advocatum suum nuncimn. 



1 196 Juni 21 — 1 11)7 Fobr. «. 237 

Qt auctoritate soa mittat d. episcopuin vel eins nuncium in possessionem An- 
sereti. Actum apud ecclesiam sanctae Crucis de Mortaria. 

IV. M.c.xcvi., xii. cal. octobris, die veueris, ind. xv. nativ.; apud Pla- 
ceutiam in claustro maioris ecclesiae. Cmn causa appeliationis verteretur 
inter Henricum de Frascarolio sindacum d. Alberti Vercellensis episcopi, et 
Gualum Guarnerium sindacum comunis loci Casalis s. Evasii, sub d. Angelo 
Tarentino archiepiscopo et imperialis curiae vicario et iudicibus curiae, quorum 
nomina inferius scripta inveniuntur, super iurisdictionem et districtum dicti 
loci, scilicet placitis, bannis, successionibus, et supra aliis, quae ad iurisdic- 
tionem et districtum pertinent, et super insulis et nioltis, quos comune in curte 
et territorio ipsius loci tenet, de quibus orauibus comune Casalis et eins sin- 
dicum absolverat per sententiam Guido de Patheo, cui a d. imperatore causa 
commissa erat, et dictus Henricus nomine episcopi appellaverat; visis et au- 
ditis rationibus et allegationibus utriusque partis: Ego Angelus etc. vica- 
rius de mandato d. Henrici imperatoris etc. consilio Arnaldi »Stricti et loannis 
de Pado de Piacentia, Wairredi de Turricella et Beltrami de Salimbeni de 
Papia, Lanfranci de Via de Cumis, Alberti Strusci de Cremona, et Passa- 
guerrae ac Willelmi Calzagrisa de Mediolano, iudicuni imperialis aulae, super 
iurisdictione et districto loci Casalis, scilicet bannis, placitis et successionibus, 
et aliis, quae ad iurisdictionem vel ad districtum pertinent, male iudicatum a 
praefato de Putheo et bene appellatum pronuntio; et ideo praefatum Gualum 
nomine comunis dicti loci Casalis condemno, ut iurisdictionem et districtum 
supradicti loci, placita, banna et successiones, et omnia alia ad iurisdictionem 
etc. ipsi episcopo nomine ecclesiae Vercellensis dimittat, et ipsum d. episco- 
pum de caetero habere permittat; de insulis vero et moltis, quae illi ripae 
proximiores sunt versus Vercellas similiter male iudicatum etc. et bona fide 
appellatum pronuncio, et ipsum Gualum nomine dicti comunis condemno, "tit 
illas episcopo et suae ecclesiae dimittat; de aliis vero insulis et moltis, quae 
sunt ripae versus Casale proximiores, bene pronunciatum et male appellatum 
fore iudico, et ideo comune Casalis absolvo. Testes d.ArdicioPlacentinus 
episcopus, Gandulphus abbf\s s. Sixti, Ubertus archidiaconus maioris ecclesiae 
de Piacentia, Willielmus Marchis canonicus Placentinus, lacobo de Carisero 
canonicus Vercellensis, M. Milo canonicus Savonensis, Otto Zeudadarius de 
Mediolano, Ferrarius de Valentia, Albericus de Carcano iudex, liaynerius de 
Sancto Nazario, Astulfus Coma, Lanthelmus de Landriano, Ubertus Vice- 
comes de Piacentia, Roglerius de Sanctuvasio, Manfredus Rondano, Tulama- 
sius de Cremona, Girardus Stracia, Mastralius de Terdona, Girardus Casa- 
doca, Kainaldus Sarcenus, Willelmus Polaims, Guidottus de Modona, Martins 
de Limbiano et lacobus Vercellensis. Martinns Filippi imperialis aulae 
notarius etc. scripsit. 

V. M.c.xcvi., iiii. octobr., ind. xv. Dominus Albertus Vercellensis 
episcopus constituit d. Gualterium eiusdem ecclesiae archidiaconum procura- 
torem et nuntium suum ad onmia etc. et specialiter ad preliendendura posses- 
sionem totius loci Casalis, videlicet placitorum, bannorum, successionum, et 
omnium, quae ad iurisdictionem et districtum illius loci pertinent; itemadpre- 
hendendam possessionem insularum et multarum, quae sunt extra Padura et 
quae sunt proximiores ripae Padi versus Vercellas; et si forte ipse archidia- 
conus iusto interveniente impedhnento adimplere nequiverit, voluit, quod d. 
MainfreduR eiusdem ecclesiae praepositus ipsa suo nomine adirapleat; et si 






238 1 ^9<> J"n» -1 - ' '•^T' Fpbr. «. 

habuerit simlliter aliqtiod inipedimentum, voluit tUDC, quod d. Opizo illius ec- 
clesiae canonicus illa negotia, quallter superius dictum est, debeat adim- 
plere. Actum Vercellis. Testibus: Robaldo abbate monasterii s. Ste- 
phan!, lacobo de Curixiis Vercellensi canonico, M. Gargano, Conrado advo- 
cato. Gullielmi Moza. Nicolaus de Moleto notarius etc. 

VI. M.c.xcvi., vi.octobr., diedominica, ind. xv. incarn. PraeseDtatae 
fuerunt d. Thomae, castellano de Nono et potestati Taurini, litterae ut infra: 
Eenricus Imperator etc. Quoniam sententiam, quam Angelus archiepiscopus 
Tarentinus et vicarius consilio iudicum curiae nostrae tulit inter Vercelleusem 
episcopum et comune Casale s. Evasii super iurisdictione et districto eiusdem 
loci et qaibusdam aliis, per te volumus executioni mandari, fidelitati tuae 
mandamus, quatenus statim, ut per ipsum episcopum fueris requisitus, in 
possessionem praedicti loci et omnium etc. iuducas, sententiam ipsam plenarie 
mandando executioni. Nee si dixerint Casalenses, appellasse a praedicta sen- 
tentia vel supplicasse nobis, propterea id dimittas, ipsos in hoc quoniam non 
audiviums. Quas litteras praecepit authenticari etc. Actum in Taurino 
in paiatio d. imperatoris. Testes: d. Henricus archidiaconus Taurinensis, 
d. Obertus cantor, d.UbertusTertonensis praepositus, Petrus Porcellus, Wil- 
lelmus Varilius, llenricus de Domo, Willehnus ot Albertus de Salagüs. 
Mussus imperialis aulae notarius otc. 

Vir. M.c.xvi., X. octobr., die iovis, ind. xv. incarn. D. Thomas Noni 
csstellanus delegatus a d. llenrico imperatore etc., secundum quod in litteris 
continetur, in executionem sententiae etc. super causa appellationis etc. Cum 
locus Casalis s. Evasii et eins territorii subiicerit oculis ipsius d. Thomae et 
d. Gualae Vercellensis ecclesiae archidiaconi, nuncii constituti a d. Alberto 
Vercellensis episcopi ad prehendendum possessum loci etc., et ipse locus et 
territorium cernerentur in eorum praesentia, indnxit ipsum archidiaconum no- 
mine etc. in possessum unius braidae, quae est in territorio Casalis, ubi dicitur 
in Rovereto, et hoc maxime totius loci et territorii Casalis et totius iurisdic- 
tionis et districti etc. In signum autem traditae possessionis dedit de terra 
ipsius braidae in manu etc. Acta sunt haecjn territorio ipsius loci. 
Testes: d. Manfredus praepositus Vercellensis, Opizo de Casali, M. Äsche- 
rius, M. Gargasius, praesbiter Albericus, Guacius de Paciliano, Albertus et 
Conradus advocati, Matheus de Bondonis, Franciscus de Benedicto, Joannes 
de Oliva, Bonusioannes Mangiano, GuUielmus Grassus, lacobus de Nono, qui 
erat cum d. Thoma, et fratres de s. Georgio. Vercellensis notarius etc. 

Vill. M.c.xcvi., xii. octobr., die sabati, indict. xv. Brexanus advo- 
catus, nuncius constitutus a Guidone de Putheo delegato a d. imperatore ad 
causam, quae vertebatur inter d. Albertum episcopum Vercollensem et Casa- 
lenses, ut mitteret d. episcopum vel Aus nuncium in possessionem Ansereti: 
quum Anseretum subiaceret oculis d. Gualae Vercellensis archidiaconi, nuncii 
ad haec constituti a d. opiscopo, prout etc., similiter et eiusdem Brexani oculis 
subiaceret, induxit et posuit tandem nomine episcopi et pcclesiae Vercellensis 
in possessionem Ansereti; dicente ipso archidiaeono, se habere animum ap- 
prehendendi possessionem illius et retinendae; et sie eam possessionem rece- 
pit. Actum in territorio Casalensi super Padum. Testes: Mainfredus 
advocatus, Petrus de Conflentia, Manfredus de Artaldo. Verceliinus no- 
tarius sacri palatii etc. Ruffinus notarius rogavit etc. 

IX. M.c.xovii. , xxxi. iannarii. Furono indirizzate altre leiten' ihiUim- 



1196 Juni 21 — 1 107 Fohr. 6. 239 

peratore -Enrico ad Guidonem de Rodohio per dare esecuzione alla sud- 
deiia sentenza di questo tenore: Henricus dei gratia Romanorum Impe- 
rator etc. fideli suo Guidone de Rodobio gratiam suam et bonam voluntatem. 
Quam per seuteutiam nostrae curiae constiterit nobis, locum Casalis sancti 
Evasii ad episcopum et ecclesiam Vercellensem de iure spectare, fidelitati tuae 
praecipiendo mandamus, quatenus sententiani ipsam executioni tradendo fide- 
lem nostrum Albertum episcopum Vercellensem aut nuutium ipsius, quem ad 
hoc destinaverit, in possessionem eiusdem loci Casalis inducas, firmiter homi- 
nibus eiusdem loci sub poena banni imperialis ot nostrae indignationis ex parte 
nostra praecipiens, ut in executione huius mandati nostri nullum omnino im- 
pedimentum praestare praesumant, sed praefato episcopo domino suo iuxta 
ipsius sententiae formam, omni occasione et contradictione postposita, per 
omnia debent obbedire. Caeterum si ad haec duxerint resistendum et senten- 
tiam illam servare nolentes, vojumus et districte praecepimus, ut eos sine mora 
imperiali auctoritate banno nostro supponas, licet dixerint se ad maiestatis 
nostrae audientiam appellasse, cum ipsa sententia de mandato nostro per vi- 
carium et iudices curiae nostrae concorditcr promulgata f'uerit, et a nobis post- 
modum confirmata. 

X. M.c.xcvii., vi. febr., die iovis, ind. xv. D. Guido de Rodobio de 

mandato d. Ilenrici imperatoris, prout in eins litteris, posuit in bannum locum 
et homines Casalis sancti Evasii, quia noluerunt servare sententiam, quae lata 
fuerat inter ipsos et d. Albertum Vercellensem episcopum per vicarium et 
iudices curiae imperialis super iurisdictione et districto ipsius loci et quibus- 
dam aliis; et cum ipse Guido, sicut dicebat, monuisset ois ex parte ipsius im- 
peratoris, ut praedictam sententiam observarent, in nullo voluerunt ipsum 
audire; et ideo posuit dictum bannum, dando eis dilationem usque ad domi- 
nicam proximam secundum proximae quadragesimae, ut si non steterint in 
mandatis d. episcopi, vel cum eo se non concordaverint, exinde teneat bannum, 
et tamquam banniti debeant haben. Actum in palatio praedicti epis- 

copi. Praesentibus : d. Ardicione abate monasterii sancti Damiani, d. d. 
Guala archidiacono Vercellensi, Mondurlo archipresbitero, Manfredo praepo- 
sito, d. Vict. eccl. B. M. Verc. maiore, d. Ottobono, Bazano Vercellensibus 
canonicis, comite Aymone de Cabaliata, Ottone Zendadario Mediolanensi iu- 
dice, Soliato Ipporeggiensi, Henrico Gualla, Conrado de Ad vocatis Vercellen- 
sibus, Matheo de Bondono, Doniono et Federico de Tiziano, lulio de Uguc- 
cione, Centorio lacobo vicecomite, lacobo de Vidulardis, Roglerio de Bondono, 
Vercellino Scutario, Joanne de Putheo, Aycliino de Centorio, Alberto de Bel- 
leno, et magna multitudine aliorum. Ruflfinus notarius sacri palatii etc. 

Nach dem Drucke: De Conti Notizie deUa cittji di Casale del Mouferrato 1, 372. 
Ebeuda 1, 259 findet sich noch die auf diesen Streit bezügliche Notiz: Nel fl9S^ al dir 
del C&rhellinit nelU differenze tra il vescovo di Vercelli sani' Alberto e Casale l'imperatore 
Enrico VI fece giudice Guidone del Pozzo e gliene mando mnpie patenii date in Pavia alla 
presenza di Rainaldo Calazzo, Lanfranco dt f Pozzo, Guercio del Borgo e Lautetno Duea, 
e gliele confermo in Pisa nella chiesa del s. Sepolcro di Chinseca alla presenza di Knrico 
Quarmasiense vescovo e vicario imperiale, di m. Angelo Arnoldo^ diLotlerio di San Genesio 
ed Ugolino della Ciitä di Castelh. — * Dr. xix. cal. Kine Reihe anderer sicher zu bessern- 
der Versehen des schlechten Druckes wurden stillschweigend beseitigt. — Vgl. § 60 n. 4; 
70 n. 14; 105 n. 5; 169 n. 1; 191 n. 10; 192 n. 6; 217 n. 11; 597 n. 3. 

193« Die Konsuln von Cremona bestimmen die Hechte des MarJcgrafen 
Sop^^amonte (Cavalcahb) zu Vitaliana, Cremona 1 196 Nov. 26. 

Anno ab incarnatione domini nostri leshu Christi millesimo centesimo 



240 llf>f> Nov. 2H. 

nonagesimo sexto, die martis quinto exeunte novembri, indictionp quintadeciiiia, 
in palatio Cremone, presentibus testibus infrascriptis. Tale est statutum 
consulum Cremone de facto inarchionuni : In primis, quod si homines Vi- 
taliane iuter se mala verba habuerint ot non pervenerint ad factum aliquod, 
quod pro malis verbis nullum per Supramonteni niarchionem bannum aufera- 
tur. Si quis homo Vitaliane fecerit homicidium et habaerit valens viginti 
libras aut plus, componat pro banno centum soldos ipsi marchioni; si vero 
minus habuerit, componat minus pro rata; nee ultra ascendat bannum, quam 
supra dictum est. De [)ace vero rupta omniabona illius, qui fregerit pacem, 
publicentur, salva filiorum legiptima, et pei'petuo banniatur, et de loco iilo ex- 
pellatur. De osso capitis nipto, si viginti libras valens habuerit vel plus, 
componat pro banno quadraginta soldos, et non plus; etsi minus viginti libras 
habuerit, componat pro rata. De aliis vero feritis sanguinolentis, qui fecerit 
feritam, componat pro banno soldos decom, sidec(»ni libras habuerit; si minus 
habuerit, componat pro rata. De aliis vero feritis non sanguinolentis quinque 
soldos. De furto, si fieret in domo vel curto, patiatur penam corporaliter, 
vel componat pro banno decem soldos. De furto l'acto in pratis vel blavis vel 
in plantatis seu in seminatis componat pro banno ille, qui fecerit, duodecim 
denarios. De falso pane duodecim denarios; de falsa pensa quinque soldos. 
Et in Omnibus predictis casibus faciat emendari dampnum passis vel eorum 
heredibus, qui pa*<si fuerint, secundum statutum iustitie Cremone. Con- 
sules vero oligantur, secundum (luod sunt quarterii eorum Marchionum; et 
camparii similiter. item pugne, tutele et eure et publicationes testium de- 
beant fieri sub marchione Supramonte in eo loco. Eo salvo in omnibus, si 
quis vel si qui voluerint venire Cremone ad rationem petendam, quod possint 
et debeant venire, nee aliquo modo debeat eis prohiberi. De periurio facto 
super preceptis factis pro ratione vel pro maleficio deoem soldos. Si quis 

fecerit assaltum cum ferro vel cum bastono et concurrerit post aliquem causa 
percutiendi, componat quinque soldos. De mulieribus raptis vel fortiatis 
viginti soldos; et in omnibus faciat emendare iniuriam passis. De incendio 
viginti soldos et insuper dampnum emendet secundum statutum iustitie. 
De sententia rupta non tollat ultra duodecim denarios de libra. IIoc sta- 
tutum fiacimus salva et retenta potestate communi Cremone de augendo et 
minuendo et nuitando et infirmando secundum voluntatem comnmnis Cremone; 
et quod consules nee potestas Cremone non possint aliquo modo augere bauua 
suprascripto marchioni Supramonti nee eins heredibus sine parabula credeutie 
Cremone sonata ad campanam. Qui consules, scilicet d. Otto de Comite, et d. 
Maltraversius de Madelbertis, et d. Ysaccus de Dovaria, et d. Wido Dodhonus 
tunc communis Cremone consules, predicta onmia statueruntj et antequam 
statuerent, preceperant per sacramentum domino marchioni Supramonti, ut in 
his sit contentus, nee ultra aliquo modo excedat. Item dominus Maltra^^ersus 
suprascriptus in concordia suprascriptorum sociorum suorum precepit per sa- 
cramentum marchioni Alberto Greco, ot marchioni Alberto de Martello, et 
Ponzono eins fratri, et lohanni eins nepoti, et marchioni Bonifacio, ut in pre- 
dictis taciti et content! stare debeant; et precepit domino Alberto de Martello, 
ut faciat iurare fratres suos absentes, quod illud i<lem observabunt. Actum 
est hoc suprascripto die et loco. Feliciter. Signa S, S. S. S, manuum su- 
prascriptorum consulum, qui hanc cartam, ut prelegitur, scribi rogaverunt. 
Et umnia suprascripta banna posita sunt ad rationem imperialium. Ibi in- 
terfuerunt d. Anzolerius de Burgo, et d. Albertus de Summo, et d. Manfredus 



1J96 Noy. 2b'. 241 

de Gazo, et d. Otto Ursonuiu, et d. Bocardus Rubeus, et d. Warizo de Divi- 
ciolis, et alii plures testes rogati; et Petrus de Suspiro. Ego Otto notarius 
sacri palatii omnibus suprascriptis interfui et subscripsi. Ego Oldefredus 
notarius sacri palatii interfui et hanc cartam rogatus scripsi. 

Nach Abschr. Cereda*s aus dem Stadtarchive za Cremona, C. Gonzagoruni F. 12. — 
Vgl. § 238 n. 9; Nachtr. zu § 43; 52; 62; dann die § 131 n. 2 angeführte Urkunde. 

194/ Kaiser Heinrich VI gewährt denen von Periigia seine Gnade ime- 
der und verspricht ihnen^ Castiglione Chiiisino zu zerstören^ wofür sie ihm 
sechstausend und seinem J^athe dreihundert Pfand zu zahlen haben. Fe- 
renüno 1196 Dec. 2. 

H. dei gratia Roraauoruiii iinpcrator et seiiiper augustus et rex Sicilie. 
Fidelibus suis potestati, bonis huininibus et toti popuio Porusino gratiani saam 
et bonam voluntatem. Significaums vobIs, quod super uegotio Castelli Clusini 
et de privilegio vestro, de quo inter nos et vos erat disseiisio, convenimus cum 
bonis kominibus, quos ad uos inisistis, iusta consiliuni fidelis uostri C. ducis 
Spoleti et faniiiiaris nostri M. senessualki, uiarohionis Ancone, ducis Ravenne 
et Romaniole. Talis autem est concordia: Castel Clusini destnii facieraus de- 
hinc usque ad exitum Maii et ülud amplius non reedificabinms; vobis reinit- 
tentes omneni offensani, quam contra vos habuiraus de privilegio sive de quo- 
libet alio negotio; et hoc facimus pro nubis nostrisque nuntiis. Qaia igitur 
vestruni* et omnia, que predicta sunt, vobis volumus firina observare, vosque 
ad servitium nostruni et fidelitateni retineutes, pro predictis debetis servire 
nostre uiaiestati in sex milibus libris Lucensiuin, et in ccc. libris, que cnrie 
nostre debentur. Et *detrarium Bonibaronis presentabitis predicto senescalco. 
Hanc autem totani pecuuiam persolvetis ad tres nienses, quolibet mense ter- 
tiam partem, postquam predictum castelluui Clusini fuerit destructum. 
Data apud Ferentinum, iiii. non. deceinbris. 

Aus dem Liber submissionum A. ßl. 3b' im Munizipalarchivp zu Perugia. — Vgl. zu 
S 314 n. 27. 

195.* Im Gerichte des Heinrich Faffus {Grafen von Arezzo) urtfwilt dieser j 
dass wegeil Ungehorsams der Beklagten der Kläger in Besitz des Ange- 
sprochenen zu setzen und den Beklagten das Besitzrecht durch ein Jahr 
vorzubehalten sei, Bibbiena 1196 Dec, 17, 

In Christi nomine. Anno ab incarnatione eins uiillesimo centesimo nona- 
gesimo sexto, mense decembris, xvi. kal. ianuarii, indictione xiiii.*, Henrico 
imperatore. Feliciter. Veniens quidam nionacus Camalduleusis de licentia 
prioris et consensu fratrum, sicut ostendit, querimoniam nomine Camaldulen- 
simn ecclesie et monasterii proponens per Hbellum de Guidone Bagnena et 
filüs Rodulfini de Grinta, videlicet lldibrandino, Aibrico, Rodulfino et Grinta, 
dicens ipsos iniuste detinere res et proprietates suprascripti monasterii Ca- 
maldulensis, positas in comitatu Aretino et in pieberio sancti Martini in loco, 
qui dicitur Basciano et Loreto, videlicet lohannem de Monte et Rodulfiim de 
Buciano, domum filiorum Mocoli cum omnibus eorum tenimentis, tenimentam 
de Johanne de Aiale et omnia, que >SpiueIlus de Luterio habuit in predictis 
locis, donicatis, domibus et patronatu ecclesie sancti Angeli. Quos pre- 
dictos ego Henricus Faffus, habito consilio Astancolli iudicis curie, legitime 
viva voce et per litteras et per nmitios sepe et sepius citavimus et peremptorie, 
ipsis respondere et iudicio stare recusantibus et contmnaciter se absentan- 

Fiokw Forsohimgen. IV. 1 6 



242 ^i'^ö ^^^^' *7. 

tibus: pronuntiamus predictam moDaclmm nomine Barthol um vicarium Camal- 
dulensium nomine ipsiu